Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

┼╣r├│d┼éo mem├│w. ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ Jerzego Kaliny

Jan Pawe┼é II ÔÇô Piotr naszych czas├│w, ska┼éa, fundament, na kt├│rym zbudowany jest Ko┼Ťci├│┼é. A┼╝ trudno w tym kontek┼Ťcie nie spyta─ç, czy to nie do niego bezpo┼Ťrednio odnosi si─Ö metaforyczny tytu┼é instalacji i czy to nie z Piotrowej ska┼éy wytryska zatrute ┼║r├│d┼éo.
┼╣r├│d┼éo mem├│w. ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ Jerzego Kaliny

Ustawiona na dziedzi┼äcu Muzeum Narodowego w Warszawie efemeryczna instalacja ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ Jerzego Kaliny, kt├│ra przedstawia posta─ç Jana Paw┼éa II brodz─ůcego w ka┼éu┼╝y krwi i miotaj─ůcego wielkim kamieniem, jeszcze przed oficjalnym ods┼éoni─Öciem sta┼éa si─Ö internetowym memem. Zdj─Öcia instalacji ÔÇô wrzucone natychmiast do sieci ÔÇô uruchomi┼éy lawin─Ö komentarzy, ┼╝art├│w i interpretacji.

Przez chwil─Ö, zanim pojawi┼éy si─Ö oficjalne komunikaty prasowe o dziele, mo┼╝na by┼éo pomy┼Ťle─ç, ┼╝e to dowcipny fotomonta┼╝, rodzaj trollingu czy anarchistycznej prowokacji. Bardzo szybko jednak okaza┼éo si─Ö, ┼╝e to nie ┼╝art, ┼╝e instalacja powsta┼éa na zam├│wienie Muzeum Narodowego z okazji stulecia urodzin Karola Wojty┼éy. Pe┼éen patosu komunikat Muzeum zapewniaj─ůcy, ┼╝e dzie┼éo ÔÇ×buduje wielow─ůtkow─ů i wielopoziomow─ů opowie┼Ť─ç o sztuce, postrzeganiu historii, ale r├│wnie┼╝ o polskich imponderabiliach oraz ponadczasowych, og├│lnoludzkich warto┼ŤciachÔÇŁ, nie zepsu┼é dobrej zabawy internautom. Niezale┼╝nie od zamys┼éu artysty instalacja od kilku dni ┼╝yje w┼éasnym ┼╝yciem. Zderzenie oficjalnego przekazu tw├│rcy i organizatora z uwolnionym przez internet ┼╝ywym odbiorem dzie┼éa doskonale obrazuje, jak bardzo dwuznaczn─ů postaci─ů sta┼é si─Ö w ostatnich latach Jan Pawe┼é II, jak silne wci─ů┼╝ wywo┼éuje emocje i jak ┼Ťwietnie dzia┼éa w rejestrach kultury popularnej. Warto bli┼╝ej przyjrze─ç si─Ö samemu artystycznemu wyobra┼╝eniu i jego komentarzom. To w┼éa┼Ťnie obraz jest ┼║r├│d┼éow─ů postaci─ů mitu i pozwala lepiej zrozumie─ç, jakie miejsce zajmuje obecnie Jan Pawe┼é II w naszej narodowej mitologii.

Chwieje si─Ö czy wstaje?

Instalacja Kaliny to realistyczna, naturalnej wielko┼Ťci figura papie┼╝a, kt├│ry w rozche┼éstanej sutannie, dumnie wyprostowany d┼║wiga nad g┼éow─ů g┼éaz. Jego stopy s─ů zanurzone po kostki we krwistoczerwonej cieczy wype┼éniaj─ůcej nieck─Ö fontanny na dziedzi┼äcu Muzeum. W ten oto spos├│b Jerzy Kalina polemizuje z rze┼║b─ů ÔÇ×Dziewi─ůta godzinaÔÇŁ s┼éynnego w┼éoskiego artysty Maurizio Cattelana, prezentowan─ů dwadzie┼Ťcia lat temu w Zach─Öcie. Cattelan ÔÇô inaczej ni┼╝ Kalina ÔÇô przedstawi┼é papie┼╝a Jana Paw┼éa II powalonego meteorem. Bezbronnego i pokonanego.

Cz─Ö┼Ť─ç opinii publicznej uzna┼éa w├│wczas to przedstawienie za obrazoburcze. Jeden z polskich polityk├│w uszkodzi┼é nawet rze┼║b─Ö, chc─ůc ul┼╝y─ç le┼╝─ůcej na posadzce galerii figurze papie┼╝a i odsuwaj─ůc przygniataj─ůcy j─ů g┼éaz. Autor zniszczenia, pose┼é Zjednoczenia Chrze┼Ťcija┼äsko-Narodowego Witold Tomczak, zosta┼é oskar┼╝ony przez prokuratur─Ö, kt├│ra za┼╝─ůda┼éa od niego odszkodowania wysoko┼Ťci czterdziestu tysi─Öcy z┼éotych. W odpowiedzi polityk stwierdzi┼é, ┼╝e zarzuty s─ů dla niego niezrozumia┼ée, ÔÇ×zwa┼╝ywszy na to, kim by┼é i co przez 28 lat uczyni┼é dla Polski i Polak├│w Ojciec ┼Üwi─ÖtyÔÇŁ. Pos┼éa u┼éaskawi┼é w 2017 roku prezydent Andrzej Duda.

Czy Jan Pawe┼é II u Kaliny dopiero chwieje si─Ö przed upadkiem pod ci─Ö┼╝arem kamienia, czy te┼╝ ju┼╝ si─Ö z niego podnosi (odtr─ůca kamie┼ä, zmartwychwstaje, wstaje z kolan)?

Warto w tym miejscu przypomnie─ç, ┼╝e ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ to nie pierwsza pr├│ba odpowiedzi na rze┼║b─Ö Cattelana. Ju┼╝ w 2011 roku anonimowy kolektyw The Krasnals przygotowa┼é projekt pod tytu┼éem ÔÇ×Polka podnosz─ůca meteoryt z papie┼╝a. 21:37ÔÇŁ, b─Öd─ůcy ironicznym nawi─ůzaniem do rze┼║by Cattelana i interwencji pos┼éa Tomczaka. W instalacji Jerzego Kaliny papie┼╝ stoi i tryumfalnie, niczym Atlas, miota kamieniami. W zamy┼Ťle artysty mia┼é by─ç heroiczny i wznios┼éy. Nie wiadomo jednak, czy jest to przedstawienie sekwencji zdarze┼ä wcze┼Ťniejszych, czy p├│┼║niejszych w stosunku do pracy Cattelana. Czy Jan Pawe┼é II u Kaliny dopiero chwieje si─Ö przed upadkiem pod ci─Ö┼╝arem kamienia, czy te┼╝ ju┼╝ si─Ö z niego podnosi (odtr─ůca kamie┼ä, zmartwychwstaje, wstaje z kolan)?

Nie jestem te┼╝ pewien, czy praca Cattelana sprzed dw├│ch dekad rzeczywi┼Ťcie domaga si─Ö kolejnej odpowiedzi. Rebeliancka szar┼╝a pos┼éa Tomczaka, ale r├│wnie┼╝ publicysty Wojciecha Cejrowskiego, kt├│ry przykry┼é powalon─ů meteorem figur─Ö papie┼╝a Polaka bia┼éym suknem (ca┼éunem?), by┼éy, wydaje si─Ö, dostatecznie spektakularnymi odpowiedziami, by na trwa┼ée zapisa─ç si─Ö w historii i narracji interpretacyjnej rze┼║by Cattelana. Mia┼éy te┼╝ radykalnie wi─Öksz─ů si┼é─Ö performatywn─ů: z fina┼éem w s─ůdzie i symbolicznym u┼éaskawieniem przez prezydenta. Projekt The Krasnals z kolei by┼é ironiczny i dowcipny. Odpowied┼║ Kaliny po latach wypada na tym tle wyj─ůtkowo blado.

Trudno przecie┼╝ spodziewa─ç si─Ö, by Cattelan nagle zechcia┼é podnie┼Ť─ç rzucon─ů przez Kalin─Ö r─Ökawic─Ö. Polemika z w┼éoskim artyst─ů wygl─ůda, niestety, bardziej na leczenie w┼éasnych kompleks├│w (w przypadku Kaliny chyba bezpodstawnych) i ch─Ö─ç zaistnienia w szerszym, ┼Ťwiatowym kontek┼Ťcie. A przecie┼╝ Jerzy Kalina to uznany i doceniony artysta. Zapisa┼é si─Ö w historii polskiej sztuki wsp├│┼éczesnej, g┼é├│wnie okresu stanu wojennego, jako rze┼║biarz, scenograf teatralny i filmowy oraz jeden z pierwszych polskich performer├│w. By┼é autorem polowych o┼étarzy papieskich podczas pielgrzymek Jana Paw┼éa II do Polski. W ostatnich latach zas┼éyn─ů┼é r├│wnie┼╝ jako autor pomnika smole┼äskiego na placu Pi┼ésudskiego.

Czyja krew?

ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ wyj─Öte z kontekstu rze┼║by Cattelana natychmiast wymyka si─Ö z bezpiecznych ram interpretacyjnych (nie b─Ödzie W┼éoch plu┼é nam w twarz!) i ujawnia dwuznaczno┼Ť─ç figury duchowego przyw├│dcy Polak├│w, do niedawna jeszcze funduj─ůcego nasz─ů narodow─ů jedno┼Ť─ç. Od czterdziestu lat figura papie┼╝a jest sta┼éym elementem w urbanistycznym rozplanowaniu polskich miast i miasteczek. Stanowi te┼╝ punkt orientacyjny porz─ůdkuj─ůcy nasz─ů zbiorow─ů wyobra┼║ni─Ö oraz ujawniaj─ůcy jej podstawowe ideologiczne wsp├│┼érz─Ödne. Centralne usytuowanie instalacji Kaliny na dostojnym, modernistycznym dziedzi┼äcu monumentalnego gmachu Muzeum Narodowego wprowadza na nim nowy uk┼éad (z┼éo┼Ťliwie mo┼╝na by nawet powiedzie─ç, ┼╝e to kamyk wrzucony przez Kalin─Ö do muzealnego ogr├│dka!). Dodatkowo w ÔÇ×Zatrutym ┼║r├│dleÔÇŁ posta─ç papie┼╝a ustawiona jest nietypowo, ty┼éem do ulicy, twarz─ů za┼Ť do inspirowanego architektur─ů staro┼╝ytnych ┼Ťwi─ůty┼ä Muzeum, panteonu sztuki.

U Kaliny male┼äki na tle gmachu Muzeum Jan Pawe┼é II chwiejnym krokiem zmierza w jego kierunku. Wygl─ůda na osamotnionego i zagubionego starca. Wzbudza bardziej lito┼Ť─ç ni┼╝ szacunek czy groz─Ö. Przedstawiona przez Kalin─Ö posta─ç polskiego herosa, tytana nie emanuje si┼é─ů i pewno┼Ťci─ů. Ten najwa┼╝niejszy polski totem, figura czczona niczym plemienne b├│stwo, uchwycony zosta┼é w niejednoznacznym momencie walki, zmagania si─Ö z ci─Ö┼╝arem kamienia, a mo┼╝e nawet s┼éabo┼Ťci. Nie ma tu dostoje┼ästwa i powagi g┼éowy Ko┼Ťcio┼éa i duchowego przyw├│dcy Polak├│w. Na twarzy papie┼╝a maluje si─Ö w┼Ťciek┼éo┼Ť─ç, z jak─ů ten ciska g┼éaz w wod─Ö zatrutego ┼║r├│d┼éa o symbolicznej czerwonej barwie. Wygl─ůda to groteskowo. Internauci natychmiast podchwycili ten dysonans, opatruj─ůc zdj─Öcia instalacji ewangeliczn─ů sentencj─ů ÔÇ×Kto jest bez winy, niech pierwszy rzuci kamieniemÔÇŁ, przekierowuj─ůc uwag─Ö z obiektu ataku na atakuj─ůcego, wypominaj─ůc mu cho─çby rozliczne zaniedbania w sprawie systemowej ko┼Ťcielnej pedofilii.

Ewangeliczna scena z nierz─ůdnic─ů, kt├│r─ů przywo┼éuje ta interpretacja, ustawia wielkiego Polaka r├│wnie┼╝ po niew┼éa┼Ťciwej stronie i potwierdza s┼éuszno┼Ť─ç feministycznych rozpozna┼ä zarzucaj─ůcych Ko┼Ťcio┼éowi strukturaln─ů mizogini─Ö.

Trzeba jednak zauwa┼╝y─ç, ┼╝e ju┼╝ sama wizja papie┼╝a kamienuj─ůcego r├│┼╝nego rodzaju czerwone ideologie to do┼Ť─ç odwa┼╝ny pomys┼é, ale te┼╝ g─Östo zaminowane pole interpretacyjne i skojarzeniowe. Kanoniczne przedstawienia Jana Paw┼éa II pokazuj─ů go raczej jako dostojnika z szeroko roz┼éo┼╝onymi ramionami, b┼éogos┼éawi─ůcego ludziom i ┼Ťwiatu, papie┼╝a dialogu i pojednania, a nie wojownika brodz─ůcego po kostki we krwi i ciskaj─ůcego w ni─ů kamieniami! Ewangeliczna scena z nierz─ůdnic─ů, kt├│r─ů przywo┼éuje ta interpretacja, ustawia wielkiego Polaka r├│wnie┼╝ po niew┼éa┼Ťciwej stronie i potwierdza s┼éuszno┼Ť─ç feministycznych rozpozna┼ä zarzucaj─ůcych Ko┼Ťcio┼éowi strukturaln─ů mizogini─Ö.

W─ůtek ten rozwin─ů┼é zreszt─ů kilka lat temu w g┼éo┼Ťnym spektaklu ÔÇ×Kl─ůtwaÔÇŁ Olivier Frlji─ç. W drastycznej i niejednoznacznej wizji Jerzego Kaliny krew, w kt├│rej brodzi papie┼╝, mo┼╝e by─ç krwi─ů nienarodzonych, ale i krwi─ů menstruacyjn─ů kobiet pozbawionych przez Ko┼Ťci├│┼é praw reprodukcyjnych. Jeden z mem├│w wyrazi┼é to chyba a┼╝ nazbyt dosadnie: ÔÇ×Kiedy masz okres i kichnieszÔÇŁ. Pod─ů┼╝aj─ůc menstruacyjnym tropem interpretacji ÔÇ×Zatrutego ┼║r├│d┼éaÔÇŁ, nie spos├│b nie zauwa┼╝y─ç, ┼╝e centralne metafory wyobra┼╝enia artysty to z jednej strony obrzydliwa b┼éotnista ma┼║ (fizjologiczna, brudna, ciek┼éa, bezpostaciowa), z drugiej strony otoczone pancerzem-sutann─ů odciele┼Ťnione cia┼éo m─Ö┼╝czyzny (suche, twarde, czyste, odarte z biologii). W ten spos├│b Kalina przekszta┼éca klasyczny mit konfliktu kosmosu z chaosem, a nasz paniczny l─Ök przed rozpuszczeniem si─Ö i rozk┼éadem zostaje u┼Ťmierzony przez wypr─Ö┼╝ony m─Öski podmiot. Czerwie┼ä, po kt├│rej st─ůpa Jan Pawe┼é II, czyta─ç mo┼╝na r├│wnie┼╝ ÔÇô zgodnie z intencj─ů artysty ÔÇô jako komunizm, ÔÇ×czerwon─ů ho┼éot─ÖÔÇŁ, deptan─ů i pokonan─ů przez s┼éowia┼äskiego papie┼╝a. W walce z totalitaryzmami XX wieku ponie┼Ťli┼Ťmy wielk─ů ofiar─Ö krwi. My ÔÇô gdy┼╝ w osobie Jana Paw┼éa II zwykli┼Ťmy rytualnie dokonywa─ç sakralizacji naszej grupowej to┼╝samo┼Ťci, a jest ona warunkiem istnienia nowoczesnej wsp├│lnoty narodowej.

Papie┼╝ przed s─ůdem

Co symbolizuje kamie┼ä, kt├│ry niczym pi┼ék─Ö lekarsk─ů trzyma nad g┼éow─ů papie┼╝? U Cattelana kamie┼ä mo┼╝na by┼éo interpretowa─ç jako rodzaj ci─Ö┼╝aru, odpowiedzialno┼Ťci, problem├│w, atak├│w czy nap├│r rzeczywisto┼Ťci przyt┼éaczaj─ůcy g┼éow─Ö Ko┼Ťcio┼éa. Jan Pawe┼é II by┼é te┼╝ u Cattelana rodzajem figury chrystusowej, upadaj─ůcej pod ci─Ö┼╝arem krzy┼╝a, grzech├│w. Wzbudza┼é rodzaj wsp├│┼éczucia, czemu da┼é wyraz cho─çby Cejrowski, okrywaj─ůc go bia┼éym p┼é├│tnem. Obraz s┼éabego Jana Paw┼éa II nie pasuje jednak do naszej narodowej mitologii (by─ç mo┼╝e w┼éa┼Ťnie dlatego tak mocno prze┼╝yli┼Ťmy jako wsp├│lnota jego chorob─Ö i ┼Ťmier─ç). Wolimy obsadza─ç go w roli walecznego herosa, kt├│ry przyczyni┼é si─Ö do upadku komunizmu i pokona┼é imperium z┼éa. Jest w tym specyficzny rodzaj dumy z jego bohaterstwa, ale i l─Öku przed nadci─ůgaj─ůcym z zewn─ůtrz zagro┼╝eniem. W tym kierunku niew─ůtpliwie pod─ů┼╝a te┼╝ artystyczny zamys┼é Kaliny.

Trudno wszak┼╝e jednoznacznie powiedzie─ç, jak─ů amunicj─ů w instalacji ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ walczy z si┼éami z┼éa nasz narodowy heros. Czym chce nas obroni─ç przed zalewem krwi? Jak zamierza postawi─ç jej tam─Ö? Kamie┼ä, kt├│rym papie┼╝ ci┼Ťnie w zatrute ┼║r├│d┼éo, to by─ç mo┼╝e Chrystus ÔÇô kamie┼ä w─Ögielny, kt├│ry zosta┼é ÔÇ×odrzucony przez buduj─ůcychÔÇŁ (Ps 118, 22). W nieco innym kierunku pow─Ödrowa┼éa intuicja internaut├│w wyra┼╝ona w memie: ÔÇ×Papie┼╝ ratuj─ůcy polski w─Ögiel spod zalewu czerwonego neobolszewickiego ekolewactwaÔÇŁ.

W ciemnym kamieniu o chropowatej strukturze, z trudem trzymanym przez papie┼╝a nad g┼éow─ů, mo┼╝na si─Ö te┼╝ przewrotnie dopatrywa─ç burzowych chmur, kt├│re zbieraj─ů si─Ö obecnie nad Janem Paw┼éem II. Pisa┼é o tym ju┼╝ rok temu profesor Micha┼é ┼üuczewski w tek┼Ťcie ÔÇ×Jan Pawe┼é II w czy┼Ť─çcu pami─ÖciÔÇŁ, prorokuj─ůc w nim, ┼╝e obchody stulecia urodzin Karola Wojty┼éy ÔÇ×nie odb─Öd─ů si─Ö w atmosferze radosnego pikniku, ale raczej bolesnej rozprawy s─ůdowej, gdzie ka┼╝da ze stron z napi─Öciem b─Ödzie wypowiada┼éa swoje racjeÔÇŁ. Instalacja Kaliny i jej szeroki odbi├│r spo┼éeczny jest tego najdobitniejszym przyk┼éadem. Przy okazji ka┼╝dej kolejnej rocznicy Jan Pawe┼é II wyci─ůgany z odm─Öt├│w zbiorowej nie┼Ťwiadomo┼Ťci wchodzi w nieoczekiwane konteksty, kt├│re na przyk┼éad ka┼╝─ů nam w nim widzie─ç, zamiast narodowego bohatera, oprawc─Ö.

Trudno jednoznacznie powiedzie─ç, jak─ů amunicj─ů w instalacji ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ walczy z si┼éami z┼éa nasz narodowy heros. Czym chce nas obroni─ç przed zalewem krwi? Jak zamierza postawi─ç jej tam─Ö?

Sam tytu┼é instalacji Jerzego Kaliny, ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ, r├│wnie┼╝ nieoczekiwanie popycha nas w te niebezpieczne rejony. Jan Pawe┼é II ÔÇô Piotr naszych czas├│w, ska┼éa, fundament, na kt├│rym zbudowany jest Ko┼Ťci├│┼é. A┼╝ trudno w tym kontek┼Ťcie nie spyta─ç, czy to nie do niego bezpo┼Ťrednio odnosi si─Ö metaforyczny tytu┼é instalacji i czy to nie z Piotrowej ska┼éy wytryska zatrute ┼║r├│d┼éo. Pytaj─ů o to mi─Ödzy innymi w swoim spektaklu ÔÇ×#chybaniejaÔÇŁ Pawe┼é Passini i Artur Pa┼éyga. Podejmuj─ů w nim w─ůtek Marciala Maciela Degollado ÔÇô meksyka┼äskiego zakonnika, tw├│rcy Legionu Chrystusa, ho┼éubionego w Watykanie, ulubie┼äca papie┼╝a Wojty┼éy. Ojciec Maciel ÔÇô jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo ÔÇô przez wiele lat molestowa┼é seksualnie rzesze seminarzyst├│w i nieletnich. Mia┼é te┼╝ w┼éasne dzieci z kilkoma kobietami. Spektakl oddaje g┼éos jednej z jego c├│rek. W chyba najmocniejszej scenie przedstawienia aktorka graj─ůca t─Ö rol─Ö wyjmuje zdj─Öcie, na kt├│rej Jan Pawe┼é II k┼éadzie kl─Öcz─ůcemu Degollado r─Ök─Ö na g┼éowie, b┼éogos┼éawi─ůc mu, i naiwnym, dzieci─Öcym g┼éosem dramatycznie pyta: ÔÇ×Nie wiedzia┼é? To co wiedzia┼é, skoro tego nie wiedzia┼é? To jak mam mu wierzy─ç? Mo┼╝e nic nie wiedzia┼é o niczym. Mo┼╝e we wszystkim myli┼é si─Ö tak samo, jak w tym? Je┼Ťli tak bardzo nie wiedzia┼é, nie wiem, nie wnikam, chcia┼é wiedzie─ç, czy nie chcia┼é, ale je┼Ťli tak bardzo, tak strasznie nie wiedzia┼é o tym tu, to nie wiadomo, czego nie wiedzia┼é jeszcze. I czy wszystko, co g┼éosi┼é, i wszystko, co m├│wi┼é, nie jest podwa┼╝one przez t─Ö niewiedz─Ö? Przez to za┼Ťlepienie? Czy na tym zdj─Öciu widzimy ┼Ťlepot─Ö? Czy widzimy ┼Ťlepca id─ůcego na czele pochodu?ÔÇŁ.

***

W Polsce, w warunkach ideologicznej dominacji i strukturalnej cenzury, kt├│ra z g├│ry wyznacza ramy publicznej debaty, nie ma miejsca na powa┼╝n─ů krytyk─Ö Jana Paw┼éa II. W┼éa┼Ťciwie jedynie sztuka ÔÇô celowo, jak na przyk┼éad w ÔÇ×Kl─ůtwieÔÇŁ Oliviera Frlji─ça, czy mimowolnie, jak w ÔÇ×Zatrutym ┼║r├│dleÔÇŁ ÔÇô uwalnia potencja┼é krytyczny tej chyba najwa┼╝niejszej dla polskiej to┼╝samo┼Ťci figury i na masow─ů skal─Ö stawia niewygodne pytania. Dlatego z propozycj─ů Kaliny b─Öd─ů te┼╝ mieli problem konserwatywni odbiorcy. Poza kontekstem Cattelana, kt├│ry pozwala instalacj─Ö ÔÇ×Zatrute ┼║r├│d┼éoÔÇŁ bezpiecznie ustawi─ç na oswojonych pozycjach interpretacyjnych, praca Kaliny budzi kontrowersje i prowokuje do rozmowy na najtrudniejsze tematy. Rodzi te┼╝ niepok├│j i bez kuratorskiego komentarza mo┼╝e nawet obra┼╝a─ç uczucia religijne katolik├│w. Kalina w ramach obchod├│w stulecia urodzin wielkiego Polaka niechc─ůcy zawiesza mu kamie┼ä m┼éy┼äski u szyi i topi w morzu prze┼Ťmiewczych mem├│w.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś