Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Zatrzyma─ç obrotowe drzwi

Polski system opieki psychiatrycznej wci─ů┼╝ koncentruje si─Ö na chorowaniu, a nie na zdrowieniu. Zamiast mo┼╝liwie szybko przywraca─ç pacjenta do jego ┼Ťrodowiska ch─Ötniej trzyma go w bezpiecznym ÔÇ×azyluÔÇŁ szpitala psychiatrycznego.
Zatrzyma─ç obrotowe drzwi
ilustr.: Jakub Ferenc

Na plakacie wida─ç kilkana┼Ťcie os├│b. Stoj─ů w rz─Ödzie: dzieci, seniorzy, ludzie w ┼Ťrednim wieku. Bardzo eleganccy obok lu┼║no ubranych. Napis nad ich g┼éowami m├│wi: ÔÇ×Co czwarty z nas mia┼é lub b─Ödzie mie─ç problemy ze zdrowiem psychicznymÔÇŁ. Na dole logotyp Ministerstwa Zdrowia.

Zgodnie z informacj─ů prasow─ů celem przeprowadzonej w 2013 roku kampanii by┼éo ÔÇ×zwi─Ökszenie ┼Ťwiadomo┼Ťci publicznej w kwestii chor├│b psychicznych oraz przeciwdzia┼éanie wykluczeniu os├│b nimi dotkni─ÖtychÔÇŁ. Zdaniem Ministerstwa zmiana mia┼éa polega─ç na ÔÇ×zwi─Ökszaniu ┼Ťwiadomo┼Ťci publicznej w kwestii chor├│b psychicznych, w efekcie prowadz─ůc do zmniejszenia marginalizacji i wykluczenia spo┼éecznego os├│b chorychÔÇŁ.

Stereotypy i uprzedzenia ÔÇô to oczywi┼Ťcie istotne przeszkody stoj─ůce na drodze powrotu os├│b po kryzysie psychicznym do pe┼énego uczestnictwa w ┼╝yciu spo┼éecznym. Jednak w Polsce wci─ů┼╝ wi─Öksz─ů przeszkod─ů jest sam system opieki psychiatrycznej. Koncentruje si─Ö on bowiem na chorowaniu, a nie na zdrowieniu. Zamiast mo┼╝liwie szybko przywraca─ç pacjenta do jego ┼Ťrodowiska, ch─Ötniej trzyma go w bezpiecznym ÔÇ×azyluÔÇŁ szpitala psychiatrycznego.

Oddzieleni od ┼Ťwiata

S┼éowo ÔÇ×azylÔÇŁ w tym kontek┼Ťcie naj┼éatwiej da si─Ö zrozumie─ç, patrz─ůc przez okno poci─ůgu WKD na linii Warszawa ┼Ür├│dmie┼Ťcie ÔÇô Grodzisk Mazowiecki. Po 25 minutach podr├│┼╝y z centrum Warszawy poci─ůg mocno zwalnia przed przejazdem kolejowym i w ┼╝├│┼éwim tempie mija rozleg┼éy teren otoczony p┼éotem. Po┼Ťr├│d starodrzewu wida─ç lu┼║no porozrzucane ceglane jednopi─Ötrowe budynki. Mog┼éyby to by─ç koszary albo XIX-wieczna prz─Ödzalnia. Na bramie obok przystanku kolejki czytamy: ÔÇ×Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia im. profesora Jana MazurkiewiczaÔÇŁ. Tak ÔÇô by z pacjent├│w zdj─ů─ç pi─Ötno oryginalnej nazwy ÔÇô podpisuje si─Ö dzisiaj szpital psychiatryczny w Tworkach.

Swoje szpitale-azyle maj─ů wszystkie du┼╝e miasta. Ich nazwy pobrzmiewaj─ů w zapami─Ötanych z wczesnej podstaw├│wki gro┼║bach ÔÇô ÔÇ×zobaczysz bramy Lubi─ů┼╝aÔÇŁ, ÔÇ×wy┼Ťl─ů ci─Ö do KocborowaÔÇŁ, ÔÇ×b─Ödziesz ogl─ůda┼é mury Morawicy od ┼ŤrodkaÔÇŁ. Szpital psychiatryczny jest oddzielony od reszty ┼Ťwiata. Kiedy w pierwszej po┼éowie XIX wieku rozpoczynano przygotowania do budowy Tworek, komitet budowy ┼Ťwiadomie szuka┼é miejsca poza miastem, z dala od ludzi. Mia┼éo to zapewni─ç choruj─ůcym niezb─Ödny w rekonwalescencji spok├│j. Ale te┼╝ oddzieli─ç ich od zdrowej cz─Ö┼Ťci spo┼éecze┼ästwa.

Temu podzia┼éowi sprzyja┼éa te┼╝ samowystarczalno┼Ť─ç szpitala. Na terenie Tworek w latach mi─Ödzywojennych zacz─Ö┼éy dzia┼éa─ç biblioteka, kawiarnia i klub pacjenta. Szpital mia┼é w┼éasn─ů pralni─Ö, kuchni─Ö i gospodarstwo rolne. Pracowali w nich pacjenci. Tak┼╝e personel mieszka┼é na miejscu. W jubileuszowej publikacji wydanej na stulecie szpitala czytamy:

ÔÇ×Opinia publiczna zwyk┼é─ů uwa┼╝a─ç szpital psychiatryczny za miejsce odosobnione i ponure. W Tworkach lat 30. kwitnie ┼╝ycie kulturalne i towarzyskie. Obok surowych i obowi─ůzkowych szkole┼ä personel tworz─ůcy jakby jedn─ů rodzin─Ö ÔÇô bawi si─Ö. Pocz─ůtkowo s─ů to zabawy i wieczory poetycko-dramatyczne na wolnym powietrzu pod prowizorycznym dachem. Po otworzeniu Domu Rozrywki dzia┼éalno┼Ť─ç przenosi si─Ö do nowych obszernych sal, gdzie jest r├│wnie┼╝ kinoÔÇŁ.

Podobna idylla pobrzmiewa tak┼╝e w opisach powojennych Tworek, kiedy szpital szybko si─Ö rozwija┼é, ┼Ťci─ůga┼é kadr─Ö z ca┼éej Polski i budowa┼é po s─ůsiedzku budynki mieszkalne dla pracownik├│w. W ten spos├│b wok├│┼é chorych psychicznie narasta┼é coraz szerszy kordon sanitarny. Umacnia┼é si─Ö podzia┼é na ┼Ťwiat ludzi chorych w ┼Ťrodku i zdrowych poza murami szpitala.

Dzisiaj azyl nie jest ju┼╝ tak kompletny. Gospodarstwo rolne zlikwidowano, podobnie kuchni─Ö i pralni─Ö. Szpital obs┼éuguj─ů zewn─Ötrzne firmy cateringowe, a wi─Ökszo┼Ť─ç pracownik├│w doje┼╝d┼╝a z zewn─ůtrz. Podobnie dzieje si─Ö w ca┼éej Polsce. Wci─ů┼╝ jednak szpitale psychiatryczne zdaj─ů si─Ö tkwi─ç w odr─Öbnej rzeczywisto┼Ťci, a ich pacjenci nie maj─ů prostej drogi powrotu do ┼╝ycia za murami.

Włoska rewolucja

W latach 60., kiedy tworkowski azyl kwit┼é w najlepsze, w prowincjonalnym w┼éoskim miasteczku zaczyna┼éo si─Ö wykuwa─ç drugie obok ÔÇ×azyluÔÇŁ s┼éowo istotne dla zrozumienia wsp├│┼éczesnej psychiatrii ÔÇô ÔÇ×┼ŤrodowiskoÔÇŁ. W 1961 roku m┼éody naukowiec Franco Basaglia obj─ů┼é stanowisko dyrektora szpitala psychiatrycznego w po┼éo┼╝onej na granicy W┼éoch i Jugos┼éawii Gorycji. Nie by┼é to ani awans, ani spe┼énienie marzenia. Basaglia zosta┼é reformatorem psychiatrii niemal przypadkowo. Jego kariera akademicka utkn─Ö┼éa w miejscu, szpital by┼é szans─ů na nowe otwarcie.

Kiedy Basaglia przyjecha┼é do Gorycji, tamtejszy szpital by┼é azylem w pe┼énym tego s┼éowa znaczeniu. Pacjenci nie byli poddawani ┼╝adnej szczeg├│lnej terapii, chyba ┼╝e za tak─ů uzna─ç trwa┼ée przywi─ůzywanie do ┼é├│┼╝ek lub zamykanie w klatkach i izolatkach. Z bardziej aktywnych pr├│b poprawy stanu psychicznego si─Ögano po elektrowstrz─ůsy i leczenie wstrz─ůsami insulinowymi (pierwsza z metod, cho─ç kontrowersyjna, bywa w psychiatrii stosowana do dzi┼Ť, drug─ů szcz─Ö┼Ťliwie zarzucono zupe┼énie). Nawet je┼Ťli pacjenci wychodzili do szpitalnych ogrod├│w, byli przywi─ůzywani do drzew. Na ka┼╝dym kroku nast─Öpowa┼éo wytyczenie granicy mi─Ödzy zdrowiem a chorob─ů. Mi─Ödzy personelem i pacjentami. Mi─Ödzy wyznaczaj─ůcymi norm─Ö i tymi, kt├│rzy j─ů przekraczali.

Anegdota m├│wi, ┼╝e ju┼╝ pierwszego dnia pracy Basaglia nie zgodzi┼é si─Ö na podpisanie listy pacjent├│w, wobec kt├│rych personel piel─Ögniarski mia┼é zastosowa─ç unieruchomienie. Wkr├│tce pacjenci wraz z personelem ÔÇô a szybko istotn─ů jego cz─Ö┼Ť─ç zacz─Ö┼éy stanowi─ç nowe, zatrudniane przez Basagli─Ö osoby ÔÇô obalili mur otaczaj─ůcy szpital. Wprowadzono metody terapii nastawionej na autentyczny i r├│wno┼Ťciowy kontakt. Od 1965 roku w szpitalu odbywa┼éy si─Ö demokratyczne zebrania pacjent├│w, w czasie kt├│rych dyskutowano o sprawach ca┼éej spo┼éeczno┼Ťci i podawano pod g┼éosowanie decyzje jej dotycz─ůce. Basaglia, o ile to by┼éo mo┼╝liwe, odbiera┼é w┼éadz─Ö personelowi medycznemu i nadawa┼é pacjentom podmiotowo┼Ť─ç.

Praca Basagli i jego zespo┼éu by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů rozwijaj─ůcego si─Ö w Europie nurtu my┼Ťlenia o chorobie psychicznej i jej leczeniu. Coraz cz─Ö┼Ťciej odrzucano model azylu, podkre┼Ťlaj─ůc, ┼╝e osoby w kryzysie psychicznym powinny m├│c uzyska─ç pomoc w spos├│b, kt├│ry nie b─Ödzie ich izolowa┼é od ÔÇ×spo┼éeczno┼Ťci zdrowychÔÇŁ. Kwestionowano dychotomiczny podzia┼é na zdrowie i chorob─Ö. Sam szpital by┼é postrzegany jako jedno z g┼é├│wnych ┼║r├│de┼é choroby ÔÇô przypisuj─ůc personel i pacjent├│w do okre┼Ťlonych r├│l, utrwala┼é lub wr─Öcz wytwarza┼é symptomy choroby.

Wyj─ůtkowe w pracy zespo┼éu z Gorycji by┼éo to, ┼╝e Basaglia sta┼é si─Ö celebryt─ů pokolenia ÔÇś68. Tak si─Ö z┼éo┼╝y┼éo, ┼╝e w┼éa┼Ťnie w marcu tamtego roku ukaza┼éa si─Ö praca zbiorowa jego zespo┼éu pod tytu┼éem ÔÇ×Zanegowana instytucja. Raport ze szpitala psychiatrycznegoÔÇŁ. Z dnia na dzie┼ä ksi─ů┼╝ka sta┼éa si─Ö bestsellerem rewolucyjnej wiosny. Reforma zapocz─ůtkowana w prowincjonalnym miasteczku sta┼éa si─Ö wa┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů ruchu wolno┼Ťciowego. Wkr├│tce wsp├│┼épracownicy i uczniowie Basagli zacz─Öli obejmowa─ç stanowiska w szpitalach w ca┼éych W┼éoszech. Psychiatria sta┼éa si─Ö tematem g┼é├│wnego nurtu.

Zwie┼äczeniem dzia┼éania ruchu by┼é rok 1978, kiedy parlament w┼éoski uchwali┼é tak zwane ÔÇ×prawo 180ÔÇŁ znane te┼╝ jako ÔÇ×prawo BasagliÔÇŁ. Sankcjonuj─ůc postulaty reformator├│w, stwierdza┼éo ono, ┼╝e w ci─ůgu kolejnych dwudziestu lat zlikwidowane maj─ů by─ç szpitale psychiatryczne, a opieka nad chorymi ma zosta─ç przeniesiona do przychodni i niewielkich oddzia┼é├│w psychiatrycznych w szpitalach og├│lnych. Za┼éo┼╝ono, ┼╝e pomoc musi integrowa─ç docieraj─ůcych do domu pacjenta psychiatr├│w, psycholog├│w i personel piel─Ögniarski z pomoc─ů spo┼éeczn─ů i lokalnym samorz─ůdem. Wszystko po to, by osoby w kryzysie mo┼╝liwie szybko zamiast do szpitala mog┼éy wr├│ci─ç do pe┼énego udzia┼éu w ┼╝yciu spo┼éecznym.

W ┼Ťlad W┼éoch posz┼éy kolejne kraje. Dzi┼Ť zmiana wprowadzona przez ÔÇ×prawo 180ÔÇŁ jest podstaw─ů my┼Ťlenia o nowoczesnym systemie opieki nad zdrowiem psychicznym.

ilustr.: Jakub Ferenc

Problem obrotowych drzwi

Pensjonat U Pana Cogito to trzygwiazdkowy hotel na krakowskich D─Öbnikach. Wi─Ökszo┼Ť─ç pracownik├│w to osoby, kt├│re leczy┼éy si─Ö lub lecz─ů psychiatrycznie. U Pana Cogito dostaj─ů one szans─Ö na spokojny powr├│t do regularnego ┼╝ycia i samodzielne utrzymywanie si─Ö oraz mo┼╝liwo┼Ť─ç wykonywania potrzebnej innym pracy. Miejsce prowadzone jest przez Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Psychiatrii i Opieki ┼Ürodowiskowej. W jego powstanie zaanga┼╝owane by┼éy mi─Ödzy innymi samorz─ůd miejski, o┼Ťrodek pomocy spo┼éecznej, krakowscy psychiatrzy i psychologowie.

Niestety pensjonat U Pana Cogito to wyj─ůtek, nie regu┼éa. Idea, wedle kt├│rej pomoc powinna si─Öga─ç dalej, poza bezpo┼Ťredni kryzys, nie jest wpisana w system. Polska psychiatria nie za┼éapa┼éa si─Ö na rewolucyjny ferment lat 60. i 70. Pojedynczy psychiatrzy i psychologowie ÔÇô owszem. Jednak na reform─Ö instytucji opieki w PRL-u nie by┼éo przestrzeni. Logika systemu pozosta┼éa zakonserwowana w XIX wieku. Podstaw─ů leczenia by┼é i nadal jest szpital-azyl.

W 2017 roku 70 procent ┼Ťrodk├│w NFZ-etu na psychiatri─Ö trafia┼éo do szpitali. Fundusze s─ů wyliczane na podstawie liczby zrealizowanych ┼Ťwiadcze┼ä ÔÇô konsultacji psychiatrycznych, wykonanych zastrzyk├│w, spotka┼ä z psychologiem. Dodatkowo op┼éacana jest ka┼╝da doba pobytu pacjenta w szpitalu. Przez pierwsze sze┼Ť─ç tygodni hospitalizacji ÔÇ×zape┼énioneÔÇŁ ┼é├│┼╝ko daje szpitalowi troch─Ö poni┼╝ej dwustu z┼éotych. W efekcie szpital jako instytucja jest skoncentrowany na ÔÇ×wyrabianiu punkt├│wÔÇŁ, co rodzi powa┼╝ne konsekwencje dla procesu leczenia.

Po pierwsze, tyrania diagnozy. To ona jest podstaw─ů refundacji z NFZ-etu. Diagnoz─Ö stawia si─Ö wi─Öc zaraz na pocz─ůtku i bardzo niech─Ötnie zmienia. R├│wnie┼╝ dlatego, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç diagnoz pozwala na realizacj─Ö dro┼╝szych ┼Ťwiadcze┼ä i wi─Ökszej liczby us┼éug medycznych. Pacjent mo┼╝e dosta─ç nie ca┼ékiem adekwatn─ů diagnoz─Ö schizofrenii ÔÇ×dla w┼éasnego dobraÔÇŁ ÔÇô taka diagnoza jest bowiem podstaw─ů refundacji terapii dro┼╝szych (i cz─Östo skuteczniejszych) ni┼╝ diagnozy ÔÇ×mniej powa┼╝neÔÇŁ.

W parze z tyrani─ů diagnozy idzie dominacja leczenia farmakologicznego. Tym, co szpital przede wszystkim mo┼╝e zaproponowa─ç pacjentowi, s─ů leki, zmiana lek├│w lub odstawienie lek├│w. I cho─ç cz─Östo dzia┼éania farmakologiczne s─ů niezb─Ödne, pozostaj─ů wci─ů┼╝ daleko niewystarczaj─ůce, by pozwoli─ç na pe┼éne zdrowienie. Jednak w systemie punkt├│w NFZ-etu zastrzyk daje o wiele bardziej wymierne efekty ni┼╝ psychoterapia, terapia zaj─Öciowa czy spotkanie z pracownikiem socjalnym, w zwi─ůzku z czym pozostaje du┼╝o lepszym ┼║r├│d┼éem utrzymania dla szpitala.

Konsekwencj─ů trzeci─ů, kt├│ra ┼é─ůczy w sobie efekty dw├│ch poprzednich, jest koncentracja na chorobie. Logika systemu szpitalnego ka┼╝e stale zadawa─ç sobie seri─Ö pyta┼ä: Na co cierpi pacjent? Jakie leki nale┼╝y zastosowa─ç? Czy te leki pomog┼éy? Czy mo┼╝na go bezpiecznie wypisa─ç ze szpitala? Je┼Ťli odpowied┼║ na ostatnie pytanie brzmi pozytywnie, pacjent wraca do domu. Leczenie rzadko jest kontynuowane. O dodatkowych formach wsparcia mo┼╝na zapomnie─ç.

(Ca┼éy tekst dost─Öpny w papierowym, 42. numerze Magazynu Kontakt ÔÇ×Prawdziwa cywilizacja ┼ŤmierciÔÇŁ. Kliknij i zam├│w!┬á

Uwaga! Wszystkim, kt├│rzy zam├│wi─ů numer papierowy, przy┼Ťlemy numer w wersji PDF. Kupiony egzemplarz papierowy dostarczymy, gdy tylko minie zalecenie kwarantanny!).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś