Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Zaora膰 rankingi szk贸艂

Rankingi s膮 samonakr臋caj膮cym si臋 mechanizmem, kt贸ry pog艂臋bia my艣lenie o edukacji w kategoriach rynkowych, kt贸ry wp臋dza nauczycieli i nauczycielki oraz ich uczni贸w i uczennice w (auto)destrukcyjny wy艣cig i kt贸ry kto艣 w ko艅cu powinien zatrzyma膰.
Zaora膰 rankingi szk贸艂
ilustr.: Dominika Ba艂dyga

Tekst ukaza艂 si臋 pierwotnie 8 lutego 2021 w serwisie e:mi 鈥 edukacja: mo偶na inaczej.

***

Przegl膮dam now膮 ods艂on臋 Rankingu Lice贸w i Technik贸w, kt贸ry kilka godzin temu opublikowa艂 portal Perspektywy. K膮tem oka widz臋, jak na facebookowym newsfeedzie wyr贸偶nione szko艂y w trzech osobach 鈥 rodzicielskiej, uczniowskiej oraz聽dyrektorsko-nauczycielskiej 鈥 gratuluj膮 sobie powt贸rzenia zesz艂orocznego sukcesu. Tak jest, powt贸rzenia, bo wystarczy rzuci膰 okiem na ranking lice贸w warszawskich, 偶eby si臋 przekona膰, 偶e聽w聽pierwszej dziesi膮tce znalaz艂a si臋 tylko jedna szko艂a, kt贸rej nie by艂o tam w聽zesz艂ym roku (bo聽by艂a jedenasta). Czo艂贸wka pozostaje zreszt膮 bez zmian od聽d艂u偶szego czasu: spo艣r贸d pi臋tnastu szk贸艂 sklasyfikowanych jako najlepsze w聽2011 roku tylko dwie sytuuj膮 si臋 dzisiaj poza聽pierwsz膮 pi臋tnastk膮 (na 21. i 22. miejscu). Mo偶na wyprawi膰 si臋 i w bardziej odleg艂膮 przesz艂o艣膰 鈥 zaprawd臋, powiadam wam: kto szuka, ten znajdzie.

O dobrych i z艂ych szko艂ach

鈥濩o w tym dziwnego, 偶e dobre szko艂y dobrze wypadaj膮 w rankingach?鈥 鈥 zapyta kto艣. O tym, jak dzia艂a ten mechanizm, pisa艂em na tych 艂amach w zesz艂ym roku. Long story short:

(1) Ranking publikowany przez Perspektywy pozycjonuje szko艂y na podstawie arbitralnie przyj臋tej i zaskakuj膮co wr臋cz prostej metodologii, w kt贸rej bierze si臋 pod uwag臋 wy艂膮cznie wyniki maturalne oraz sukcesy olimpijskie uczni贸w i uczennic danego rocznika. W ten spos贸b nie da si臋 oczywi艣cie zmierzy膰 ani 鈥瀍dukacyjnej warto艣ci dodanej鈥 (szerzej pisz臋 o niej w dalszej cz臋艣ci tekstu), ani innych kluczowych aspekt贸w dzia艂ania szko艂y. W rankingu staj膮 si臋 one ca艂kowicie przezroczyste.

(2) Jako 偶e wyniki uzyskiwane przez uczni贸w i uczennice mierzone s膮 tylko 鈥瀗a wyj艣ciu鈥 ze聽szko艂y, to optymalna strategia rekrutacyjna polega na selekcjonowaniu przez szko艂臋 tych kandydat贸w i kandydatek, kt贸rzy osi膮gaj膮 najlepsze wyniki 鈥瀗a wej艣ciu鈥. To oni rokuj膮 bowiem najwy偶sz膮 鈥瀞top臋 zwrotu鈥 z matury i olimpiad przedmiotowych.

(3) To dzia艂a tak偶e w drug膮 stron臋: kandydaci i kandydatki, kt贸rzy w szko艂ach podstawowych wyr贸偶niali si臋 wiedz膮 i umiej臋tno艣ciami, a tak偶e motywacj膮 i聽aspiracjami, szturmuj膮 licea z聽czo艂贸wki rankingu. Ten dwukierunkowy proces, wynikaj膮cy z obustronnego uznania przez聽szko艂y oraz przez uczni贸w, uczennice i ich rodzic贸w autorytetu rankingu Perspektyw, pozwala szko艂om, kt贸re przez kilka lat uzyskiwa艂y wysok膮 pozycj臋 rankingow膮, utrzyma膰 j膮 w聽kolejnych latach. W efekcie tajemnic膮 sukcesu wielu takich szk贸艂 staje si臋 to, 偶eby po prostu nie przeszkadza膰 swoim zmotywowanym uczniom i聽uczennicom w聽uczeniu si臋 (been there, seen that). Ranking, o kt贸rym mowa, nie jest wi臋c 偶adn膮 obiektywn膮 miar膮 efektywno艣ci dzia艂a艅 prowadzonych przez szko艂臋, lecz rodzajem samospe艂niaj膮cej si臋 przepowiedni.

(4) Tak si臋 sk艂ada, 偶e najlepsze wyniki 鈥瀗a wej艣ciu鈥 do szko艂y s膮 zazwyczaj zwi膮zane z聽zasobami rodzic贸w: nie tylko ekonomicznymi, lecz tak偶e i przede wszystkim kulturowymi, co聽oznacza, 偶e system edukacji staje si臋 maszynk膮 reprodukuj膮c膮 nier贸wno艣ci spo艂eczne. By聽wyt艂umaczy膰 to na jednym obrazku: zmienn膮, kt贸ra 鈥 jak t艂umaczy艂 mi Aleksander Pawlicki ze Szko艂y Edukacji UW i PAFW 鈥 najwy偶ej korelowa艂a z wynikiem uzyskiwanym przez uczni贸w i uczennice na egzaminie gimnazjalnym, nie by艂y wcale ani ich wcze艣niejsze oceny, ani聽dochody ich rodzic贸w, lecz liczba ksi膮偶ek w ich domach.

(5) To wszystko ma destrukcyjne skutki uboczne zar贸wno dla os贸b, kt贸re w edukacyjnym wy艣cigu wygrywaj膮, jak i dla tych, kt贸re w nim przegrywaj膮, nie wspominaj膮c nawet o聽konsekwencjach, kt贸re ponosimy jako coraz mniej sp贸jne spo艂ecze艅stwo. Je艣li bowiem dzieci o r贸偶nym pochodzeniu klasowym nie spotykaj膮 si臋 nawet w szkole, to znaczy, 偶e聽nie spotykaj膮 si臋 nigdzie, a ich wzajemna obco艣膰 osi膮ga poziom obco艣ci kulturowej.

Kiedy wi臋c kto艣 pyta: 鈥濩o w tym dziwnego, 偶e dobre szko艂y dobrze wypadaj膮 w rankingach?鈥, to zastanawiam si臋, czy 贸w kto艣 przez 鈥瀌obr膮 szko艂臋鈥 nie rozumie przypadkiem szko艂y, kt贸ra dobrze wypada w rankingach. To za艣, 偶e szko艂y, kt贸re dobrze wypadaj膮 w聽rankingach, dobrze wypadaj膮 w rankingach, wydaje mi si臋 stosunkowo ma艂o kontrowersyjne.

Tu kr贸tki disclaimer: nie pr贸buj臋 powiedzie膰, 偶e wszystkie rankingowe szko艂y s膮 鈥瀦艂ymi szko艂ami鈥 (cokolwiek mia艂oby to znaczy膰), cho膰 z w艂asnego do艣wiadczenia wiem, 偶e niekt贸re spo艣r贸d nich nie s膮 szko艂ami dobrymi (w 偶adnym sensownym znaczeniu tego s艂owa). Pr贸buj臋 natomiast powiedzie膰, 偶e ranking Perspektyw 鈥 mimo uroczystej powagi, z jak膮 jest traktowany przez聽niemal wszystkich aktor贸w sceny edukacyjnej 鈥 nie dostarcza warto艣ciowej wiedzy na temat faktycznej jako艣ci kszta艂cenia w poszczeg贸lnych szko艂ach.

艢wiate艂ko w tunelu?

Ca艂y ten rant mo偶e sprawia膰 wra偶enie, 偶e uwa偶am ranking Perspektyw za 藕r贸d艂o wszelkiego z艂a w polskiej szkole. To nie tak. Ranking jest tylko i a偶 emanacj膮 systemu edukacji, kt贸ry zosta艂 w znacznym stopniu przebudowany w edukacyjny rynek. Rynek za艣, jak to rynek, rz膮dzi si臋 logik膮 kupna i sprzeda偶y towar贸w i us艂ug 鈥 w tym przypadku 鈥瀟owar贸w鈥 i 鈥瀠s艂ug鈥 edukacyjnych. Gdyby Perspektywy nie zrobi艂y z rankingu lice贸w i technik贸w swojego modelu biznesowego, to pr臋dzej czy p贸藕niej (raczej pr臋dzej) zrobi艂by to kto艣 inny.

Ranking Perspektyw nie jest jednak tylko ornamentem na fasadzie edukacyjnej gie艂dy, skoro zosta艂 zgodnie przyj臋ty za obiektywn膮 miar臋 warto艣ci polskich szk贸艂. Prosz臋 sobie wyobrazi膰, 偶e w jego kapitule 鈥 przypomnijmy, 偶e chodzi o inicjatyw臋 prywatnego portalu internetowego 鈥 s膮 mi臋dzy innymi rektorzy pa艅stwowych uczelni, dyrektorzy Okr臋gowych Komisji Egzaminacyjnych, a nawet urz臋dniczka Ministerstwa Edukacji i Nauki! Powiecie, 偶e ten ranking to fikcja. Zgoda, ale jest to fikcja, kt贸r膮 karmi zaufanie pok艂adane w niej przez osoby organizuj膮ce rekrutacj臋 do szk贸艂 oraz osoby, kt贸re w tej rekrutacji bior膮 udzia艂.

We wspomnianym ju偶 artykule krytycznie komentowa艂em edytorial 贸wczesnego przewodnicz膮cego kapitu艂y rankingu, prof. Jana 艁aszczyka. Prze偶yjmy to jeszcze raz:

鈥灺玆anking oddzia艂uje na funkcjonowanie szk贸艂 przez sam fakt [swojego] istnienia 鈥 przyznaje otwartym tekstem profesor 艁aszczyk. 鈥 Wida膰 [鈥, jak silnie spo艂eczno艣ci szkolne orientuj膮 si臋 w swej pracy na osi膮ganie rezultat贸w decyduj膮cych o miejscu liceum lub technikum na聽li艣cie rankingowej禄. Kiedy ju偶 wydaje si臋, 偶e w kolejnym zdaniu po prostu nie spos贸b nie po艂膮czy膰 kropek, by艂y rektor APS wypala: 芦Jak ka偶dy konkurs, tak偶e ten przebiega [鈥 w聽atmosferze rywalizacji. Jest to jednak rywalizacja, kt贸ra sw膮 szlachetno艣ci膮 przypomina czyst膮 ide臋 olimpijsk膮. Cho膰 wy艂aniamy zwyci臋zc贸w, to nie ma tutaj przegranych, a sukces nie jest osi膮gany kosztem pokonanych禄鈥. Spu艣膰my na t臋 wypowied藕 kurtyn臋 mi艂osierdzia.

W tym roku przewodnicz膮c膮 kapitu艂y zosta艂a rektorka APS, prof. Barbara Marcinkowska. Jej pierwszy edytorial przynosi bardzo wyra藕n膮 zmian臋 akcent贸w:

鈥濳ryteria rankingowe s膮 konkretne i wymierne, dane pochodz膮 ze 藕r贸de艂 zewn臋trznych. Doceniam to, zarazem jednak widz臋 potrzeb臋 stworzenia zestawie艅 alternatywnych, zgodnie z聽genialn膮 maksym膮 Alberta Einsteina, 偶e 芦Nie wszystko, co si臋 liczy, daje si臋 policzy膰 i nie wszystko si臋 liczy, co da si臋 policzy膰禄. [鈥 Nie da si臋 opisa膰 ducha szko艂y wy艂膮cznie liczbami. A to w艂a艣nie ten 芦niepoliczalny禄 duch sprawia, 偶e szko艂a w pe艂ni uruchamia potencja艂 ucznia, niezale偶nie od tego, czy jest to utalentowany prymus, czy te偶 m艂ody cz艂owiek z jakimi艣 problemami, deficytami, wymagaj膮cy szczeg贸lnego wsparcia. My艣l臋, 偶e warto pomy艣le膰 w聽gronie Kapitu艂y, jak mo偶emy pokaza膰 to w Rankingu鈥.

Nie spos贸b przej艣膰 obok tej odwa偶nej deklaracji oboj臋tnie (no sarcasm intented). Przecie偶 z tego, 偶e aktualna metodologia rankingu Perspektyw jest t臋pa jak siekiera do r膮bania cukru, nie wynika chyba, 偶e ka偶dy ranking szk贸艂 nadaje si臋 do zaorania?

Straty uboczne

Ja bym mimo wszystko ora艂. Oto dlaczego:

Po pierwsze, chocia偶 istniej膮 metodologie (du偶o) bardziej subtelne od tej przyj臋tej przez聽Perspektywy, to nie rozwi膮zuj膮 one do ko艅ca opisanych wy偶ej problem贸w. We藕my ranking uwzgl臋dniaj膮cy tak zwan膮 鈥瀍dukacyjn膮 warto艣膰 dodan膮鈥, o kt贸rej wykorzystaniu kapitu艂a rankingu Perspektyw debatowa艂a ju偶 ponad siedem lat temu. W du偶ym skr贸cie, chodzi o zastosowanie modeli statystycznych do prognozowania wynik贸w, kt贸re uczniowie i聽uczennice osi膮gn膮 鈥瀗a wyj艣ciu鈥 ze szko艂y (na przyk艂ad na egzaminie maturalnym), na聽podstawie wynik贸w, kt贸re osi膮gn臋li 鈥瀗a wej艣ciu鈥 (na przyk艂ad na egzaminie 贸smoklasisty). Je艣li wynik 鈥瀗a wyj艣ciu鈥 oka偶e si臋 wy偶szy od oczekiwanego, to znaczy, 偶e szko艂a mia艂a pozytywny wk艂ad w proces przygotowania swoich uczni贸w i uczennic do egzaminu ko艅cowego. W ocenie rzecznik贸w EWD metoda ta s艂u偶y nie tylko bardziej obiektywnej ocenie efektywno艣ci nauczania w danej szkole, lecz tak偶e staje si臋 鈥灺玭o艣nikiem禄 wiedzy o聽艣rodowisku rodzinnym dziecka, o jego poziomie zdolno艣ci i motywacji szkolnej鈥 鈥 jak pisa艂a dla聽Perspektyw dr Maria Szmigiel, cz艂onkini zespo艂u badawczego IBE.

W zwi膮zku z zastosowaniem EWD pojawiaj膮 si臋 jednak rozmaite zastrze偶enia. Nie jest oczywiste, czy pozwala ona na odr贸偶nienie post臋p贸w dokonanych przez uczni贸w i uczennice w szkole od post臋p贸w, kt贸rych dokonali oni w czasie nauki w tej szkole, ale raczej na聽korepetycjach ni偶 na lekcjach. Istnieje tak偶e ryzyko koncentrowania si臋 przez oceniane w聽ten spos贸b plac贸wki raczej na przygotowaniu uczni贸w i uczennic do egzamin贸w ko艅cowych ni偶 na poszerzaniu ich wiedzy i rozwijaniu umiej臋tno艣ci. Nie czuj臋 si臋 gotowy do zabrania g艂osu w tej dyskusji. Chcia艂bym jednak zwr贸ci膰 uwag臋 na to, 偶e聽wykorzystywanie EWD w聽procesie wewn臋trznej lub zewn臋trznej ewaluacji szk贸艂 jest czym艣 zupe艂nie innym od聽u偶ywania jej do聽tworzenia ranking贸w. Ranking uwzgl臋dniaj膮cy EWD nie uwzgl臋dnia koszt贸w jej wypracowywania, kt贸re ponosz膮 uczniowie i (przede wszystkim) uczennice. Chodzi o koszty emocjonalne i psychologiczne: zaburzenia depresyjne i聽l臋kowe, zaburzenia snu, zaburzenia od偶ywiania. W ostatnich latach obserwujemy ich inflacj臋 na ca艂ym 艣wiecie, ale w spos贸b szczeg贸lny dotykaj膮 one os贸b ucz膮cych si臋 w selekcyjnych szko艂ach, do kt贸rych zaliczaj膮 si臋 wszystkie licea z czo艂贸wki rankingu Perspektyw. 鈥濵o偶e mi艂o艣nikom ranking贸w szk贸艂 przyda艂by si臋 ranking sporz膮dzony przez oddzia艂y psychiatrii dzieci臋cej?鈥 鈥 trafnie dopytuje Magdalena Swat-Pawlicka ze Szko艂y Edukacji UW i PAFW .

Po drugie, nieuniknione wydaje mi si臋 stopniowe alienowanie i fetyszyzowanie tych aspekt贸w pracy szko艂y, kt贸re s膮 brane pod uwag臋 przy konstruowaniu rankingu. Nawet sensowne mierniki 鈥 kiedy tylko zacznie si臋 przyznawa膰 za nie punkty, od kt贸rych zale偶y 鈥瀊y膰 albo nie by膰鈥 danej plac贸wki 鈥 zaczn膮 by膰 hackowane, tak samo jak osi膮ganie wysokiego wyniku 鈥瀗a聽wyj艣ciu鈥 hackowane jest poprzez rekrutowanie os贸b, kt贸re taki wynik gwarantuj膮. Prosz臋 tylko spr贸bowa膰 sobie wyobrazi膰, na jakie sposoby mo偶na by zhackowa膰 ranking oparty na聽dobrostanie uczni贸w i uczennic lub ich poczuciu school belonging. Nie oznacza to oczywi艣cie, 偶e nie warto mierzy膰 tych czynnik贸w 鈥 w szkole, w kt贸rej pracuj臋, mierzymy je co聽roku za聽pomoc膮 rozbudowanej ankiety wychowawczej 鈥 a tylko 偶e nie warto na ich podstawie konstruowa膰 ranking贸w autorytatywnie okre艣laj膮cych quasi-rynkow膮 warto艣膰 szko艂y.

G艂贸d ranking贸w

Po trzecie, komu i do czego tak naprawd臋 potrzebne s膮 rankingi? Kto i po co musi wiedzie膰, 偶e 鈥 cytuj膮c profesora Tomasza Szkudlarka 鈥 鈥瀞zko艂a w miejscowo艣ci A reprezentuje 73 procent warto艣ci szko艂y w miejscowo艣ci B鈥? Jasne, to u艂atwia zadanie osobom prowadz膮cym rekrutacj臋 na uniwersytetach i na rynkach pracy, ale przecie偶 to nie o ich komfort w聽tym wszystkim chodzi. Jasne, to pozwala dyrektor(k)om i nauczyciel(k)om pracuj膮cym w lepszych i gorszych szko艂ach dokonywa膰 jakiej艣 (?) samooceny, ale ten cel, i聽to聽pozbawiony toksycznej atmosfery rywalizacji oraz przypisywania sobie nie swoich sukces贸w i聽pora偶ek, mo偶na osi膮gn膮膰 przy u偶yciu innych narz臋dzi ewaluacyjnych.

Tak naprawd臋 od ranking贸w najsilniej uzale偶nieni s膮 uczniowie i uczennice z klasy 艣redniej oraz, przede wszystkim, ich rodzice. Jest jednak zupe艂nie nieoczywiste, 偶e jako spo艂ecze艅stwo powinni艣my ten ich g艂贸d zaspokaja膰. G艂贸d ranking贸w bierze si臋 bowiem z przekonania, 偶e聽szko艂a szkole (bardzo, ale to bardzo) nier贸wna. To za艣 z punktu widzenia ca艂ego systemu edukacji, opartego na powszechnym prawie do nauki, jest bolesn膮 pora偶k膮. Rzecz w tym, 偶e聽rankingi tylko pog艂臋biaj膮 ten problem, s艂u偶膮c za map臋 pozwalaj膮c膮 na omijanie ni偶ej notowanych szk贸艂 tym wszystkim, kt贸rych na to sta膰. Tak偶e w tym sensie rankingi s膮 samonakr臋caj膮cym si臋 mechanizmem, kt贸ry pog艂臋bia my艣lenie o edukacji w kategoriach rynkowych, kt贸ry wp臋dza nauczycieli i nauczycielki oraz ich uczni贸w i uczennice w聽(auto)destrukcyjny wy艣cig i kt贸ry kto艣 w ko艅cu powinien zatrzyma膰.

PS. Likwidacja p贸艂oficjalnego rankingu Perspektyw nie poci膮gn臋艂aby za sob膮 oczywi艣cie zamkni臋cia nieoficjalnej gie艂dy uczniowskich i rodzicielskich opinii na temat szk贸艂. Si艂膮 rzeczy najlepszy dost臋p do takich informacji zachowa艂yby osoby o najwy偶szym kapitale spo艂ecznym i kulturowym. Z wielu powod贸w zdecentralizowana opinia wydaje mi si臋 jednak mniej szkodliwa ni偶 informacyjny monopol rankingu publikowanego przez taki czy inny portal.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij