magazyn lewicy katolickiej

Zemsta Chama? Wok├│┼é ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ Adama Leszczy┼äskiego

Ksi─ů┼╝ka Adama Leszczy┼äskiego opowiada o mechanizmie wyzysku wpisanym w logik─Ö opresyjnego uk┼éadu stosunk├│w spo┼éecznych w dawnej Polsce. To gor─ůcy temat. Nic dziwnego, ┼╝e podejmuj─ůc go, trudno oprze─ç si─Ö pokusie odwo┼éywania si─Ö do upraszczaj─ůcych schemat├│w interpretacyjnych.
Zemsta Chama? Wok├│┼é ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ Adama Leszczy┼äskiego
Anna Szuster

ÔÇ×Ludowa historia PolskiÔÇŁ przewarto┼Ťciowuje stereotypowy obraz historii polskiego spo┼éecze┼ästwa, a tak┼╝e tradycyjne, akademickie konwencje pisania o przesz┼éo┼Ťci. Ksi─ů┼╝ka ta nie ho┼éduje bynajmniej ÔÇ×pozytywistycznymÔÇŁ wzorcom historiograficznej narracji ÔÇô czyli takiej, kt├│ra d─ů┼╝y do odtworzenia ÔÇ×obiektywnegoÔÇŁ biegu wydarze┼ä i interpretowania ich z perspektywy bezstronnego obserwatora. Wed┼éug Leszczy┼äskiego dotychczasowe sposoby badania przesz┼éo┼Ťci naszego kraju faworyzowa┼éy punkt widzenia w─ůskich elit spo┼éecznych (zw┼éaszcza szlachty), kt├│re przez stulecia pos┼éugiwa┼éy si─Ö histori─ů do legitymizacji swej politycznej i symbolicznej dominacji nad reszt─ů spo┼éecze┼ästwa. ÔÇ×Ludowa historia PolskiÔÇŁ ma demaskowa─ç i dekonstruowa─ç ten mechanizm, ukazuj─ůc przesz┼éo┼Ť─ç naszego spo┼éecze┼ästwa przez pryzmat do┼Ťwiadcze┼ä mas ludowych (notabene rzeczywistych przodk├│w wi─Ökszo┼Ťci wsp├│┼éczesnych Polak├│w).

Trudno nie zgodzi─ç si─Ö z pogl─ůdem, ┼╝e olbrzymie po┼éacie naszej ┼Ťwiadomo┼Ťci historycznej zosta┼éy ÔÇ×skolonizowaneÔÇŁ przez wyobra┼╝enia spo┼éeczne i system warto┼Ťci piel─Ögnowane w staropolskich dworach szlacheckich, a nast─Öpnie utrwalone w panteonie cn├│t narodowych przez XIX-wieczne ziemia┼ästwo i inteligencj─Ö (wywodz─ůc─ů si─Ö w znacznej mierze z dawnej szlachty). Ju┼╝ cho─çby z tego powodu projekt badawczy Leszczy┼äskiego od pocz─ůtku wydawa┼é mi si─Ö chwalebnym, aczkolwiek szalenie ambitnym przedsi─Öwzi─Öciem ÔÇô mo┼╝e nawet zbyt ambitnym dla jednego badacza. Dlatego jest mi niezwykle mi┼éo, ┼╝e mog┼éem uczestniczy─ç (nawet je┼╝eli w bardzo niewielkim stopniu) w powstawaniu tej ksi─ů┼╝ki, s┼éu┼╝─ůc jej autorowi radami bibliograficznymi dotycz─ůcymi bada┼ä nad histori─ů ┼Ťredniowiecza.

┼Üwiadom wagi projektu, kt├│rego podj─ů┼é si─Ö Leszczy┼äski, chcia┼ébym tak┼╝e podzieli─ç si─Ö paroma krytycznymi przemy┼Ťleniami, jakie nasun─Ö┼éy mi si─Ö podczas lektury ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ. Jako badacz spo┼éecze┼ästwa czas├│w przedrozbiorowych b─Öd─Ö odnosi─ç si─Ö przede wszystkim do rozdzia┼é├│w traktuj─ůcych o okresie staropolskim (stanowi─ů one ponad po┼éow─Ö obj─Öto┼Ťci pracy). Nie zamierzam przy tym wchodzi─ç w stereotypow─ů rol─Ö ma┼éostkowego recenzenta, lubuj─ůcego si─Ö w wytykaniu innym badaczom drobnych pomy┼éek faktograficznych czy usterek redakcyjnych. Nie oznacza to oczywi┼Ťcie, ┼╝e nie mam zastrze┼╝e┼ä do struktury wywodu ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ, doboru ┼║r├│de┼é i literatury przedmiotu czy stosowanych metod badawczych. Takie uwagi ÔÇô formu┼éowane w odniesieniu do ka┼╝dego nowatorskiego, ambitnego uj─Öcia historiograficznego ÔÇô nie maj─ů w moim mniemaniu wi─Ökszego prze┼éo┼╝enia na ocen─Ö og├│lnych za┼éo┼╝e┼ä projektu ani cech narracji Leszczy┼äskiego.

Niewybrzmia┼éy op├│r i nieodkryta codzienno┼Ť─ç

Na pocz─ůtek przyjrzyjmy si─Ö, w jaki spos├│b sam autor ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ charakteryzuje przedmiot swoich docieka┼ä. Z rozdzia┼éu wst─Öpnego dowiadujemy si─Ö (s. 14ÔÇô15), ┼╝e ksi─ů┼╝ka ta ma opisywa─ç: 1. histori─Ö mechanizmu wyzysku w Polsce, 2. ┼Ťrodki wykorzystywane do symbolicznej legitymizacji relacji spo┼éecznych opieraj─ůcych si─Ö na wyzysku oraz 3. histori─Ö oporu wobec w┼éadzy i obowi─ůzuj─ůcego ┼éadu spo┼éecznego. Po przeczytaniu ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ ┼éatwo jednak doj┼Ť─ç do wniosku, ┼╝e praca ta dotyczy przede wszystkim dw├│ch pierwszych zagadnie┼ä (w znacznej mierze zreszt─ů ze sob─ů to┼╝samych).

Op├│r mas ludowych przeciwko dominacji elit zosta┼é om├│wiony raczej powierzchownie, co jedynie do pewnego stopnia mo┼╝na wyt┼éumaczy─ç niedoborem lub milczeniem przekaz├│w ┼║r├│d┼éowych. Leszczy┼äski pisze wprawdzie sporo o zbiegostwie ch┼éop├│w czy buntach ch┼éopskich w epoce nowo┼╝ytnej, po┼Ťwi─Öci┼é jednak zdecydowanie zbyt ma┼éo uwagi mniej spektakularnym, codziennym przejawom sprawczo┼Ťci staropolskich mas spo┼éecznych. Dosy─ç pobie┼╝nie i chaotycznie opisa┼é chocia┼╝by dzieje samorz─ůdu wiejskiego. Mimo ┼╝e wspomina o jego powstaniu w cz─Ö┼Ťci dotycz─ůcej okresu ┼Ťredniowiecza (s. 90ÔÇô97), szczeg├│┼éowe uprawnienia i powinno┼Ťci wiejskiej gromady poznajemy dopiero w jednym z podrozdzia┼é├│w traktuj─ůcych o epoce nowo┼╝ytnej (s. 178ÔÇô191) ÔÇô co zreszt─ů kontrastuje z wymow─ů poprzedniego rozdzia┼éu, w kt├│rym autor wspomina (jedynie mimochodem) o procesie ograniczania wiejskiej samorz─ůdno┼Ťci na prze┼éomie ┼Ťredniowiecza i nowo┼╝ytno┼Ťci: ÔÇ×op├│r ludowy stopniowo traci formy legalne i instytucjonalne, kt├│re w wi─Ökszo┼Ťci zostaj─ů mu odebraneÔÇŁ ÔÇô czytamy w odniesieniu do XV i XVI wieku (s. 110).

Z ksi─ů┼╝ki nie dowiemy si─Ö tak┼╝e o wielu innych mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych formach wi─Özi spo┼éecznej (na przyk┼éad wsp├│lnotach parafialnych), kt├│re r├│wnie┼╝ stwarza┼éy ramy dla poczucia ludowej solidarno┼Ťci. Autor nie po┼Ťwi─Öci┼é prawie w og├│le uwagi mobilno┼Ťci ch┼éop├│w zwi─ůzanej z ich uczestnictwem w gospodarce towarowo-pieni─Ö┼╝nej (targi i jarmarki) ani zjawisku trwa┼éego przenikania przybysz├│w ze wsi do miast (nie tylko w roli taniej si┼éy najemnej). Dziwi te┼╝ ca┼ékowite pomini─Öcie problematyki staropolskiej kultury i religijno┼Ťci ludowej ÔÇô temat ten wydaje si─Ö istotny dla problematyki rozwa┼╝a┼ä Leszczy┼äskiego cho─çby ze wzgl─Ödu na konflikty, kt├│re towarzyszy┼éy ┼Ťredniowiecznej chrystianizacji czy przemianom konfesyjnym doby reformacji.

Historia szlacheckiej przemocy

Tak wi─Öc wbrew deklaracjom autora ÔÇ×Ludowa historia PolskiÔÇŁ opowiada przede wszystkim o przemocy elit wobec mas. Kto jednak zalicza si─Ö do owych mas? Rozdzia┼éy dotycz─ůce okresu przedrozbiorowego traktuj─ů prawie wy┼é─ůcznie o podda┼ästwie ludno┼Ťci ch┼éopskiej wobec szlachty ÔÇô takie ukierunkowanie zainteresowa┼ä autora znalaz┼éo zreszt─ů czytelne odbicie w strukturze ksi─ů┼╝ki, gdy┼╝ jej najobszerniejsze partie dotycz─ů nieweso┼éych (przynajmniej z naszej perspektywy) czas├│w gospodarki folwarczno-pa┼äszczy┼║nianej. Odnajdujemy w nich co prawda dwa kr├│tkie podrozdzia┼éy po┼Ťwi─Öcone staropolskiemu mieszcza┼ästwu i ┼╗ydom, niemniej wnosz─ů one bardzo niewiele do og├│lnego tonu narracji. Prawdziwym bohaterem tej cz─Ö┼Ťci ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ jest ch┼éop pa┼äszczy┼║niany, odarty z wszelkiej wolno┼Ťci i godno┼Ťci, jednym s┼éowem ÔÇô ÔÇ×chamÔÇŁ. Ten popularny, pogardliwy termin odwo┼éuje si─Ö do starego mitu, zgodnie z kt├│rym ludzie niewolni byli potomkami biblijnego Chama, syna Noego. Elity staropolskiego spo┼éecze┼ästwa mia┼éy natomiast wywodzi─ç si─Ö od jednego z dw├│ch braci Chama, Jafeta. W ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ do┼Ť─ç powierzchownie i jednostronnie odmalowano zreszt─ů r├│wnie┼╝ wizerunek polskiego potomstwa Jafeta ÔÇô a wi─Öc szlachty, kt├│ra w narracji Leszczy┼äskiego wyst─Öpuje zdecydowanie zbyt cz─Östo jako homogeniczna, w pe┼éni ┼Ťwiadoma swych wsp├│lnych interes├│w zbiorowo┼Ť─ç.

Jednocze┼Ťnie wielkim nieobecnym ksi─ů┼╝ki ÔÇô zw┼éaszcza w jej partiach dotycz─ůcych okresu staropolskiego ÔÇô jest Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Leszczy┼äski wspomina tu i ├│wdzie o op┼éatach ┼Ťwiadczonych przez polskich ch┼éop├│w na rzecz Ko┼Ťcio┼éa czy o przywilejach, za pomoc─ů kt├│rych w┼éadcy regulowali ko┼Ťcielne uprawnienia maj─ůtkowe. Nie docenia natomiast roli odegranej w historii naszego kraju przez Ko┼Ťci├│┼é jako samodzielny podmiot polityczny. Wy┼╝sze duchowie┼ästwo rekrutowa┼éo si─Ö oczywi┼Ťcie ze ┼Ťrodowisk szlacheckich, nie oznacza to jednak bynajmniej, ┼╝e jego dzia┼éalno┼Ť─ç publiczna pokrywa┼éa si─Ö w pe┼éni z (mocno zreszt─ů zr├│┼╝nicowanymi) d─ů┼╝eniami i oczekiwaniami szlachty. Nie ulega przy tym w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e instytucje ko┼Ťcielne odegra┼éy pioniersk─ů rol─Ö we wdra┼╝aniu nowych form zarz─ůdzania maj─ůtkami ziemskimi w dawnej Polsce, na przyk┼éad forsuj─ůc wyj─ůtkowo wcze┼Ťnie i na szerok─ů skal─Ö osadnictwo wiejskie na prawie niemieckim. Ma┼éo kto zdaje sobie r├│wnie┼╝ spraw─Ö z faktu, ┼╝e w┼éa┼Ťnie we w┼éo┼Ťciach ko┼Ťcielnych zacz─Öto wprowadza─ç rozwi─ůzania, kt├│re przyczyni┼éy si─Ö do wykszta┼écenia si─Ö ÔÇ×klasycznegoÔÇŁ modelu gospodarki folwarczno-pa┼äszczy┼║nianej ÔÇô zjawiska rozpatrywanego w ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ niemal wy┼é─ůcznie w ramach rozwa┼╝a┼ä nad eksploatacj─ů mas ch┼éopskich przez szlacheckich despot├│w.

Odnosz─Ö zatem wra┼╝enie, ┼╝e Leszczy┼äski, demaskuj─ůc stronnicze stereotypy historiograficzne, kt├│re mia┼éy legitymizowa─ç symboliczn─ů i polityczn─ů dominacj─Ö elit szlacheckich, zast─ůpi┼é je innym, r├│wnie redukcjonistycznym schematem, ukazuj─ůcym szlacht─Ö jako sprawc─Ö wszelkich nieszcz─Ö┼Ť─ç, jakie spad┼éy kiedykolwiek na Polak├│w. Schemat ten ÔÇô eksploatowany mi─Ödzy innymi przez historiografi─Ö marksistowsk─ů, do czego jeszcze powr├│c─Ö ÔÇô zbyt cz─Östo lewituje w erudycyjnej pr├│┼╝ni. Czytelnik ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ nie dowie si─Ö na przyk┼éad, dlaczego w naszym kraju dosz┼éo do wykszta┼écenia si─Ö opisywanego ustroju spo┼éecznego, ani czy by┼é on czym┼Ť typowym, czy nietypowym na tle stosunk├│w panuj─ůcych w innych zak─ůtkach Europy i reszty ┼Ťwiata. Cz─Östo wyst─Öpuj─ůce w ksi─ů┼╝ce por├│wnania kondycji polskich ch┼éop├│w pa┼äszczy┼║nianych i czarnosk├│rych niewolnik├│w z po┼éudnia Stan├│w Zjednoczonych pe┼éni─ů rol─Ö g┼é├│wnie retoryczn─ů, uwypuklaj─ůc ÔÇô cz─Östo do przesady, co obna┼╝a cho─çby wywiad przeprowadzony przez Adama Leszczy┼äskiego z wybitnym badaczem epoki nowo┼╝ytnej, Micha┼éem Kopczy┼äskim ÔÇô stopie┼ä upodlenia naszych ludowych przodk├│w.

Niewykluczone, ┼╝e taka wizja historii spo┼éecze┼ästwa przedrozbiorowego ÔÇô oparta na prostych dychotomiach masyÔÇôelity i ofiaryÔÇôciemi─Ö┼╝cy, a tak┼╝e przystaj─ůca do populistycznej wra┼╝liwo┼Ťci naszych czas├│w ÔÇô oka┼╝e si─Ö mie─ç potencja┼é wehiku┼éu dla rozmaitych ruch├│w emancypacyjnych i og├│lnej demokratyzacji ┼╝ycia spo┼éecznego w Polsce. W─ůtpi─Ö natomiast, czy jest wystarczaj─ůco pojemna, aby mog┼éa w sobie pomie┼Ťci─ç ogromn─ů z┼éo┼╝ono┼Ť─ç los├│w i do┼Ťwiadcze┼ä bohater├│w (nie tylko tych ÔÇ×pozytywnychÔÇŁ) ÔÇ×Ludowej historii PolskiÔÇŁ.

Odwa┼╝niej! W stron─Ö nowej metodologii

Mimo wyra┼╝onych zastrze┼╝e┼ä nie mam najmniejszych w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e ksi─ů┼╝ka Leszczy┼äskiego jest prac─ů nie tylko ciekaw─ů (momentami wr─Öcz wci─ůgaj─ůc─ů), lecz tak┼╝e po┼╝yteczn─ů. Przypomina nam bowiem, na przek├│r tendencjom kr├│luj─ůcym w oficjalnej polskiej polityce historycznej, o mniej chlubnych rozdzia┼éach w historii naszego spo┼éecze┼ästwa, a ponadto uzmys┼éawia, w jak wielkiej mierze nasze my┼Ťlenie o przesz┼éo┼Ťci jest warunkowane przez nieu┼Ťwiadomione, utrwalone w kulturze wyobra┼╝enia spo┼éeczne, b─Öd─ůce zreszt─ů wytworem owej przesz┼éo┼Ťci. ÔÇ×Ludowa historia PolskiÔÇŁ dostarczy z pewno┼Ťci─ů inspiracji dla podobnych ─çwicze┼ä z logiki my┼Ťlenia historycznego.

Niekt├│rzy zarzucaj─ů Leszczy┼äskiemu, ┼╝e stara si─Ö jedynie o┼╝ywi─ç pewne widmo, kt├│re kr─ů┼╝y┼éo niegdy┼Ť po Europie, wieszcz─ůc nadej┼Ťcie fina┼éu walki klas. Jak gdyby uprzedzaj─ůc podobne oskar┼╝enia, autor w eseju metodologicznym zamieszczonym na ko┼äcu ksi─ů┼╝ki dystansuje si─Ö do dorobku polskich historyk├│w aktywnych w okresie komunizmu, przypominaj─ůc o ich uwik┼éaniu w polityk─Ö historyczn─ů Polski Ludowej: ÔÇ×Prace z czas├│w PRL s─ů [ÔÇŽ] wadliwe i anachroniczne z dzisiejszego punktu widzenia. Problem w tym, ┼╝e lepszych cz─Östo nie maÔÇŁ (s. 541). To zdecydowanie zbyt powierzchowna i zachowawcza ocena. Marksizm ÔÇô jako nurt intelektualny ÔÇô wywar┼é przemo┼╝ny i z┼éo┼╝ony wp┼éyw na sposoby rozumienia i uprawiania bada┼ä humanistycznych w Polsce i na ┼Ťwiecie, cho─çby w dziedzinach takich jak historia spo┼éeczna i gospodarcza, do kt├│rych zalicza si─Ö tak┼╝e ksi─ů┼╝ka Adama Leszczy┼äskiego . By┼éoby dobrze, gdyby dalsze dyskusje na temat polskiej historii ludowej przyczyni┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ do odczarowania pami─Öci o marksizmie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś