fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

ÔÇ×Zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ nas og┼éupia

Tak zwane podej┼Ťcie ÔÇ×zdroworozs─ůdkoweÔÇŁ oferuje ideologiczny konformizm w miejsce zbiorowego gniewu. A rzekomy ch┼é├│d i bezstronno┼Ť─ç ÔÇ×zdrowego rozs─ůdkuÔÇŁ to tylko u┼éuda.
ÔÇ×Zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ nas og┼éupia
ilustr.: Agata Stańczak

Sofie Rydman zostaje zatrudniona w do┼Ť─ç archaicznie prowadzonym szwedzkim wydawnictwie, kt├│re ma zmodernizowa─ç jako nowa dyrektorka. Wydaje si─Ö pewn─ů siebie, sprawn─ů managerk─ů, kt├│ra wprowadzi racjonalne zmiany. Nieoczekiwanie zaczyna flirtowa─ç ze znacznie od siebie m┼éodszym informatykiem. Pocz─ůtkiem ich romansu staj─ů si─Ö rzucane sobie nawzajem ekscentryczne wyzwania. Mo┼╝na oczywi┼Ťcie ┼Ťledzi─ç je z zapartym tchem i w napi─Öciu czeka─ç na fina┼éowe rozstrzygni─Öcie ÔÇô b─Öd─ů czy nie b─Öd─ů razem (spoiler: zako┼äczenie zgodne jest z konwencj─ů komedii romantycznej)? W serialu ÔÇ×Mi┼éo┼Ť─ç i anarchiaÔÇŁ jest jednak ciekawszy w─ůtek.

Na ┼╝ycie Sofie znacznie bardziej ni┼╝ kontakt z Maxem wp┼éywa relacja z ojcem ÔÇô niepoprawnym idealist─ů-komunist─ů, wielokrotnym pacjentem oddzia┼é├│w psychiatrycznych. To na tej linii pojawia si─Ö napi─Öcie mi─Ödzy szale┼ästwem a ÔÇ×normalno┼Ťci─ůÔÇŁ oraz mi─Ödzy idealizmem a zdrowym rozs─ůdkiem.

Kategorie normalno┼Ťci i szale┼ästwa zosta┼éy wielokrotnie i wyczerpuj─ůco poddane s┼éusznej krytyce, ujawniaj─ůcej ich potencja┼é stygmatyzuj─ůcy, a w efekcie dyskryminuj─ůcy. Wskazywano nie tylko na warto┼Ťciuj─ůcy charakter tych okre┼Ťle┼ä, lecz tak┼╝e ich p┼éynno┼Ť─ç i nieprecyzyjno┼Ť─ç. Serialowi bohaterowie ┼Ťwietnie unaoczniaj─ů niejednoznaczno┼Ť─ç granicy mi─Ödzy normalno┼Ťci─ů a szale┼ästwem, zdrowiem a chorob─ů, a ponadto prowokuj─ů do przyjrzenia si─Ö z podobnej perspektywy kategorii ÔÇ×zdrowego rozs─ůdkuÔÇŁ.

ÔÇ×Mi┼éo┼Ť─ç i anarchiaÔÇŁ nie pozostawia z┼éudze┼ä: ÔÇ×zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ wcale nie jest tym, czym mo┼╝e si─Ö wydawa─ç ÔÇô obiektywno┼Ťci─ů, realizmem, twardym st─ůpaniem po ziemi. I chocia┼╝ poz├│r racjonalno┼Ťci podej┼Ťcia Sofie jest pokazany w serialu chwilami zbyt dosadnie, to ods┼éoni─Öcie tej iluzoryczno┼Ťci sk┼éania do stawiania pyta┼ä o to, co w┼éa┼Ťciwie kryje si─Ö za tak zwanymi racjami zdroworozs─ůdkowymi.

Czym jest zdrowy rozs─ůdek?

Poj─Öcie zdrowego rozs─ůdku w filozofii cz─Östo przeciwstawia si─Ö my┼Ťleniu filozoficznemu. Podczas gdy zdrowy rozs─ůdek podpowiada┼éby, ┼╝e nale┼╝y ufa─ç naszym zmys┼éom, sceptycyzm Kartezjusza podaje w w─ůtpliwo┼Ť─ç wiedz─Ö zdobywan─ů empirycznie. I tak my┼Ťlenie potoczne odrzucaj─ů zar├│wno Francis Bacon, jak i brytyjscy empiry┼Ťci: George Berkeley czy David Hume, kt├│ry swoj─ů pogard─Ö w stosunku do zdrowego rozs─ůdku wyrazi┼é chocia┼╝by w zdaniu: ÔÇ×Je┼Ťli mniemamy, ┼╝e ogie┼ä parzy, a woda ch┼éodzi, to tylko dlatego, ┼╝e zbyt wiele trudu kosztowa┼éoby nas pomy┼Ťle─ç inaczejÔÇŁ.

Chocia┼╝ wraz z post─Öpem scjentyzmu nasila si─Ö krytycyzm w stosunku do my┼Ťlenia zdroworozs─ůdkowego, nie zostaje ono ca┼ékowicie porzucone. Jednym z najbardziej znanych tekst├│w opartych na argumentacji odwo┼éuj─ůcej si─Ö do zdrowego rozs─ůdku jest XVIII-wieczny pamflet Thomasa PaineÔÇÖa ÔÇ×Common SenseÔÇŁ. Autor wykazuje w nim, jak nieuzasadniona jest przynale┼╝no┼Ť─ç kolonii w Ameryce P├│┼énocnej do Wielkiej Brytanii ÔÇô niewielkiej wyspy oddalonej od kontynentu ameryka┼äskiego.

W centrum swojej filozofii zdrowy rozs─ůdek ÔÇô przynale┼╝ny ÔÇ×Szaremu Cz┼éowiekowiÔÇŁ ÔÇô stawia brytyjski filozof ┼╝yj─ůcy na prze┼éomie XIX i XX wieku ÔÇô George Moore. Nie widzi on sprzeczno┼Ťci mi─Ödzy my┼Ťleniem filozoficznym a potocznym. Wr─Öcz przeciwnie, celem jego filozofii staje si─Ö dociekanie, co na my┼Ťli ma Szary Cz┼éowiek, gdy wypowiada s─ůdy o ┼Ťwiecie. Moore konsekwentnie broni twierdze┼ä takich jak te, ┼╝e istniej─ů przedmioty materialne, ale te┼╝ ┼╝e istnieje czas i przestrze┼ä, ┼╝e cz┼éowiek posiada cia┼éo i umys┼é, ┼╝e pewne twierdzenia s─ů ca┼ékowicie prawdziwe, a inne ca┼ékowicie fa┼észywe. ┼╣r├│d┼éami pewno┼Ťci tego typu zda┼ä s─ů dla filozofa: ich powszechne wyst─Öpowanie, ┼éatwo┼Ť─ç i szybko┼Ť─ç, z jak─ů je przyjmujemy, oraz to, ┼╝e rzadko kiedy s─ů kwestionowane.

Zalet my┼Ťlenia potocznego mo┼╝na oczywi┼Ťcie wymieni─ç znacznie wi─Öcej. To w┼éa┼Ťnie ono zapewnia nam prze┼╝ycie, wi─Öc, abstrahuj─ůc od jakichkolwiek aspekt├│w filozoficznych, zdrowy rozs─ůdek ma przede wszystkim wymiar pragmatyczny. To spos├│b ujmowania ┼Ťwiata, kt├│ry, w przeciwie┼ästwie do abstrakcyjnych teorii, jest po prostu wygodny i dost─Öpny dla wszystkich, nie tylko tych, kt├│rzy mog─ů pozwoli─ç sobie na filozoficzny sceptycyzm. Ponadto stanowi punkt wyj┼Ťcia do bardziej zniuansowanych poszukiwa┼ä, nawet my┼Ťliciele podwa┼╝aj─ůcy jego znaczenie, wychodz─ů przecie┼╝ od przekona┼ä zdroworozs─ůdkowych. I, by─ç mo┼╝e, rzecz najwa┼╝niejsza ÔÇô obecna w angielskim okre┼Ťleniu ÔÇ×common senseÔÇŁ, a nieobecna w polskim ÔÇ×zdrowym rozs─ůdkuÔÇŁ ÔÇô to my┼Ťlenie wsp├│lne dla wszystkich, a zatem b─Öd─ůce podstaw─ů wsp├│lnoty. Nie by┼éaby ona mo┼╝liwa bez pewnej bazy wsp├│┼édzielonych potocznych przekona┼ä.

Tylko czy na pewno to, co w dyskusjach okre┼Ťlamy jako zdroworozs─ůdkowe, jest przekonaniem niepodwa┼╝alnym, co do kt├│rego wszyscy si─Ö zgadzamy?

Pi─Ötnuj─ůcy ÔÇ×zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ

Jest dok┼éadnie przeciwnie ÔÇô twierdzi w swojej ksi─ů┼╝ce ÔÇ×My┼Ťlenie potoczneÔÇŁ filozofka Teresa Ho┼é├│wka. Argumenty takie jak: ÔÇ×podpowiada to zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ, ÔÇ×to przecie┼╝ logiczneÔÇŁ, ÔÇ×przywr├│─çmy normalno┼Ť─çÔÇŁ pojawiaj─ů si─Ö w przypadku nie kwestii oczywistych, ale tych, co do kt├│rych panuje sp├│r ideologiczny.

Transp┼éciowo┼Ť─ç jest jednym z takich temat├│w. Argumenty odwo┼éuj─ůce si─Ö do zdrowego rozs─ůdku pojawiaj─ů si─Ö w dyskusji o osobach trans regularnie. Typowym przyk┼éadem ich u┼╝ycia jest wypowied┼║ Jaros┼éawa Kaczy┼äskiego z 2022 roku, w kt├│rej twierdzi┼é: ÔÇ×Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e to jest sprzeczne z biologi─ů, bo wiadomo, r├│┼╝nica jest ju┼╝ w genach mi─Ödzy kobietami a m─Ö┼╝czyznami. Jest te┼╝ sprzeczne ze zdrowym rozs─ůdkiem i z tym wszystkim, co by┼éo podstaw─ů budowy naszej cywilizacjiÔÇŁ.

Nie jest to retoryka tylko polskiej prawicy. Douglas Murray, autor popularnej ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Szale┼ästwo t┼éum├│w: gender, rasa, to┼╝samo┼Ť─çÔÇŁ, stawia sobie za cel przywr├│cenie ÔÇ×sensuÔÇŁ i ÔÇ×zdrowego rozs─ůdkuÔÇŁ w debacie, kt├│ra sta┼éa si─Ö ÔÇ×masow─ů histeri─ůÔÇŁ. Jego zdaniem walka o prawa czarnych w Ameryce by┼éa oczywi┼Ťcie s┼éuszna, ale obecne podej┼Ťcie do rasizmu wyra┼╝aj─ůce si─Ö na przyk┼éad burzeniem pomnik├│w kolonizator├│w, to ju┼╝ przesada. Murray, kt├│ry sam identyfikuje si─Ö jako gej i przyznaje, ┼╝e ruchy, o kt├│rych pisze, pocz─ůtkowo walczy┼éy o prawa cz┼éowieka, pr├│buje dowie┼Ť─ç, ┼╝e zamieni┼éy si─Ö obecnie w now─ů wielk─ů narracj─Ö, kt├│rej szale┼äczo ulegamy.

Nie przez przypadek do opisu lewicowych ruch├│w politycznych u┼╝ywa s┼é├│w takich jak ÔÇ×histeriaÔÇŁ i ÔÇ×szale┼ästwoÔÇŁ. Argumenty zdroworozs─ůdkowe, nawet je┼Ťli wypowiadane jako angielskie ÔÇ×common senseÔÇŁ, opieraj─ů si─Ö na warto┼Ťciuj─ůcej opozycji tego, co zdrowe i normalne, oraz tego, co chore, naznaczone szale┼ästwem. Teresa Ho┼é├│wka zauwa┼╝a, ┼╝e argument ze ÔÇ×zdrowego rozs─ůdkuÔÇŁ ma charakter negatywny i pi─Ötnuj─ůcy. W znacznie wi─Ökszym stopniu chodzi w nim o wskazanie tego, co nienormalne, chore, nietrze┼║we ni┼╝ podbudowanie racji, kt├│rych si─Ö broni.

ÔÇ×Warto twardo walczy─ç o swoje interesy, warto twardo walczy─ç o zdrowy rozs─ůdek, bo przyj─Öcie stanowiska Polski przez ca┼é─ů Uni─Ö Europejsk─ů w sprawie imigrant├│w jest triumfem zdrowego rozs─ůdku w Unii EuropejskiejÔÇŁ ÔÇô m├│wi┼é w Sejmie w 2018 roku pose┼é Jan Dziedziczak. Wypowied┼║ ta dobrze pokazuje charakterystyczn─ů sprzeczno┼Ť─ç, kt├│ra pojawia si─Ö w ÔÇ×zdroworozs─ůdkowym my┼ŤleniuÔÇŁ. Z jednej strony jawi si─Ö ono jako obiektywne, z drugiej za┼Ť niezwykle cz─Östo ┼é─ůczy si─Ö z obron─ů egoistycznych interes├│w. Zdroworozs─ůdkowym nazywa si─Ö cz─Östo po prostu takie post─Öpowanie, dzi─Öki kt├│remu samemu niczego si─Ö nie straci.

Jak kr├│tkowzroczne jest podej┼Ťcie Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci do polityki migracyjnej, dobrze wida─ç z dzisiejszej perspektywy ÔÇô trwaj─ůcego od ponad dw├│ch lat kryzysu na granicy polsko-bia┼éoruskiej. Zdrowy rozs─ůdek jest spojrzeniem kr├│tkowzrocznym ÔÇô skupionym na realizacji populistycznych postulat├│w tu i teraz.

Nie jest spojrzeniem ani obiektywnym, ani nieideologicznym. Jak ┼Ťwietnie opisuje to w swoim tek┼Ťcie ÔÇ×Ideologia ┬╗zdrowego rozs─ůdku┬źÔÇŁ Filip Flisowski, argumentami odwo┼éuj─ůcymi si─Ö do zdrowego rozs─ůdku pos┼éugujemy si─Ö, gdy chcemy unikn─ů─ç oskar┼╝e┼ä o dogmatyzm czy radykalizm. Nic z tego ÔÇô za tego typu my┼Ťleniem r├│wnie┼╝ kryj─ů si─Ö ideologie, bardzo konkretne, a nieujawnianie ich i pozorna bezstronno┼Ť─ç raczej szkodz─ů debacie publicznej ni┼╝ wprowadzaj─ů do niej ┼Ťwiat┼éo racjonalno┼Ťci.

Jakie ideologie kryj─ů si─Ö za zdrowym rozs─ůdkiem?

Spr├│bujmy wi─Öc przyjrze─ç si─Ö temu, co kryje si─Ö zazwyczaj za argumentami zdroworozs─ůdkowymi. Do jakich warto┼Ťci si─Ö odwo┼éujemy i co trzeba za┼éo┼╝y─ç, ┼╝eby dowodzenie to by┼éo przekonuj─ůce?

Po pierwsze: konserwatyzm. Zdroworozs─ůdkowe jest zazwyczaj to, co ju┼╝ przyj─Öte przez innych i co funkcjonuje od jakiego┼Ť czasu. O ile sprawdzone rozwi─ůzania s─ů czasem najlepsze, o tyle trudno w duchu zdroworozs─ůdkowym snu─ç prze┼éomowe wizje, a nawet reagowa─ç na nowe wyzwania. Wypowiedzi konserwatywnych polityk├│w i publicyst├│w to potwierdzaj─ů ÔÇô gdy mowa o zdrowym rozs─ůdku, bardzo cz─Östo chodzi o zachowanie dotychczasowych norm, kt├│re rzekomo nie wymagaj─ů uzasadnienia.

Po drugie: logiczno┼Ť─ç. Argumentami zdroworozs─ůdkowymi uwielbiaj─ů pos┼éugiwa─ç si─Ö tw├│rcy stron w rodzaju ÔÇ×┼╗elazna logikaÔÇŁ (211 tysi─Öcy obserwuj─ůcych) lub ÔÇ×LemingopediaÔÇŁ (123 tysi─ůce). A demaskowanie ÔÇ×absurd├│w my┼ŤleniaÔÇŁ to chyba ulubiona intelektualna strategia Konfederacji, kt├│rej cz┼éonkowie grzecznie na┼Ťladuj─ů w niej guru zdrowego rozs─ůdku ÔÇô Janusza Korwina-Mikkego. Wielokrotnie wskazywano, jak oczywiste b┼é─Ödy logiczne kryj─ů si─Ö w tych zdroworozs─ůdkowych wypowiedziach. Jednak wskazania na logiczno┼Ť─ç czy racjonalno┼Ť─ç to nie tylko domena Konfederat├│w. Warto┼Ťci te obecne s─ů tak┼╝e w my┼Ťleniu o merytokracji jako idealnym rozwi─ůzaniu spo┼éecznym. Jak pozornie rozumne s─ů te rz─ůdy racjonalno┼Ťci, w kt├│rych cz─Östo decyduje tak naprawd─Ö przypadek, opisywali┼Ťmy szerzej mi─Ödzy innymi w numerze ÔÇ×Szcz─Ö┼Ťliwy numerekÔÇŁ.

Po trzecie: kompromis. Zwolennicy zdrowego rozs─ůdku cz─Östo okre┼Ťlaj─ů swoje pogl─ůdy jako kompromisowe. Zdrowy rozs─ůdek staje si─Ö za┼Ť wyrazem centryzmu ÔÇô wywa┼╝enia mi─Ödzy radykalizmami. Jak zauwa┼╝a Tomasz Markiewka w tek┼Ťcie ÔÇ×Tak zwany zdrowy rozs─ůdek pcha nas w obj─Öcia radyka┼é├│w z prawicyÔÇŁ, poszukiwanie rozwi─ůza┼ä kompromisowych nie jest r├│wnomiernym wywa┼╝eniem racji obu stron. To, co znajduje si─Ö w politycznym centrum, jest wzgl─Ödne i zale┼╝y od tego, kto kszta┼étuje debat─Ö publiczn─ů. Je┼Ťli wi─Öc w debacie publicznej pojawiaj─ů si─Ö pogl─ůdy homofobiczne, zdroworozs─ůdkowe mo┼╝e okaza─ç si─Ö polskie prawo, a postulat o zwi─ůzkach partnerskich sta─ç si─Ö g┼éosem radykalnym. Kompromis i zdrowy rozs─ůdek, przy nieobecno┼Ťci narracji lewicowej, przesuwa zazwyczaj debat─Ö publiczn─ů w praw─ů stron─Ö.

Po czwarte: brak perspektywy innego. Chocia┼╝ wydaje si─Ö, ┼╝e zdrowemu rozs─ůdkowi blisko do rozs─ůdku tak, jak ujmuje go Immanuel Kant (niem. Verstandt) ÔÇô jako uniwersalne, przynale┼╝ne wszystkim narz─Ödzie spajaj─ůce do┼Ťwiadczenie ÔÇô to zdrowy rozs─ůdek zazwyczaj nie ogl─ůda si─Ö na perspektyw─Ö inn─ů ni┼╝ osoby, kt├│ra si─Ö na niego powo┼éuje. Z tego powodu jest perspektyw─ů najcz─Ö┼Ťciej subiektywn─ů. Dobrze pokazuje to temat uchod┼║c├│w. Blokowanie mo┼╝liwo┼Ťci przej┼Ťcia polskiej granicy mo┼╝e wydawa─ç si─Ö z perspektywy mieszka┼äca Polski zdroworozs─ůdkowe. Z perspektywy uchod┼║czyni, pr├│buj─ůcej za wszelk─ů cen─Ö prze┼╝y─ç w Puszczy Bia┼éowieskiej, b─Ödzie jednak absurdalne.

Po pi─ůte: brak spojrzenia systemowego. W my┼Ťleniu zdroworozs─ůdkowym ┼éatwo zignorowa─ç przyczyny, kt├│re stoj─ů za problemem, a mog─ů nie by─ç widoczne na pierwszy rzut oka. Podej┼Ťcie zdroworozs─ůdkowe skupia si─Ö na konkrecie, nie dostrzegaj─ůc jego uwik┼éania systemowego. S┼éowa rzucane za ka┼╝dym razem, gdy pojawia si─Ö temat p┼éac nauczycielek czy piel─Ögniarzy: ÔÇ×przecie┼╝ mog─ů zmieni─ç prac─ÖÔÇŁ, dobitnie pokazuj─ů, jak w tego typu potocznym my┼Ťleniu niewidoczna jest ca┼éo┼Ť─ç, a problem sprowadzany jest do indywidualnych dylemat├│w.

Po sz├│ste: ch┼éodny realizm. Gdyby chcie─ç wskaza─ç g┼é├│wnych wrog├│w zdrowego rozs─ůdku, znalaz┼éyby si─Ö w┼Ťr├│d nich przede wszystkim gwa┼étowne emocje, w tym radykalny gniew. Nies┼éusznie zak┼éadamy chyba, ┼╝e polityka wymaga opanowania i kalkulacji robionych na ch┼éodno. Zdroworozs─ůdkowe podej┼Ťcie przekre┼Ťla znaczenie zbiorowego gniewu, dzi─Öki kt├│remu mo┼╝liwa jest przebudowa dotychczasowego systemu. Zamiast niej oferuje podtrzymywanie status quo i konformizm. Argumentacja odwo┼éuj─ůca si─Ö do zdrowego rozs─ůdku szczeg├│lnie ch─Ötnie dyskutuje z wizjami utopijnymi. Kto z nas nie s┼éysza┼é wywodu o tym, jak mylne s─ů za┼éo┼╝enia komunistyczne, socjalistyczne czy nawet socjaldemokratyczne z racji na ich nierealistyczno┼Ť─ç i idealizm? Odwo┼éanie si─Ö w takich sytuacjach do zdrowego rozs─ůdku pozwala nie dyskutowa─ç z konkretn─ů propozycj─ů i stoj─ůcymi za ni─ů warto┼Ťciami, ale umo┼╝liwia automatyczne wypchni─Öcie jej w obszar pozarozumowy.

***

Sofie, bohaterka serialu ÔÇ×Mi┼éo┼Ť─ç i anarchiaÔÇŁ, im silniej d─ů┼╝y do wprowadzania w firmie rozwi─ůza┼ä, kt├│re maj─ů zapewni─ç wydawnictwu przetrwanie na konkurencyjnym rynku, tym bardziej popada w chaos ÔÇô zwi─ůzany z ┼╝yciem osobistym, psychicznym, zawodowym. Podejmowane przez ni─ů decyzje, dyktowane przez komercyjno┼Ť─ç bran┼╝y rozrywkowej, staj─ů si─Ö karykaturalne, oderwane od rzeczywisto┼Ťci i coraz odleglejsze od cel├│w funkcjonowania wydawnictwa. A powi─Ökszanie zysk├│w firmy, w kontek┼Ťcie problem├│w takich jak ub├│stwo czy katastrofa klimatyczna, wydaje si─Ö po prostu ma┼éo racjonalne. Jak mo┼╝na si─Ö domy┼Ťla─ç, zdroworozs─ůdkowy, merytokratyczny mit upada, a triumfuje naiwny idealizm ojca Sofie. W ostatnich scenach has┼éem tego idealizmu staj─ů si─Ö s┼éowa ÔÇ×Mot f├ÂrdumningenÔÇŁ ÔÇô przeciwko og┼éupianiu. Odnosz─ů si─Ö one nie tylko do bran┼╝y rozrywkowej i medi├│w. Og┼éupianiem mo┼╝e sta─ç si─Ö tak┼╝e logika neoliberalna czy konserwatywna, gdy jako swoj─ů jedyn─ů racj─Ö przywo┼éuje zdrowy rozs─ůdek.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś