Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Zaremba: R├│┼╝a Luksemburg na postumencie nie ma sensu

Na pomnikach powinno si─Ö znale┼║─ç wszystko poza tym, co mamy do tej pory. Zamiast wybitnych jednostek ÔÇô grupy. Zamiast punkt├│w zwrotnych ÔÇô procesy.
Zaremba: R├│┼╝a Luksemburg na postumencie nie ma sensu
zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Z ┼üukaszem Zaremb─ů, kuratorem tegorocznej edycji festiwalu WARSZAWA W BUDOWIE, rozmawia Wanda Kaczor. Wystaw─Ö ÔÇ×PomnikomaniaÔÇŁ mo┼╝na ogl─ůda─ç do 3 listopada w Pawilonie Architektury ZODIAK.

Stawiacie z Szymonem Maliborskim tez─Ö, ┼╝e pomniki s─ů problematyczne. Mimo to na wystawie prezentujecie siedem nowych. Dlaczego?┬á

Czy tego chcemy, czy nie ÔÇô pomniki wci─ů┼╝ powstaj─ů. Wbrew intuicji, kt├│ra podpowiada, ┼╝e odesz┼éy w przesz┼éo┼Ť─ç, okazuje si─Ö, ┼╝e w┼éa┼Ťnie dzi┼Ť zyskuj─ů one now─ů istotno┼Ť─ç. Cz─Östo pisze si─Ö, ┼╝e ┼╝yjemy w epoce zwrotu obrazowego. Tymczasem w obliczu ogromnej liczby bezcielesnych, ┼éatwo przesy┼éanych, modyfikowalnych obraz├│w znaczenie zyskuj─ů w┼éa┼Ťnie obrazy ci─Ö┼╝kie, osadzone w przestrzeni, wykonane w tradycyjnych mediach ÔÇô takie jak pomniki. To jeszcze nic nie m├│wi o ich skuteczno┼Ťci, ale nale┼╝y zauwa┼╝y─ç, ┼╝e jako┼Ť dzia┼éaj─ů. Kondensuj─ů emocje spo┼éeczne, uczestnicz─ů w wa┼╝nych konfliktach. W samym ┼Ür├│dmie┼Ťciu jest ich ponad 100, a je┼Ťli tempo ich stawiania z XXI wieku si─Ö utrzyma, to za 80 lat b─Ödzie ich 250. Ju┼╝ dzi┼Ť jest to 7 pomnik├│w na kilometr kwadratowy, 1 na 1000 mieszka┼äc├│w ┼Ür├│dmie┼Ťcia. Skoro i tak s─ů stawiane, uznali┼Ťmy, ┼╝e dobrze by by┼éo, gdyby powsta┼éy inne ni┼╝ te, kt├│re ju┼╝ s─ů ÔÇô inne formalnie i zarazem inne tematycznie.

Do wsp├│┼épracy zaprosili┼Ťcie artyst├│w, kt├│rzy nie maj─ů na koncie realizacji pomnikowych. Jakie dostali wytyczne?

Postawili┼Ťmy sobie zadanie, ┼╝eby razem z┬áartystkami i┬áartystami znale┼║─ç nowe formy dla takiego medium jak pomnik. Nie chodzi┼éo o┬ápostawienie dzie┼éa sztuki w┬áprzestrzeni publicznej. Bardzo pilnowali┼Ťmy, ┼╝eby to, co stawiamy, by┼éo naprawd─Ö pomnikowe: komunikowa┼éo pami─Ö─ç w┬áprzestrzeni publicznej. Wyszli┼Ťmy od rozpoznania, ┼╝e te pomniki, kt├│re istniej─ů, upami─Ötniaj─ů w┼éa┼Ťciwie wy┼é─ůcznie wojn─Ö i┬ájednostki uznane przez w┼éadze za wybitne czy niez┼éomne: przyw├│dc├│w lub geniuszy nauki i┬ákultury. Z┬ákolei przygl─ůdaj─ůc si─Ö od lat debacie o┬áalternatywnych, mniejszo┼Ťciowych, niewypowiedzianych historiach, uznali┼Ťmy, ┼╝e nie uda si─Ö ich opowiedzie─ç bez wypracowania nowego j─Özyka samej opowie┼Ťci, mi─Ödzy innymi j─Özyka upami─Ötnie┼ä. Na nasz─ů wystaw─Ö zosta┼éy stworzone prawdziwe pomniki. Mimo ca┼éej sztuczno┼Ťci tego, ┼╝e wszystkie stoj─ů na jednym placu, one funkcjonuj─ů jako autonomiczne obiekty: no┼Ťniki pami─Öci w┬áprzestrzeni publicznej. Warunkiem startowania w┬ákonkursie miejskim na budowanie pomnika jest cz─Östo posiadanie przynajmniej jednej realizacji pomnikowej. Nasze artystki i┬áarty┼Ťci teraz ju┼╝ postawili ten pierwszy pomnik (a Daniel Rycharski nawet drugi). Mog─ů startowa─ç w┬ákonkursach miejskich i┬ákrajowych i┬ázmienia─ç krajobraz wok├│┼é nas.

Co nam daje stawianie kolejnych pomnik├│w?

To mo┼╝e zabrzmie─ç paradoksalnie, ale jest niezwykle logiczne: pomniki nie dotycz─ů tylko przesz┼éo┼Ťci, ale przede wszystkim tera┼║niejszo┼Ťci oraz mo┼╝liwej do pomy┼Ťlenia przysz┼éo┼Ťci. To, jaki zestaw warto┼Ťci i┬árelacji, komunikat├│w i┬ámedi├│w mamy do wyboru w┬áprzestrzeni publicznej, decyduje, jak─ů jej wizj─Ö kreujemy i┬áz┬áczego b─Ödziemy budowa─ç przysz┼éo┼Ť─ç. Skoro pomniki powstaj─ů, s─ů spo┼éecznie istotne i┬ázyskuj─ů nowe znaczenia, to dostawmy te, kt├│re b─Öd─ů wytwarza─ç inny projekt sfery publicznej┬áoraz inne reakcje z┬ájej u┼╝ytkowniczkami i┬áu┼╝ytkownikami. Z┬áklasycznym pomnikiem nie mo┼╝na dyskutowa─ç ÔÇô on przewiduje tylko afirmacj─Ö. Nasze pomniki nie rozstrzygaj─ů, zadaj─ů pytania, sprowadzaj─ů na ziemi─Ö, likwiduj─ů hierarchi─Ö, w┬ámiejsce hierarchicznych warto┼Ťci jak lito┼Ť─ç i┬ácze┼Ť─ç wprowadzaj─ů na przyk┼éad solidarno┼Ť─ç i┬áwsp├│┼éprac─Ö.

W┬ápracy ┼üukasza Surowca tak zwany Licznik D┼éugu Publicznego z┬ádachu budynku Cepelii zostaje sprowadzony na ziemi─Ö. Nie informuje nas ju┼╝ o┬átym, jakie rzekomo mamy d┼éugi do sp┼éacenia, ale je po prostu sp┼éaca. Oryginalny licznik krytykowa┼é pa┼ästwo za zad┼éu┼╝anie si─Ö, a┬áw┬ápraktyce za us┼éugi publiczne. Licznik D┼éugu sprzed Zodiaku m├│wi: moje operacje zerowania s─ů r├│wnie abstrakcyjne i┬ánieoczywiste jak operacje, kt├│re dziej─ů si─Ö na Cepelii. Ten oryginalny licznik sam sta┼é si─Ö ju┼╝ historyczny. Chyba nikt teraz nie wierzy, ┼╝e taka twarda neoliberalna polityka ma sens. A┬ájednak przez lata decydowa┼éa o┬á┼╝yciu ludzi w┬áPolsce w┬áczasach tak zwanej transformacji.

Łukasz Surowiec, Licznik Długu, zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Daniel Rycharski, Veraicon, zdj.: Daniel Chrobak, MSN

O┬ásolidarno┼Ťci jest te┼╝ praca Daniela Rycharskiego. P┼éachta z┬ápozszywanych ubra┼ä migrant├│w i┬áos├│b im pomagaj─ůcych. Rzeczywi┼Ťcie ÔÇô ma┼éo ÔÇ×pomnikowaÔÇŁ w┬átradycyjnym rozumieniu.

Pomnik nie musi by─ç zbudowany z┬ákamienia. Za┼éo┼╝yli┼Ťmy tylko, ┼╝e musi by─ç czym┼Ť publicznie dost─Öpnym, co dotyczy wszystkich, wobec czego wszyscy musimy si─Ö jako┼Ť zachowa─ç. To nie determinuje jego materii, formy, trwa┼éo┼Ťci, kszta┼étu ÔÇô o┬ánich powinna decydowa─ç swoisto┼Ť─ç upami─Ötnianego zagadnienia. Pomnik mo┼╝e wi─Öc przybra─ç zupe┼énie inne formy ni┼╝ ci─Ö┼╝ki i┬áobiecuj─ůcy trwa┼éo┼Ť─ç spi┼╝. Na przyk┼éad┬áten stworzony przez Dominik─Ö Olszowy jest odbywaj─ůcym si─Ö regularnie performensem wykonywanym przez mima w┬áprzestrzeni publicznej. Reakcje ludzi, spos├│b zaanga┼╝owania s─ů bardzo r├│┼╝ne.

Prace, kt├│re pokazujecie na placu przed Zodiakiem, cz─Östo nawi─ůzuj─ů do istniej─ůcych ju┼╝ tradycji pomnikowych, aktualizuj─ů je. Jakie pomniki by┼éy dla was punktem wyj┼Ťcia?

Za┼éo┼╝yli┼Ťmy, ┼╝e wynajdywanie tych nowych form nie mo┼╝e zaczyna─ç si─Ö od zera, jakby wcze┼Ťniej nie by┼éo historii samych pomnik├│w. Poprosili┼Ťmy tw├│rc├│w, ┼╝eby odbili si─Ö od pewnych historycznych punkt├│w wyj┼Ťcia, wskazali┼Ťmy zestaw inspiracji, ale artystki i┬áarty┼Ťci dobierali r├│wnie┼╝ w┼éasne.

Rycharski wychodzi od tradycji religijnych przedstawie┼ä.┬áZ jednej strony dotyczy to tradycji veraikonu, prawdziwego obrazu, istotowo zwi─ůzanego ze ┼Ťwi─Öto┼Ťci─ů, z┬ádrugiej ÔÇô pomnika religijnego stawianego we wdzi─Öczno┼Ťci za ratunek, takiego jak pomnik Matki Boskiej Passawskiej z┬áKrakowskiego Przedmie┼Ťcia, drugi najstarszy pomnik warszawski. Rycharski wdzi─Öczno┼Ť─ç kieruje do ludzi, a┬ánie do si┼é wy┼╝szych. Z┬ákolei ┼üukasz Surowiec sam dostrzeg┼é w┬áLiczniku D┼éugu Publicznego co┼Ť, co jest historyczne i┬ápomnikowe. Jednym z┬ápunkt├│w wyj┼Ťcia ÔÇô mi─Ödzy innymi dla R├│┼╝y Dudy i┬áMicha┼éa Soi, tw├│rc├│w Pomnika Pracy ÔÇô by┼é pomnik Budowy Szosy Brzeskiej. To wielki obelisk z┬á1825 roku upami─Ötniaj─ůcy robotnik├│w, kt├│ry budowali drog─Ö (tak!); do dzi┼Ť stoi na Pradze Po┼éudnie, na granicy Kamionka, przy ulicy Grochowskiej. Jeden z┬ánajstarszych i┬ánajciekawszych, zupe┼énie niezauwa┼╝any. Prosili┼Ťmy artyst├│w, ┼╝eby zastanowili si─Ö, jak formalnie i┬átematycznie zaktualizowa─ç taki pomnik. Pomnik Czynu Ch┼éopskiego Stanis┼éawa Sikory oraz sama historia tego artysty i┬áinnych jego realizacji sta┼éy si─Ö inspiracjami dla Dominiki Olszowy.

Róża Duda, Michał Soja, Pomnik Pracy, zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Na potrzeby wystawy zbadali┼Ťcie warszawsk─ů stref─Ö pomnikow─ů. Do jakich wniosk├│w doszli┼Ťcie?

Warszawskie pomniki s─ů przede wszystkim o┬áwojnie. O┬áofiarach, zniszczeniach, powstaniach, przyw├│dcach wojennych, wybitnych jednostkach. Tak si─Ö do tego przyzwyczaili┼Ťmy, ┼╝e nawet tego nie zauwa┼╝amy. Znaturalizowali┼Ťmy ikonografi─Ö wojenn─ů, przywykli┼Ťmy do tego, ┼╝e otacza nas ┼Ťmier─ç i┬ázabijanie. M├│wimy o┬átym na wystawie mi─Ödzy innymi za pomoc─ů pracy Daniela MaloneÔÇÖa i┬áStanis┼éawa Welbela o┬áPomniku Katy┼äskim w┬áJersey City. Kiedy w┼éadze Jersey chcia┼éy dokona─ç renowacji miejsca, w┬ákt├│rym stoi pomnik, Polacy zacz─Öli protestowa─ç, prze┼Ťwiadczeni, ┼╝e to przejaw ikonoklazmu, ┼╝e Amerykanie nie doceniaj─ů polskiej historii. A┬áprzecie┼╝ powodem przeniesienia tego pomnika by┼éa mi─Ödzy innymi jego brutalno┼Ť─ç. To wystawiony na wysokim postumencie m─Ö┼╝czyzna z┬áwbitym w┬áplecy bagnetem! Tak samo przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö do Ma┼éego Powsta┼äca, dziecka, kt├│re nosi bro┼ä. To moim zdaniem pomniki bardzo szkodliwe. Musimy odczarowa─ç to, ┼╝e oczywisty jest postument z┬ádzieckiem z┬ábroni─ů.

Jako Kontakt pr├│bowali┼Ťmy zwr├│ci─ç na to uwag─Ö, robi─ůc┬áakcj─Ö ÔÇ×Przywr├│─çmy dzieci┼ästwo Ma┼éemu Powsta┼äcowiÔÇŁ. Postawienie dmuchanej zje┼╝d┼╝alni i┬áw┼éo┼╝enie balonik├│w do r─Öki r├│wnie┼╝ okaza┼éo si─Ö kontrowersyjne.

Pami─Ötam. Chcia┼ébym, aby ten pomnik znikn─ů┼é, ale jako badacz ikonoklazmu wiem, ┼╝e usuni─Öcie go w┬átej chwili, w┬áobecnym klimacie medialnym, grozi┼éoby wzmocnieniem jego oddzia┼éywania. To pu┼éapka ikonoklazmu. Zawsze kontekst decyduje, kiedy akt ikonoklastyczny tylko wzmocni dan─ů figur─Ö, a┬ákiedy zwr├│ci na co┼Ť uwag─Ö. Na przyk┼éad w┬áStanach spory o┬ápomniki s─ů wci─ů┼╝ aktualne. Ruch Black Lives Matter protestuje przeciwko pomnikom zwi─ůzanych z┬áKonfederacj─ů, burz─ůc je lub oznaczaj─ůc. To widzialne ┼Ťlady strukturalnego rasizmu, kt├│ry nadal istnieje w┬áspo┼éecze┼ästwie. Atak na nie zwraca uwag─Ö na trwa┼éo┼Ť─ç rasizmu w┬áUSA. Ikonoklazm dzia┼éa tam jako narz─Ödzie polityki post─Öpowej.

W┬ápolskim kontek┼Ťcie zamiast burzy─ç i┬áusuwa─ç postawili┼Ťmy z┬áSzymonem Maliborskim na gest trudniejszy do odrzucenia przez wszystkie si┼éy polityczne. Dodajemy pomniki, dodajemy warto┼Ťci. Naszymi pomnikami na przyk┼éad przypominamy wysi┼éek odbudowy Warszawy czy┬ádowarto┼Ťciowujemy niewidzialn─ů prac─Ö. Trudno k┼é├│ci─ç si─Ö ze stwierdzeniem, ┼╝e praca kobiet, praca troski i┬áopieki zas┼éuguje na upami─Ötnienie i┬ádocenienie. Przyj─Öli┼Ťmy strategi─Ö dodawania innych form i┬átemat├│w, przywracania niewidzialnych element├│w historii. Has┼éem, kt├│rym si─Ö kierowali┼Ťmy, by┼éy historie naprawcze. Na wystawie┬ámo┼╝na znale┼║─ç┬áwarto┼Ťci, emocje i┬árelacje inne ni┼╝ te dominuj─ůce na pomnikach: to solidarno┼Ť─ç, wsp├│┼épraca, praca kobiet, praca niewidzialna, praca opieki, troski. Anna Shimomura przywraca pami─Ö─ç o┬ábracie Pi┼ésudskiego, Bronis┼éawie, etnografie badaj─ůcym kultur─Ö spo┼éeczno┼Ťci Ajn├│w. Bronis┼éawa traktujemy jako alternatywn─ů wobec J├│zefa figur─Ö polskiej historii. To historia poza kluczem narodowym, w┬ákt├│rej nauka s┼éu┼╝y innej spo┼éeczno┼Ťci, s┼éu┼╝y budowaniu relacji, wsp├│┼épracy, pomocy, rozumieniu i┬áutrwalaniu innej kultury. Takich modeli szukamy.

Wype┼éniacie luki. Upami─Ötniacie grupy niewidoczne w┬áprzestrzeni publicznej. Widzisz jeszcze miejsce dla wybitnych jednostek na postumentach w┬átrzeciej dekadzie XXI wieku?

Zak┼éadali┼Ťmy, ┼╝e nie ma sensu postawienie nawet najbardziej rewolucyjnej postaci na postumencie. Ten ostatni te┼╝ jest komunikatem. R├│┼╝a Luksemburg na postumencie nie ma sensu z┬áperspektywy samej R├│┼╝y Luksemburg. Trzeba szuka─ç form odpowiadaj─ůcych swoisto┼Ťci zjawiska, jakie chcemy upami─Ötnia─ç. Formy, kt├│re afirmuj─ů jednostki, powtarzaj─ů pewien model historii i┬ámodel komunikacji w┬áprzestrzeni i┬ásferze publicznej. Jednostki b─Öd─ů budowa┼éy z┬ánami relacj─Ö podleg┼éo┼Ťci ÔÇô mo┼╝emy co najwy┼╝ej je podziwia─ç, oddawa─ç im cze┼Ť─ç, a┬áw┬áprzysz┼éo┼Ťci pod─ů┼╝a─ç za kolejnymi przyw├│dcami. My tymczasem m├│wimy o┬áwsp├│┼épracy. Naszym bohaterem jest raczej grupa, do tej pory niewidzialna. Interesuj─ů nas spo┼éeczno┼Ťci, modele organizacji, schematy zachowa┼ä, wypracowywane oddolnie, bez centralnego o┼Ťrodka sterowania, bez przyw├│dcy ÔÇô a┬átakich zagadnie┼ä po prostu nie da si─Ö postawi─ç na postumentach. Nie chodzi wi─Öc o┬áto, ┼╝e R├│┼╝y Luksemburg nie nale┼╝y si─Ö postument. Chodzi o┬áto,┬á┼╝e ona sama, jej filozofia i┬ádzia┼éalno┼Ť─ç nie zmieszcz─ů si─Ö na postumencie, a┬ánawet k┼é├│c─ů si─Ö z┬ásam─ů jego ide─ů. T─Ö my┼Ťl bardzo dobrze oddaje zacytowany w┬áletnim numerze pisma ÔÇ×OctoberÔÇŁ chilijski poeta Nicanor Parra: ÔÇ×W socjalizmie albo pomnik dla ka┼╝dego ┼Ťmiertelnika, albo ┼╝adnych pieprzonych pomnik├│wÔÇŁ. ┼╗adna grupa, ┼╝aden ÔÇ×ludÔÇŁ, nie zmie┼Ťci si─Ö na postumencie. Tradycyjne formy pomnikowe s─ů o┬ájednostkach i┬áo┬ádatach. A┬áco z┬áprocesem, kt├│ry trwa┼é latami i┬ánie zako┼äczy┼é si─Ö spektakularnym zwyci─Östwem, dat─ů dzienn─ů z┬ápodr─Öcznika historii?

Jednym z┬ázaproponowanych przez was projekt├│w jest prototyp pomnika upami─Ötniaj─ůcego odbudow─Ö Warszawy.

Tak, odbudowa stolicy sta┼éa si─Ö dla nas inspiracj─ů. Pomnik projektu J├│zefa Ga┼é─ůzki jest nieuko┼äczony, opowiada o┬áprocesie i┬ámetodach. M├│wi o┬áwsp├│lnotowym wysi┼éku, samoorganizacji i┬ápracy, ale r├│wnie┼╝ o┬ábardzo konkretnej metodzie przerabiania gruzu na nowy materia┼é budowlany, kt├│r─ů z┬ádzisiejszej perspektywy uznaliby┼Ťmy za ekologiczn─ů, przydatn─ů w┬ákryzysie klimatycznym, przynajmniej jako inspiracj─Ö. Wyobra┼╝am sobie t─Ö prac─Ö w┬áwi─Ökszej skali w┬áprzestrzeni publicznej. Ona nie b─Ödzie g├│rowa─ç. Dos┼éownie zmienia pion na poziom. Komunikuje konstruktywno┼Ť─ç, wytw├│rczo┼Ť─ç, naprawczo┼Ť─ç, upami─Ötnia spo┼éeczno┼Ť─ç, kt├│ra tego wszystkiego dokona┼éa.

W┬áPolsce ma┼éo jest pomnik├│w symbolicznych. Si─Ögnijmy po przyk┼éady zza granicy. Czy pomnik Holocaustu w┬áBerlinie spe┼énia Twoje wyobra┼╝enie na temat pomnika?┬á

To jest pomnik niefiguratywny, przestrzenny, pr├│buje zrobi─ç to, co i┬ámy sobie stawiamy za cel ÔÇô odpowiada form─ů na to, co upami─Ötnia. Ale jednocze┼Ťnie uwa┼╝am, ┼╝e jest bardzo brutalny dla przestrzeni miasta (zapewne co najmniej cz─Ö┼Ťciowo by┼éo to zamierzone). Ciekawi mnie bardzo konserwatywny j─Özyk w┬áobronie tego pomnika przed objawami ┼╝ycia codziennego. Zak┼éada si─Ö, ┼╝e zrobienie sobie z┬ánim (a w┼éa┼Ťciwie: w┬ánim)┬áselfie┬ájest jego desakracj─ů. Ja uwa┼╝am, ┼╝e praktyki pami─Öci to bardzo obszerny zestaw zachowa┼ä.

To jaki przyk┼éad z┬áistniej─ůcych pomnik├│w poda┼éby┼Ť jako wzorcowy?

Mamy taki nawet w┬áWarszawie. Pozdrowienia z┬áAlej Jerozolimskich Joanny Rajkowskiej w┬ábardzo ciekawy spos├│b spe┼éniaj─ů te za┼éo┼╝enia. Palma to pomnik ÔÇô jest dzie┼éem o┬ápami─Öci, o┬ágrupie, kt├│rej w┬áWarszawie ju┼╝ nie ma, jest pytaniem o┬ánazw─Ö ulicy. Cho─ç wielu mieszka┼äc├│w nie wie, ┼╝e to pomnik, nie zmienia to faktu, ┼╝e nim jest. Pomniki to nie podr─Öczniki do historii. Przecie┼╝ nie zawsze wiemy, czego dok┼éadnie dotycz─ů te nawet najbardziej tradycyjne. Wiemy raczej, ┼╝e stoi na nich jaki┼Ť m─Ö┼╝czyzna z┬ábroni─ů. Na tym polega prawdziwa skuteczno┼Ť─ç pomnika ÔÇô nie jako ┼║r├│d┼éa wiedzy faktograficznej, ale og├│lnego wyobra┼╝enia o┬átym, jak wygl─ůda historia uznana za wart─ů pami─Ötania i┬áco j─ů tworzy.

Palma to pomnik, kt├│ry ┼╝yje, zmienia si─Ö, nabiera w┼éasnych historii. Staje si─Ö komunikatem w┬áinnych sprawach. Takie formy mnie ciekawi─ů. Zarazem palma ÔÇô jako pomnik ÔÇô wpisa┼éa si─Ö w┬ákrajobraz, znaturalizowa┼éa si─Ö, sta┼éa cz─Ö┼Ťci─ů codzienno┼Ťci.

Karolina Brzuzan, Je┼Ťli mo┼╝esz, zosta┼ä w┬ádomu (Anour), zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Czy prototypy z┬áwystawy b─Öd─ů zrealizowane w┬áprzestrzeni publicznej?┬á

Bardzo tego chcemy i┬ástaramy si─Ö o┬áto jako kuratorzy oraz┬áMuzeum Sztuki Nowoczesnej. Rozmawiamy z┬ámiastem i┬ár├│┼╝nymi podmiotami, kt├│re mog┼éyby by─ç zainteresowane postawieniem tych pomnik├│w. My traktujemy je bowiem serio. Zale┼╝y nam na zwi─Ökszeniu liczby opcji ÔÇô warto┼Ťci, relacji, mo┼╝liwo┼Ťci identyfikacji, wzorc├│w ÔÇô w┬áprzestrzeni publicznej. Chcemy si─Ö w┬ániej rozepcha─ç formalnie i┬átematycznie. Tworzymy przy tym pomniki niepor├│wnywalne bud┼╝etowo ze zwyk┼éymi. Przeci─Ötny pomnik w┬áWarszawie to koszt od 400 tysi─Öcy do 3 milion├│w z┼éotych, nasze kosztuj─ů wielokrotnie mniej.

W┬áÔÇ×Gazecie PolskiejÔÇŁ napisano, ┼╝e wypowiadacie wojn─Ö pami─Öci i┬áprezentujecie program nowolewicowej walki z┬áhistoryczn─ů to┼╝samo┼Ťci─ů Warszawy. ┼╗e modelujecie spo┼éeczn─ů pami─Ö─ç zgodnie z┬áideami lewicy.

To, co stawiamy, nie wpisuje si─Ö w┬áaktualn─ů walk─Ö polityczn─ů mi─Ödzy partiami. S─ů tu pomniki, kt├│re mog─ů budzi─ç w─ůtpliwo┼Ťci ekonomicznych libera┼é├│w ÔÇô to te dotycz─ůce transformacji, jak Pomnik Ofiar Kapitalizmu Alicji Rogalskiej, Licznik D┼éugu ┼üukasza Surowca, Prototypy Banknot├│w Daniela Rumiancewa czy Drobne Franciszka Or┼éowskiego. Przypominaj─ů o┬áwarto┼Ťci pracy, na przyk┼éad pracy opieki i┬átroski, pracy niezauwa┼╝anej, nisko cenionej, przemilczanej. Czy to jest temat kontrowersyjny? Kogo zdenerwuje banknot Daniela Rumiancewa, na kt├│rym znajduj─ů si─Ö osoby wykonuj─ůce niewidzialn─ů prac─Ö opieki nad bliskimi? To praca bardzo wa┼╝na, silnie sfeminizowana, nieop┼éacana, niedowarto┼Ťciowana i┬ániewidzialna.

Z┬ákolei o┬ádekomunizacji staramy si─Ö opowiada─ç jak o┬ád┼éu┼╝szym procesie, w┬ákt├│rym uczestnicz─ů r├│┼╝ne si┼éy polityczne i┬ár├│┼╝nie j─ů rozumiej─ů. Interesuj─ů nas te┼╝ procesy, kt├│re ona przes┼éania, jak los ofiar transformacji i┬ákapitalizmu. Interesuje nas wreszcie odpowied┼║ na dekomunizacj─Ö rozumian─ů jako ograniczenie mo┼╝liwo┼Ťci m├│wienia o┬áprzesz┼éo┼Ťci. Nasza odpowied┼║ jest konstruktywna, naprawcza w┼éa┼Ťnie. Karolina Go┼é─Öbiowska wytwarza spray z┬áresztek zdekomunizowanego w┬á2018 roku pomnika Wdzi─Öczno┼Ťci ┼╗o┼énierzom Armii Radzieckiej z┬áparku Skaryszewskiego, ┼╝eby na odg├│rne ograniczenia odpowiada─ç oddolnymi komunikatami.

W┬ábardzo konserwatywnej sferze publicznej kontrowersje mog┼éyby pewnie budzi─ç prace dotycz─ůce migracji ÔÇô Karoliny Brzuzan i┬áDaniela Rycharskiego. Ale my m├│wimy w┬átych pomnikach o┬áprocesach: Rycharski o┬ápomocy i┬ásolidarno┼Ťci, wsp├│lnocie los├│w tych, kt├│rzy pomagaj─ů, i┬átych, kt├│rzy ryzykuj─ů ┼╝ycie. Ludzie pomagaj─ůcy uchod┼║com na po┼éudniu Francji r├│wnie┼╝ bywaj─ů wykluczeni ze swoich miejscowo┼Ťci. Przez pozszywanie tych ubra┼ä Rycharski konstruuje pomnik pozbawiony hierarchii, pomnik nowej wsp├│lnoty. Praca Brzuzan z┬ákolei jest poszukiwaniem opowie┼Ťci o┬álosach jednostki, ale takiej opowie┼Ťci, kt├│ra nie┬áby┼éaby zdj─Öciem migranta umieszczanym na Facebooku, m├│wi─ůcym: ÔÇ×Patrz, jestem taki jak tyÔÇŁ. Pr├│bujemy nie wyklucza─ç odmienno┼Ťci. W┬áspo┼éecze┼ästwie musi by─ç miejsce na inno┼Ť─ç, na losy i┬áhistorie inne ni┼╝ oficjalna, narodowa. Praca Karoliny Brzuzan opisuje status migranta: niepewno┼Ť─ç, bycie w┬ádrodze. Piorunochron ÔÇô bo taki kszta┼ét przyjmuje droga konkretnego migranta z┬áSudanu do Francji ÔÇô przyci─ůga na siebie zagro┼╝enia, by ochrania─ç dom. Historia migracji jest histori─ů wa┼╝n─ů i┬áwarto┼Ťciow─ů, kt├│rej nie uchwyci si─Ö, je┼Ťli pomniki b─Ödziemy stawia─ç tylko w┬ákluczu narodowym.

Karolina Go┼é─Öbiowska, PWAR 44ÔÇô2018, 2019, zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Daniel Rumiancew, Prototyp banknotu, MSN

Wasze pomniki stoj─ů na placu przed pawilonem Zodiak. Praca Rycharskiego zawis┼éa w┬áwitrynie sklepowej Dom├│w Centrum. Jakie to ma znaczenie dla wystawy?

Potraktowali┼Ťmy ca┼éy ten plac jako miniatur─Ö przestrzeni publicznej, kt├│rej witryny sklepowe s─ů cz─Ö┼Ťci─ů. Iwona Kurz m├│wi┼éa, ┼╝e to wystawa skupiona na medium. Medium pomnika, medium wystawy, ale te┼╝ medium witryny sklepowej. Obok Veraiconu Rycharskiego jest te┼╝ druga praca ÔÇô Akupunktura Franciszka Or┼éowskiego. To wideo, kt├│remu towarzysz─ů gipsowe figury, przypominaj─ůce nieco manekiny. Takie rze┼║by, wytwarzane w┬álatach 70. na Akademii w┬áPoznaniu, s┼éu┼╝y┼éy nast─Öpnie ┼╝o┼énierzom do doskonalenia umiej─Ötno┼Ťci strzeleckich. Ci ┼╝o┼énierze najprawdopodobniej znajd─ů si─Ö p├│┼║niej na pomnikach jako zwyci─Özcy wojenni lub ofiary wojny. Ich pomniki wykorzystaj─ů pewnie klasyczne wyobra┼╝enia rze┼║biarskie ludzkich cia┼é.

U┼╝yli┼Ťmy witryny, ┼╝eby rozegra─ç sztuczno┼Ť─ç zadania, kt├│re sobie postawili┼Ťmy. Robienie wystawy pomnik├│w jest samo w┬ásobie sztuczne: pomniki s─ů zawsze elementami krajobrazu, nie mogli┼Ťmy jej wi─Öc zrobi─ç pod dachem. Pomniki na co dzie┼ä walcz─ů o┬áuwag─Ö ze wszystkimi elementami przestrzeni publicznej. Postanowili┼Ťmy tego nie negowa─ç, tylko zmierzy─ç si─Ö z┬átym na placu publicznym, wype┼énionym sklepami, restauracjami, reklamami wszelkiej jako┼Ťci i┬áceny.

ÔÇ×PomnikomaniaÔÇŁ wype┼énia luki z┬áprzesz┼éo┼Ťci, ale te┼╝ wybiega w┬áprzysz┼éo┼Ť─ç. Praca Alicji Rogalskiej, Pomnik Ofiar Kapitalizmu, mo┼╝e zaskakiwa─ç ÔÇô przecie┼╝ ┼éatwiej nam wyobrazi─ç sobie koniec ┼Ťwiata ni┼╝ kapitalizmu. Kiedy postawimy taki pomnik?

Bardzo lubi─Ö t─Ö prac─Ö. To jest ─çwiczenie z┬áwyobra┼║ni. Dop├│ki nie wyobrazimy sobie mo┼╝liwo┼Ťci ko┼äca kapitalizmu, on tak ┼éatwo nie nast─ůpi. We wrze┼Ťniu stan─Öli┼Ťmy na placu przed Zodiakiem, poprosili┼Ťmy ludzi o┬áwrzucenie monety do specjalnej skarbonki i┬ánarysowanie, jak sobie wyobra┼╝aj─ů pomnik ko┼äca kapitalizmu. Te pomys┼éy pokazujemy na wystawie. Zebrane monety nie maj─ů sfinansowa─ç pomnika, tylko maj─ů zosta─ç przetopione na pomnik, kiedy system podtrzymuj─ůcy ich warto┼Ť─ç si─Ö sko┼äczy. Ta praca zmusza nas do my┼Ťlenia o┬ákapitalizmie jako epoce sko┼äczonej, zmusza nas do wyobra┼╝enia sobie jego ofiar i┬ájego ko┼äca.

Jakie pomniki b─Öd─ů stawiane w┬áprzysz┼éo┼Ťci?

Wiem mniej wi─Öcej, jakie pomniki powstan─ů w┬ánajbli┼╝szym czasie w┬ástolicy, i┬ámog─Ö powiedzie─ç, ┼╝e nie zanosi si─Ö na natychmiastow─ů zmian─Ö. Ale mo┼╝e Warszawa w┬áBudowie wp┼éynie przynajmniej na przemy┼Ťlenie form tych upami─Ötnie┼ä. Jednostki miejskie dostaj─ů bowiem mn├│stwo pr├│┼Ťb o┬áupami─Ötnianie kolejnych bohater├│w. To pomniki wybitnych m─Ö┼╝czyzn i┬ápomniki wojenne. Odb─Ödzie si─Ö konkurs na┬áprac─Ö o┬ábitwie warszawskiej ÔÇô kolejne upami─Ötnienie wojny. Ale mo┼╝e uda si─Ö przemy┼Ťle─ç i┬átematycznie i┬áformalnie ten pomnik, by zmieni─ç go na przyk┼éad w┬ápomnik pacyfistyczny.

Pr├│bk─Ö tego, jakich┬áform bym chcia┼é, dostajemy na wystawie. Na pomnikach powinno si─Ö znale┼║─ç wszystko poza tym, co mamy do tej pory. Je┼Ťli zamiast wybitnych jednostek zaczniemy upami─Ötnia─ç grupy, a┬ázamiast punkt├│w zwrotnych ÔÇô procesy, nasze my┼Ťlenie o┬áhistorii zacznie si─Ö zmienia─ç. Dzi┼Ť historie emancypacyjne s─ů w┬ásferze publicznej pomijane, bo emancypacja nie mie┼Ťci si─Ö w┬ákluczu wojennym i┬ánarodowym. Przez pomniki mo┼╝na by t─Ö histori─Ö opowiada─ç. Musz─ů to by─ç jednak pomniki wytwarzaj─ůce otwarte relacje z┬ámieszkankami i┬ámieszka┼äcami, nie pomniki g├│ruj─ůce nad miastem, nie orzekaj─ůce, nie ┼╝─ůdaj─ůce uk┼éon├│w.

Alicja Rogalska, Pomnik Ofiar Kapitalizmu, zdj.: Daniel Chrobak, MSN

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś