Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

┼╗o┼énierze, sosny i mogi┼éy, czyli o czym krzyczy niepodleg┼éa Polska

Najwi─Öksz─ů zgub─ů jubileuszowej wystawy ÔÇ×Krzycz─ůc: Polska!ÔÇŁ by┼éa pr├│ba zadowolenia wszystkich ┼Ťrodowisk. W efekcie powsta┼éa ekspozycja wyj─ůtkowo nijaka, kt├│ra zupe┼énie nie zmienia ÔÇ×powszechnego wyobra┼╝eniaÔÇŁ o d─ů┼╝eniu do niepodleg┼éo┼Ťci, chocia┼╝ stawia sobie to za cel.

ilustr.: Oliwia Laskowska

ilustr.: Oliwia Laskowska


W dzisiejszej niepewnej i pe┼énej podzia┼é├│w sytuacji politycznej, w kt├│rej patriotyzm sta┼é si─Ö dra┼╝liw─ů kwesti─ů, odmiennie interpretowan─ů przez r├│┼╝ne ┼Ťrodowiska, Piotr Rypson, kurator jubileuszowej wystawy w Muzeum Narodowym ÔÇ×Krzycz─ůc: Polska! Niepodleg┼éa 1918ÔÇŁ, stan─ů┼é przed niema┼éym problemem. Jak bowiem w imieniu jednej z najwa┼╝niejszych plac├│wek muzealnych w kraju stworzy─ç wystaw─Ö niepodleg┼éo┼Ťciow─ů, kt├│ra nie podzieli Polak├│w jeszcze bardziej, nie zszokuje zbytnio tradycyjnych ┼Ťrodowisk i nie znudzi tych liberalnych, a zarazem spr├│buje opowiedzie─ç now─ů histori─Ö?
Niestety,┬áchyba to w┼éa┼Ťnie ch─Ö─ç pogodzenia wszystkich interes├│w i zadowolenia ka┼╝dego ze ┼Ťrodowisk sprawi┼éa, ┼╝e powsta┼éa wyj─ůtkowo nijaka wystawa, kt├│ra zupe┼énie nie zmienia ÔÇ×powszechnego wyobra┼╝eniaÔÇŁ o d─ů┼╝eniu do niepodleg┼éo┼Ťci,┬áchocia┼╝ w pewien spos├│b stawia sobie to za cel. ÔÇ×W zbiorowej pami─Öci Polak├│w obraz dramatycznych wydarze┼ä, w wyniku kt├│rych Polska odzyska┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç, jest niewyra┼║ny, zatarty, w najlepszym razie zbudowany z wyobra┼╝e┼ä powsta┼éych w kr─Ögu sztuki legionowej, wok├│┼é postaci ┬źojc├│w niepodleg┼éo┼Ťci┬╗ ÔÇô J├│zefa Pi┼ésudskiego, Ignacego Jana Paderewskiego i Romana Dmowskiego oraz ze starych fotografii i kronik filmowych. Dlatego nasz─ů intencj─ů jest przybli┼╝enie tego chaotycznego, nieoczywistego i bolesnego procesu poprzez powsta┼ée w tamtym czasie (i nieco p├│┼║niej) dzie┼éa sztukiÔÇŁ ÔÇô czytamy w tek┼Ťcie otwieraj─ůcym ekspozycj─Ö. W praktyce do czarno-bia┼éych zdj─Ö─ç znanych publiczno┼Ťci z podr─Öcznik├│w i film├│w historycznych wystawa dok┼éada dziesi─ůtki obraz├│w, sk┼éadaj─ůcych si─Ö na d┼éug─ů i monotonn─ů seri─Ö ÔÇ×┼╝o┼énierzy, sosen i mogi┼éÔÇŁ (cytuj─ůc nazw─Ö jednej z sal). Wizja atmosfery i wydarze┼ä poprzedzaj─ůcych 1918 rok, do kt├│rych odnosi si─Ö Rypson, w ┼╝aden spos├│b nie zostaje wyklarowana, a raczej staje si─Ö jeszcze bardziej nu┼╝─ůca i pokrywa si─Ö muzealn─ů paj─Öczyn─ů.
Narracja ÔÇ×Krzycz─ůc: Polska! Niepodleg┼éa 1918ÔÇŁ rozpoczyna si─Ö w 1905 roku, od rewolucji w Kr├│lestwie Polskim. Nikt nie kwestionuje znaczenia tej daty dla p├│┼║niejszej historii kraju, ale zastanawiaj─ůce jest, dlaczego w┼éa┼Ťnie taki moment wybra┼é kurator na rozpocz─Öcie opowie┼Ťci. Z jednej strony pomin─ů┼é zupe┼énie 123 lata zabor├│w, a z drugiej bardzo wyra┼║nie przemyci┼é tre┼Ťci kszta┼étuj─ůce w tamtym czasie polsk─ů mentalno┼Ť─ç, co dobitnie wskazuj─ů obrazy Jacka Malczewskiego z ÔÇ×Hamletem polskimÔÇŁ otwieraj─ůcym wystaw─Ö. Intryguj─ů┬átak┼╝e cezury ko┼äcz─ůce ekspozycj─Ö. Ostatnie wspomniane wydarzenia historyczne to zamach na Gabriela Narutowicza oraz ┼Ťmier─ç J├│zefa Pi┼ésudskiego. Pierwsze z nich zaprezentowano zupe┼énie nieciekawie, poprzez portret prezydenta zestawiony ze zdj─Öciem z epoki ukazuj─ůcym ten sam obraz; drugie zasugerowano projektami mauzoleum marsza┼éka. I cho─ç oczywiste jest, ┼╝e druga wojna ┼Ťwiatowa rzeczywi┼Ťcie zamkn─Ö┼éa pewien okres historyczny, to smutno wychodzi─ç z sal z poczuciem, ┼╝e rado┼Ť─ç z odzyskania niepodleg┼éo┼Ťci ko┼äczy si─Ö oko┼éo 1935 roku i z dzisiejszej perspektywy jest┬ár├│wnie odleg┼éym w czasie i zacieraj─ůcym si─Ö w pami─Öci zjawiskiem, jak sam proces d─ů┼╝enia do niej.
Uciekaj─ůc przed Pi┼ésudskim i u┼éanami
Obrazy prezentowane na wystawie to w wi─Ökszo┼Ťci prace klasyk├│w polskiego malarstwa ÔÇô Jacka Malczewskiego, Leona Wycz├│┼ékowskiego, malarskiego rodu Kossak├│w ÔÇô przedstawiaj─ůcych dobrze znane i rozpoznawane przez publiczno┼Ť─ç elementy polskiej mitologii, takie jak skute w kajdany postacie alegoryczne, drzewa, lasy i konie, obok kt├│rych przechodzi si─Ö do┼Ť─ç oboj─Ötnie. Zdecydowanie bardziej na uwag─Ö publiczno┼Ťci zas┼éuguj─ů licznie eksponowane prace na papierze ÔÇô rysunki i grafiki. W por├│wnaniu do wielkich p┼é├│cien, cz─Östo malowanych┬áznacznie p├│┼║niej ni┼╝ przedstawiane wydarzenia, dostarczaj─ů silniejszych emocji i s─ů o wiele bli┼╝sze ekspresjonizmowi, bardziej dynamiczne i autentyczne, jak┬ána przyk┼éad drzeworyty Stefana Szmaja czy rysunki Witolda Wojtkiewicza.
Pozytywnie zaskakuj─ůcym w─ůtkiem jest te┼╝┬ázaznaczenie roli pejza┼╝u, a szczeg├│lnie drzew, w dzie┼éach podejmuj─ůcych tematy niepodleg┼éo┼Ťciowe. Rypson wskazuje na rosn─ůce zainteresowanie ekologi─ů i tragedi─Ö las├│w niszczonych przez wojn─Ö, lecz tak┼╝e odczytuje sosny, d─Öby i inne drzewa w kategoriach symbolicznych, jako reprezentacj─Ö legionist├│w i ┼╝o┼énierzy do┼Ťwiadczaj─ůcych gwa┼étownych zmian politycznych i spo┼éecznych. Chocia┼╝ ten trop interpretacji krajobraz├│w jest zdecydowanie nowatorski, to jednak przygniataj─ůca liczba wizerunk├│w legionist├│w, koni i okropno┼Ťci wojny skutkuje dominacj─ů martyrologicznej wizji polsko┼Ťci.
Na tle ca┼éo┼Ťci pr├│by zasygnalizowania awangardowych tendencji w sztuce dwudziestolecia mi─Ödzywojennego wypadaj─ů do┼Ť─ç blado i wydaj─ů si─Ö rozwi─ůzaniem zastosowanym na si┼é─Ö, w ramach o┼╝ywiania narodowego panteonu Malczewskich i Kossak├│w. By─ç mo┼╝e mia┼éy te┼╝ odwr├│ci─ç uwag─Ö od atakuj─ůcych z ka┼╝dej strony portret├│w J├│zefa Pi┼ésudskiego ÔÇô podczas zwiedzania ostatniej sali ci─Ö┼╝ko odgoni─ç skojarzenia ze zbiorami Muzeum Sztuki Socrealistycznej w Koz┼é├│wce i magazynem pe┼énym pomnik├│w Lenina. Wystawione w tej cz─Ö┼Ťci dzie┼éa sprawiaj─ů wra┼╝enie nieco niedopasowanych do reszty eksponat├│w ze wzgl─Ödu na tematyk─Ö ÔÇô czy┬ápodkre┼Ťlenie┬áawangardowej formy sugerowa─ç mia┼éo nowoczesno┼Ť─ç niepodleg┼éego pa┼ästwa?
Wojna to m─Öska sprawa
Do dyskursu o nowoczesnej Polsce pr├│bowano w┼é─ůczy─ç tak┼╝e grupy rzadko wspominane w kontek┼Ťcie d─ů┼╝e┼ä niepodleg┼éo┼Ťciowych. W sekcji po┼Ťwi─Öconej Legionom znalaz┼é si─Ö ÔÇ×Portret legionistkiÔÇŁ Wiktora Gutowskiego, okropno┼Ťci wojny komentuje grafika K├Ąthe Kollwitz, a nowe tendencje w sztuce po┼é─ůczone z mitem s┼éowia┼äszczyzny reprezentuje Zofia Stryje┼äska. Niestety w skali ca┼éej wystawy to tylko drobne akcenty, wojna w dalszym ci─ůgu pozostaje spraw─ů m─Ösk─ů i jedynie na p┼éaszczy┼║nie alegorycznej lub pragmatycznej, zwi─ůzanej ze skutkami dzia┼éa┼ä militarnych, oddaje pole kobietom ÔÇô boginiom lub cierpi─Ötnicom. Wielka to szkoda, bo mamy wiele powod├│w, ┼╝eby szczyci─ç si─Ö zaanga┼╝owaniem kobiet w walk─Ö o niepodleg┼éo┼Ť─ç i budowanie fundament├│w nowej ojczyzny, o czym ┼Ťwiadczy cho─çby prawie natychmiastowe wywalczenie praw wyborczych czy te┼╝ dzia┼éalno┼Ť─ç wielu wspania┼éych pisarek, poetek, artystek, architektek czy naukowczy┼ä. Dlaczego wi─Öc ich udzia┼é w ┼╝yciu spo┼éecznym i zaanga┼╝owanie w budowanie ojczyzny nie zosta┼éy┬ámocniej podkre┼Ťlone, czemu narodowy mit dzielnych legionist├│w i ÔÇ×ojc├│w naroduÔÇŁ nie zwraca na nie wi─Ökszej uwagi? Wygl─ůda na to, ┼╝e aby przekona─ç si─Ö o roli obywatelek w procesie odzyskiwania niepodleg┼éo┼Ťci, trzeba wybra─ç si─Ö na trwaj─ůc─ů w┼éa┼Ťnie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej konkurencyjn─ů wystaw─Ö ÔÇ×Niepodleg┼ée. Kobiety a dyskurs narodowyÔÇŁ, o kt├│rej w poprzedniej ods┼éonie Magazynu Kontakt pisa┼é Antoni Zaj─ůc.
Podobnie niezr─Öcznie jak┬árol─Ö kobiet w walce o niepodleg┼éo┼Ť─ç potraktowano w─ůtki wielonarodowo┼Ťciowe ÔÇô te prezentowane s─ů w cz─Ö┼Ťci po┼Ťwi─Öconej m┼éodej sztuce. Szczytny cel zaznaczenia r├│┼╝norodno┼Ťci kulturowej wyzwolonego pa┼ästwa ogranicza si─Ö do mniejszo┼Ťci ┼╝ydowskiej; inne zosta┼éy praktycznie pomini─Öte. Kurator porusza si─Ö tutaj po bardzo powierzchownej i wr─Öcz stereotypowej linii skojarze┼ä, przywo┼éuj─ůcej w warstwie wizualnej charakterystyczne ubiory ortodoksyjnych ┼╗yd├│w i zupe┼énie pomijaj─ůcej polityczne i artystyczne postulaty awangard. Wt┼éoczone w k─ůt sali i zamkni─Öte w gablocie izoluj─ůcej je od reszty eksponat├│w, prace artyst├│w ┼╝ydowskich wydaj─ů si─Ö stanowi─ç jedynie ciekawostk─Ö w skali panoramy sztuki polskiej dwudziestolecia mi─Ödzywojennego, a nie jego integraln─ů cz─Ö┼Ť─ç.
Opowie┼Ť─ç niemego narratora
Mog┼éoby si─Ö wydawa─ç, ┼╝e ka┼╝dy wyb├│r dzie┼é sztuki obroni si─Ö dzi─Öki argumentom kuratora, dzi─Öki g┼éosowi prowadz─ůcemu widza przez wystaw─Ö. W tym przypadku publiczno┼Ť─ç czeka jednak rozczarowanie ÔÇô opr├│cz kilku zda┼ä wst─Öpu interpretacyjne wskaz├│wki sprowadzaj─ů si─Ö do nazw sal, w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w banalnych, przywo┼éuj─ůcych okre┼Ťlone wydarzenia historyczne. Efekt ko┼äcowy przypomina zestaw slajd├│w do wyk┼éadu historycznego, kt├│remu brakuje jakiejkolwiek narracji i komentarza. Dopiero bardziej wnikliwa lektura katalogu (w dodatku jego pe┼énej, a nie skr├│conej wersji, niedost─Öpnej dla wi─Ökszo┼Ťci zwiedzaj─ůcych) pozwala dowiedzie─ç si─Ö, ┼╝e wystawa mia┼éa nawi─ůzywa─ç do ekspozycji warszawskiego Muzeum Narodowego z 1978 roku zorganizowanej z okazji sze┼Ť─çdziesi─Öciolecia odzyskania niepodleg┼éo┼Ťci. W przeciwie┼ästwie do poprzedniczki ÔÇ×Krzycz─ůc: PolskaÔÇŁ mia┼éa skupi─ç si─Ö na entuzjazmie zwi─ůzanym z odbudow─ů pa┼ästwa, a nie na okresie niewoli. Lektura tekstu Rypsona wyja┼Ťnia, co ┼é─ůczy wisz─ůce obok siebie dzie┼éa, dlaczego pokazano tak wiele pejza┼╝y;┬ápozwala┬átak┼╝e wyj┼Ť─ç poza powierzchowne i wy┼Ťwiechtane skojarzenia zwi─ůzane z polsko┼Ťci─ů i walk─ů o niepodleg┼éo┼Ť─ç. Archiwum martwych obraz├│w zyskuje wreszcie jaki┼Ť g┼éos. Szkoda, ┼╝e niewielu go us┼éyszy.
Opuszczaj─ůc g┼é├│wn─ů cz─Ö┼Ť─ç ekspozycji, natrafiamy na wcze┼Ťniej niezauwa┼╝one prace artyst├│w wsp├│┼éczesnych ÔÇô Przemys┼éawa Trusta Tru┼Ťci┼äskiego i Piotra Ukla┼äskiego. Fotografie Ukla┼äskiego, przedstawiaj─ůce uczestnik├│w Marszu Niepodleg┼éo┼Ťci trzymaj─ůcych race i bia┼éo-czerwone flagi, tworz─ů rodzaj zamykaj─ůcej ekspozycj─Ö bramy, przez kt├│r─ů wychodzi si─Ö z muzeum. Zgodnie ze wspomnianym ju┼╝ esejem Rypsona maj─ů stanowi─ç kontrast do dawnych dzie┼é jawnie podejmuj─ůcych kwestie niepodleg┼éo┼Ťciowe, aktualizowa─ç histori─Ö sprzed stu lat i polemizowa─ç z dzisiejszym postrzeganiem patriotyzmu. Takiemu zabiegowi nie mo┼╝na odm├│wi─ç zr─Öczno┼Ťci, bo po przej┼Ťciu ekspozycji-laurki na cze┼Ť─ç legionist├│w i Pi┼ésudskiego widok przywo┼éuj─ůcy skojarzenia z dzisiejszymi niepokojami spo┼éecznymi budzi publiczno┼Ť─ç z letargu ÔÇô i ka┼╝e si─Ö zastanowi─ç, czy ca┼éa wystawa nie jest ┼╝artem. Mimo to jednak wydaje si─Ö, ┼╝e dodanie kilku prac do wystawy zdominowanej przez klasyk├│w sztuki znanej i lubianej to za ma┼éo, by otworzy─ç dyskusj─Ö o obecno┼Ťci atmosfery z 1918 roku w dzisiejszej to┼╝samo┼Ťci narodowej Polak├│w┬áoraz o wsp├│┼éczesnym pojmowaniu niepodleg┼éo┼Ťci. Wychodz─ůc z wystawy, zamiast z entuzjazmem krzycze─ç mo┼╝na co najwy┼╝ej westchn─ů─ç: PolskaÔÇŽ
***
ÔÇ×Krzycz─ůc: Polska! Niepodleg┼éa 1918ÔÇŁ. Wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie. Kurator: Piotr Rypson. Wystawa czynna do 17 marca 2019 roku.

***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

Inne archiwa niepodleg┼éo┼Ťci

O niepodleg┼éo┼Ťci wieloma g┼éosami

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś