fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ziemia nale偶y do Mnie

Polityczno-gospodarczy program Biblii jest fundamentalnie zwi膮zany z objawieniem Boga wyprowadzaj膮cego sw贸j lud z niewoli. Musi on stanowi膰 centrum ka偶dej tradycji powo艂uj膮cej si臋 na tego Boga, w tym r贸wnie偶 tradycji chrze艣cija艅skiej.
Ziemia nale偶y do Mnie
ilustr.: Agnieszka Wi艣niewska

Artyku艂聽pochodzi z聽26. numeru Magazynu聽鈥濳ontakt鈥 pt.聽鈥瀂ielone poj臋cie鈥.聽

Kryzys gospodarczy, kt贸ry podwa偶y艂 fundamenty zachodniego porz膮dku, zmusza nas do zadawania a偶 nazbyt dobrze znanych z przesz艂o艣ci pyta艅. Czy system ekonomiczny, w kt贸rym 偶yjemy, nie sprzyja coraz dalej posuni臋tej akumulacji kapita艂u w r臋kach nielicznych ludzi? Czy tym samym nie pot臋guje on nier贸wno艣ci i niesprawiedliwo艣ci spo艂ecznej w poszczeg贸lnych krajach i na skal臋 ca艂ego globu? Wyra藕ne stanowisko w tej sprawie zaj膮艂 papie偶 Franciszek, kt贸ry w adhortacji apostolskiej 鈥濫vangelii gaudium鈥 napisa艂: 鈥濼a ekonomia zabija鈥. W obliczu tak dramatycznie uj臋tych konsekwencji stajemy przed piln膮 potrzeb膮 poszukiwania alternatywy dla obecnego systemu polityczno-gospodarczego. Ale jak mia艂aby wygl膮da膰 ekonomia, kt贸ra nie zabija, lecz umo偶liwia wszystkim ludziom 偶ycie pe艂ni膮 偶ycia?
Pr贸buj膮c odpowiedzie膰 na to pytanie, jako chrze艣cijanie mo偶emy i powinni艣my odnosi膰 si臋 do podstawowych tekst贸w naszej tradycji: Starego i Nowego Testamentu. Nie po to jednak, by znale藕膰 w nich proste recepty na polityczne i ekonomiczne bol膮czki naszych czas贸w. Raczej po to, by poszukiwa膰 inspiracji, kt贸ra pozwoli艂aby nam na nowo odczyta膰 znaki tych czas贸w i odwa偶nie wyst臋powa膰 o taki porz膮dek polityczno-gospodarczy, kt贸ry s艂u偶y艂by dobru wszystkich, a na pierwszym miejscu stawia艂 ofiary obecnego systemu 鈥 ludzi biednych i uci艣nionych.
Przybysze i osadnicy
B贸g objawiaj膮cy si臋 w Starym Testamencie to przede wszystkim Ten, kt贸ry wyprowadza sw贸j lud z niewoli i kt贸ry przyjmuje perspektyw臋 ludzi wyzyskiwanych przez dominuj膮cy system polityczno-gospodarczy. Objawienie skierowane do Moj偶esza i innych prorok贸w nie dotyczy ich samych; prorocy s膮 jedynie po艣rednikami, przez kt贸rych ma ono dotrze膰 do ca艂ego Izraela. Biblijny B贸g nie jest wi臋c Bogiem dla jednostki, lecz Bogiem dla ca艂ego ludu. Biblijna wiara nie ma charakteru indywidualnego, nie wi膮偶e si臋 przede wszystkim z pewnymi praktykami religijnymi czy moralnymi, kt贸re zobowi膮zuj膮 jednostk臋, lecz wprowadza nowe zasady wsp贸艂偶ycia spo艂ecznego.
Objawienie Boga, kt贸ry wyprowadza z niewoli i wyzwala z ucisku, wi膮偶e si臋 r贸wnie偶 z og艂oszeniem nowego wzoru porz膮dku gospodarczego. Obejmuje on inny ni偶 dotychczas spos贸b organizacji produkcji i podzia艂u d贸br materialnych. 鈥瀂st膮pi艂em, aby go wyrwa膰 z r臋ki Egiptu i wyprowadzi膰 z tej ziemi do ziemi 偶yznej i przestronnej, do ziemi, kt贸ra op艂ywa w mleko i mi贸d鈥 (Wj 3,8). Nie chodzi tu o 偶aden bajkowy kraj, ale o nowe miejsce ludzkiego wsp贸艂istnienia, r贸偶ni膮ce si臋 od biblijnego Egiptu tym, 偶e byli niewolnicy b臋d膮 w nim 偶yli w dostatku, nie za艣 鈥 jak pod w艂adz膮 faraona 鈥 w ucisku.
Oka偶e si臋 to mo偶liwe dzi臋ki temu, 偶e ziemia nale偶e膰 b臋dzie do Boga, a nie stanie si臋 niczyj膮 w艂asno艣ci膮 prywatn膮, nie zostanie nikomu oddana na wy艂膮czny u偶ytek: 鈥濶ie wolno sprzedawa膰 ziemi na zawsze, bo ziemia nale偶y do Mnie, a wy jeste艣cie u Mnie przybyszami i osadnikami鈥 (Kp艂 25,23). Wsp贸lne posiadanie ziemi przez wszystkich jest podstawow膮 charakterystyk膮 nowego porz膮dku spo艂ecznego w ziemi obiecanej, r贸偶ni膮cego si臋 biegunowo od egipskich struktur feudalnych. W spo艂ecze艅stwach opieraj膮cych swoje gospodarki na rolnictwie, takich jak Izrael, wsp贸lne u偶ytkowanie ziemi daje gwarancj臋, 偶e ka偶dy cz艂owiek b臋dzie m贸g艂 偶y膰 w dostatku, nie b臋d膮c uzale偶nionym od 艂aski posiadaczy.
Nowy program polityczno-gospodarczy, spisany w Pi臋cioksi臋gu Moj偶eszowym, zak艂ada jako sw贸j cel spo艂ecze艅stwo ludzi r贸wnych. Dziel膮 oni mi臋dzy sob膮 swoje dobra, nie pragn膮c zagarn膮膰 ich wy艂膮cznie dla siebie: 鈥濶ie b臋dziesz po偶膮da艂 domu bli藕niego twego. Nie b臋dziesz po偶膮da艂 偶ony bli藕niego twego, ani jego niewolnika, ani jego niewolnicy, ani jego wo艂u, ani jego os艂a, ani 偶adnej rzeczy, kt贸ra nale偶y do bli藕niego twego鈥 (Wj 20,17). Wyrwanie dziewi膮tego przykazania z kontekstu prowadzi do przekonania, 偶e stoi ono na stra偶y w艂asno艣ci prywatnej. Jest jednak dok艂adnie na odwr贸t: zabrania ono wszelkiej formy w艂asno艣ci, kt贸ra odbiera komu艣 dom, 艣rodki produkcji lub inne dobra potrzebne do 偶ycia.
Temu, aby mo偶na by艂o coraz skuteczniej realizowa膰 biblijny program polityczno-gospodarczy, s艂u偶膮 rozmaite przepisy i przykazania. Maj膮 one regulowa膰 struktury spo艂eczne i 偶ycie codzienne tak, aby umo偶liwi膰 wszystkim ludziom 偶ycie w jak najlepszych warunkach: 鈥濨臋dziecie przestrzega膰 moich ustaw i moich wyrok贸w. Cz艂owiek, kt贸ry je wype艂nia, 偶yje dzi臋ki nim鈥 (Kp艂 18,5). Jest to 偶ycie oparte na wolno艣ci i w zwi膮zku z tym zorganizowane zupe艂nie inaczej ni偶 struktury otaczaj膮cego biblijny Izrael 艣wiata. Izrael jest ludem 艣wi臋tym, nie zna wi臋c 艣wi臋tych ziemskich instytucji, kt贸re reprezentuj膮 wol臋 Boga i kt贸rym nale偶y si臋 absolutne pos艂usze艅stwo. Lud Izraela sam staje si臋 odpowiedzialny za tworzenie kr贸lestwa wolno艣ci. Wskaz贸wkami przy podejmowaniu konkretnych krok贸w na drodze do tego kr贸lestwa s膮 za艣 przykazania zawarte w Moj偶eszowym Pi臋cioksi臋gu.
Ziemia musi odpocz膮膰
Biblijne ustawodawstwo ekonomiczne w fascynuj膮cy spos贸b integruje aspekty spo艂eczne, ekologiczne i teologiczne. Ilustruje to zasada szabatu (Wj 23,12), dnia zapewniaj膮cego wypoczynek wszystkim ludziom, w tym r贸wnie偶 niewolnikom, a tak偶e zwierz臋tom, nieznana nigdzie indziej w 艣wiecie staro偶ytnym. Co siedem lat Biblia nakazuje obchodzi膰 rok szabatowy (Wj 23,10-12; Kp艂 25,2-7), gwarantuj膮cy odpoczynek samej ziemi uprawnej. Zasada szabatu teologicznie wi膮偶e si臋 z uznaniem, 偶e to B贸g, a nie cz艂owiek, panuje nad cz艂owiekiem, natur膮 i czasem. W Ksi臋dze Powt贸rzonego Prawa rok szabatowy to r贸wnie偶 czas odpuszczenia d艂ug贸w, wyznaczaj膮cy kres uzale偶nienia d艂u偶nik贸w od wierzycieli (Pwt 15,1-2). Dla wierzycieli oznacza艂o to, 偶e chc膮c odzyska膰 d艂ug, musieli w taki spos贸b wspiera膰 d艂u偶nik贸w, aby ci mieli realn膮 mo偶liwo艣膰 sp艂acenia go w ci膮gu siedmiu lat. W przeciwnym wypadku to wierzyciel traci艂 po偶yczony kapita艂.
Raz na siedem razy siedem lat, to znaczy w roku pi臋膰dziesi膮tym (licz膮c od ostatniego), przewidziano obchody roku jubileuszowego: 鈥濳a偶dy powr贸ci do swej w艂asno艣ci i ka偶dy powr贸ci do swego rodu鈥 (Kp艂 25,10). Wszystkie stosunki w艂asno艣ci gruntu i niewoli mia艂y by膰 w tym roku resetowane. Nic nie nale偶y do nikogo na zawsze, nikt na zawsze nie pozostanie niewolnikiem 鈥 oto czo艂owa zasada przy艣wiecaj膮ca tej regulacji. Ziemia nie mo偶e sta膰 si臋 towarem, poniewa偶 s艂u偶y wy偶ywieniu wszystkich.
Biednym, kt贸rzy nie posiadali ziemi, nale偶a艂a si臋 pozostawiona na polu pozosta艂o艣膰 po 偶niwach (Pwt 24,9), a raz na trzy lata nawet dziesi臋cina plonu (Pwt 14,22). Dziesi臋cina dla biednych mia艂a zosta膰 im oddana bez po艣rednictwa instytucji pa艅stwowych czy religijnych, ale publicznie, i w zwi膮zku z tym mia艂a przebiega膰 pod spo艂eczn膮 kontrol膮. To pierwszy przypadek opodatkowania na cele socjalne znany w historii 艣wiata. R贸偶ni艂o si臋 ono zasadniczo od praktykowanej w innych spo艂ecze艅stwach staro偶ytnych ja艂mu偶ny, kt贸rej cz臋stotliwo艣膰 i wysoko艣膰 by艂a zale偶na od szczodro艣ci bogatych. W biblijnym Izraelu B贸g jest gwarantem prawa ubogich do wsparcia umo偶liwiaj膮cego im godne 偶ycie.
Biblijne przykazania ekonomiczne s艂u偶膮 prewencji, ale te偶 staraj膮 si臋 ingerowa膰 w istniej膮ce struktury tak, aby wspomaga膰 tych, kt贸rzy wskutek nich cierpi膮. Za przyk艂ad mo偶e pos艂u偶y膰 kwestia zad艂u偶enia.
Nie wolno bra膰 w zastaw 偶ycia
Ju偶 w czasach biblijnych zad艂u偶enie by艂o centralnym problemem ekonomicznym, pot臋guj膮cym nier贸wno艣膰 spo艂eczn膮. Dla ma艂orolnych ch艂op贸w stanowi艂o ono jedyny mo偶liwy spos贸b zdobycia ziarna na zasiew po nieudanych 偶niwach. Kolejnym krokiem bywa艂a nierzadko sprzeda偶 ziemi i oddanie si臋 w niewol臋, poniewa偶 kiedy d艂u偶nik nie by艂 w stanie sp艂aci膰 zaci膮gni臋tej po偶yczki, pod zastaw brano jego samego i jego rodzin臋. Proces ten skutkowa艂 akumulacj膮 grunt贸w w r臋kach jednych, a n臋dz膮 i niewolnictwem drugich. Zad艂u偶enie prowadzi艂o zatem do wyzysku i uzale偶nienia d艂u偶nik贸w od wierzycieli. Ludzie, kt贸rzy stawali si臋 w艂a艣cicielami coraz wi臋kszych obszar贸w ziemskich, zaczynali koncentrowa膰 w swoich r臋kach w艂adz臋 ekonomiczn膮 i polityczn膮.
Je艣li spojrzymy na to w kategoriach biblijnych, to oka偶e si臋, 偶e niewolnictwo fundamentalnie zaprzecza wyzwoleniu dokonanemu przez Boga w Ksi臋dze Wyj艣cia. Zarazem jednak w realiach, w kt贸rych powstawa艂y biblijne teksty, by艂o ono zjawiskiem normalnym i rozpowszechnionym. Nie widz膮c mo偶liwo艣ci zupe艂nego zniesienia niewolnictwa w 贸wczesnym systemie spo艂eczno-gospodarczym, prawo biblijne stara艂o si臋 je przynajmniej regulowa膰 i w ten spos贸b ograniczy膰 cierpienie niewolnik贸w. Nikt w Izraelu nie m贸g艂 by膰 niewolnikiem na zawsze: 鈥濲e艣li si臋 tobie sprzeda brat tw贸j, Hebrajczyk lub Hebrajka, b臋dzie niewolnikiem przez sze艣膰 lat. W si贸dmym roku wolnym go wypu艣cisz od siebie鈥 (Pwt 15,12). Ma艂o tego, wyzwolony niewolnik nie m贸g艂 odej艣膰 z pustymi r臋kami (Pwt 15,13). W roku szabatowym ka偶dy cz艂owiek musia艂 darowa膰 zaci膮gni臋te u niego d艂ugi i odda膰 wzi臋te w zastaw dobra, przede wszystkim ziemi臋. Umo偶liwia艂o to d艂u偶nikom zacz臋cie wszystkiego od pocz膮tku, zapewniaj膮c im, opr贸cz wolno艣ci, pewne minimum ekonomiczne.
Prawo biblijne sz艂o jeszcze o krok dalej, daj膮c wyraz generalnego braku akceptacji dla niewolnictwa: 鈥濶ie wydasz panu niewolnika, kt贸ry si臋 schroni u ciebie przed swoim w艂a艣cicielem. Z tob膮 b臋dzie przebywa艂, w twym kraju, w miejscu, kt贸re sobie wybierze, w jednym z twoich miast, gdzie b臋dzie si臋 czu艂 dobrze; nie b臋dziesz go dr臋czy艂鈥 (Pwt 23,16-17). Kto chcia艂 wi臋c korzysta膰 z pracy swojego niewolnika i swojej niewolnicy, musia艂 traktowa膰 ich tak, 偶eby nie mieli powod贸w do ucieczki. Zasada r贸wno艣ci spo艂ecznej, kt贸ra przy艣wieca biblijnemu programowi polityczno-spo艂ecznemu, nie daje si臋 bowiem pogodzi膰 z instytucj膮 niewolnictwa: 鈥濲e偶eli brat z powodu ub贸stwa sprzeda si臋 tobie, nie b臋dziesz nak艂ada艂 na niego pracy niewolniczej. B臋dziesz si臋 z nim obchodzi艂 jak z najemnikiem albo jak z osadnikiem鈥 (Kp艂 25, 39-40).
Opr贸cz ograniczania niewolnictwa b臋d膮cego skutkiem zad艂u偶enia, biblijne ustawodawstwo stara艂o si臋 te偶 zapobiec wyzyskowi d艂u偶nik贸w poprzez zakaz pobierania odsetek (Wj 22,24; Kp艂 25,35-38; Pwt 23,20-21). Po偶yczanie pieni臋dzy wewn膮trz spo艂eczno艣ci powinno by膰 przejawem solidarno艣ci z potrzebuj膮cymi, a nie realizowania w艂asnego interesu ekonomicznego. Prawo biblijne ogranicza艂o r贸wnie偶 mo偶liwo艣膰 brania w zastaw przedmiot贸w potrzebnych w 偶yciu codziennym d艂u偶nika, gwarantuj膮c mu tym samym mo偶liwo艣膰 prze偶ycia: 鈥濶ie wolno bra膰 w zastaw kamienia m艂y艅skiego g贸rnego ani dolnego, gdy偶 [tym samym] bra艂oby si臋 w zastaw samo 偶ycie鈥 (Pwt 24,6).
Jako 偶e w staro偶ytnych spo艂ecze艅stwach, kt贸re opiera艂y swoje gospodarki przede wszystkim na rolnictwie, zad艂u偶enie stanowi艂o centralny problem i g艂贸wn膮 przyczyn臋 nier贸wno艣ci spo艂ecznej, darowanie d艂ug贸w by艂o niezb臋dnym krokiem na drodze do stworzenia spo艂ecze艅stwa ludzi wolnych. T臋 zasad臋 biblijnego prawodawstwa i jej teologiczne zakorzenienie w wierze w Boga, kt贸ry wyzwala z wyzysku i uzale偶nienia, znajdujemy r贸wnie偶 w jednym z centralnych tekst贸w ewangelii 鈥 modlitwie Pa艅skiej. Gdy modlimy si臋 s艂owami: 鈥瀙rzebacz nam nasze winy, jako i my przebaczamy naszym winowajcom鈥, powinni艣my u艣wiadomi膰 sobie, 偶e w j臋zyku greckim 鈥 podobnie zreszt膮 jak i w j臋zyku aramejskim, kt贸rym pos艂ugiwa艂 si臋 Jezus 鈥 nie istnia艂o rozr贸偶nienie pomi臋dzy win膮 i d艂ugiem. Nie chodzi tu wi臋c jedynie o odpuszczenie winy moralnej, ale i o darowanie d艂ugu.
Przykazania jako program
W zwi膮zku z bardzo daleko id膮cymi biblijnymi regulacjami ekonomicznymi nasuwa si臋 pytanie o to, w jakiej mierze stanowi膮 one wyraz pewnego idea艂u, to znaczy tego, jak by膰 powinno, w jakiej za艣 odzwierciedlaj膮 贸wczesn膮 rzeczywisto艣膰. Trudno wnioskowa膰 o realiach spo艂ecznych bezpo艣rednio z regulacji prawnych. Jest ma艂o prawdopodobne, 偶e kiedykolwiek faktycznie og艂oszony zosta艂 rok jubileuszowy, wiadomo jednak, 偶e rok szabatowy bywa艂 praktykowany. Krytyka podejmowana przez prorok贸w Starego Testamentu 艣wiadczy o tym, 偶e rzeczywisto艣膰 spo艂eczna nie odzwierciedla艂a tre艣ci biblijnych przykaza艅, a cz臋sto charakteryzowa艂a si臋 jawn膮 niesprawiedliwo艣ci膮.
Biblijny podzia艂 na sprawiedliwych i wyst臋pnych (Ps 1) za kryterium przyjmuje w艂a艣nie stosunek do programu spo艂eczno-gospodarczego, kt贸ry wyznaczaj膮 przykazania. S膮 one jednak czym艣 innym ni偶 dekret kr贸lewski i nie艂atwo daje si臋 je wprowadzi膰 odg贸rnie. Ich przyj臋cie wymaga przyzwolenia ze strony tych, kt贸rzy 鈥 przez wzgl膮d na pami臋膰 o Bogu wyzwalaj膮cym z domu niewoli 鈥 chc膮 偶y膰 tak, aby umo偶liwi膰 wszystkim 偶ycie w wolno艣ci i godno艣ci. Prawodawstwo ekonomiczne ma w kontek艣cie biblijnym taki sam wymiar zobowi膮zuj膮cy jak przepisy religijne i 艂膮czy si臋 bezpo艣rednio z nimi. Nawet je艣li program spo艂eczno-ekonomiczny Biblii nie by艂 wi臋c nigdy w pe艂ni realizowany, pozostawa艂 on radykalnym w swojej wymowie modelem struktur spo艂ecznych w kr贸lestwie wolno艣ci.
Utopia i inspiracja
Niedostatek realizacji programu spo艂ecze艅stwa ludzi r贸wnych i wolnych w staro偶ytnym Izraelu wskazuje na jego utopijny charakter. To, 偶e program nie zosta艂 zrealizowany, nie dyskwalifikuje go jednak jako modelu, do kt贸rego warto d膮偶y膰 r贸wnie偶 dzi艣. Takie d膮偶enie nie b臋dzie mog艂o oznacza膰 prostego, fundamentalistycznego przenoszenia zasad i przykaza艅 biblijnych na czasy wsp贸艂czesne, kt贸re r贸偶ni膮 si臋 od czas贸w biblijnych kszta艂tem uwarunkowa艅 ekonomicznych.
Nie oznacza to jednak, 偶e biblijne zasady ekonomii nie s膮 w stanie niczego nas nauczy膰, 偶e program polityczno-gospodarczy zawarty w Pi臋cioksi臋gu Moj偶eszowym jest nieaktualny. Wr臋cz przeciwnie: poniewa偶 jest on fundamentalnie zwi膮zany z objawieniem Boga wyprowadzaj膮cego sw贸j lud z niewoli, musi stanowi膰 centrum ka偶dej tradycji powo艂uj膮cej si臋 na tego Boga, w tym r贸wnie偶 tradycji chrze艣cija艅skiej. Odkrywaj膮c jako chrze艣cijanie ten wymiar tradycji biblijnej, nie mo偶emy d艂u偶ej postrzega膰 zagadnie艅 polityczno-ekonomicznych jako pola zarezerwowanego dla ekspert贸w, a niezwi膮zanego z nasz膮 codzienno艣ci膮, a co dopiero wiar膮. Zadawanie sobie pytania o to, jaki porz膮dek polityczno-gospodarczy s艂u偶y wszystkim ludziom, staje si臋 dla nas kluczowym wyzwaniem.
Pi臋cioksi膮g Moj偶eszowy wskazuje kierunek radykalnej odnowy i przemiany 艣wiatowego porz膮dku ekonomicznego. Poniewa偶 nie znamy ziemi obiecanej, do kt贸rej chcemy pod膮偶a膰, nie mo偶emy precyzyjnie okre艣li膰 kszta艂tu nowego kr贸lestwa wolno艣ci. Zbyt dobrze znamy jednak zastan膮 rzeczywisto艣膰, w kt贸rej panuj膮 niesprawiedliwo艣膰, nier贸wno艣膰 i przemoc. Trzeba nam dokona膰 przemian spo艂ecznych, politycznych i gospodarczych, a kryterium ich zgodno艣ci z biblijnym programem wyzwolenia jest opcja na rzecz ubogich. Ostatecznym celem tej opcji s膮 sprawiedliwe struktury spo艂eczne, kt贸re umo偶liwi膮 wsp贸艂偶ycie ludzi w r贸wno艣ci i wolno艣ci, ale i uszanowanie natury, ca艂ego otaczaj膮cego nas stworzenia. Powi膮zanie wymiaru teologicznego z wymiarami spo艂ecznym i ekologicznym, kt贸rego uczy nas zasada roku szabatowego, pozostaje wi臋c w pe艂ni aktualne.
Jako drog臋 do przeprowadzenia takich zmian Biblia ukazuje nam w swojej tradycji proroczej i prawnej dwa wymiary dzia艂a艅: krytyk臋 ka偶dego porz膮dku i ustroju spo艂eczno-gospodarczego, kt贸ry nie s艂u偶y interesom ubogich, oraz budowanie solidarnej alternatywy, opieraj膮cej si臋 na takim podziale d贸br, kt贸ry gwarantowa艂y wszystkim ludziom mo偶liwo艣膰 偶ycia pe艂ni膮 偶ycia.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij