Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Wyzwanie afekt├│w. ÔÇ×Poza zasad─ů przyjemno┼Ťci. Afektywne operacjeÔÇŁ w Galerii Zach─Öta

Wystawa trwaj─ůca obecnie w warszawskiej Galerii Zach─Öta jest przegl─ůdem r├│┼╝nych wsp├│┼éczesnych strategii artystycznych skupiaj─ůcych si─Ö wok├│┼é intensywnych psychosomatycznych wra┼╝e┼ä zwanych afektami. Cho─ç wiele z przedstawionych realizacji jest naprawd─Ö udanych, to ca┼éemu wystawienniczemu projektowi nie udaje si─Ö unikn─ů─ç niekt├│rych czyhaj─ůcych na niego pu┼éapek.

materia┼éy prasowe, fot. Marek Krzy┼╝anek

ÔÇ×ThieveryÔÇŁ autorstwa Jesse Kanda i Arca, 2014. fot. Marek Krzy┼╝anek


Na odbywaj─ůcej si─Ö w Zach─Öcie wystawie zatytu┼éowanej ÔÇ×Poza zasad─ů przyjemno┼Ťci. Afektywne operacjeÔÇŁ prezentowane s─ů prace maj─ůce na celu wywo┼éanie w odbiorcach i odbiorczyniach silnego, psychosomatycznego wra┼╝enia, kt├│re by┼éoby b┼éyskawiczn─ů reakcj─ů na niepokoj─ůcy czy wr─Öcz szokuj─ůcy bodziec. Tym w┼éa┼Ťnie jest tytu┼éowy afekt ÔÇô pewn─ů intensywno┼Ťci─ů wywo┼éuj─ůc─ů spi─Öcie w obr─Öbie percepcyjnej maszyny, kt├│r─ů dysponuje cz┼éowiek. Afektu nie da si─Ö w ca┼éo┼Ťci ujarzmi─ç za pomoc─ů opisu, a nast─Öpnie przepracowa─ç go w ge┼Ťcie autoterapii, poniewa┼╝ skutecznie dezorganizuje on wszelkie metody racjonalnej znakowej komunikacji ÔÇô silny wstrz─ůs wzdrygaj─ůcy cia┼éem osoby doznaj─ůcej afektu wyst─Öpuje przed interpretacj─ů tego, co si─Ö do┼Ťwiadczy┼éo, o ile taka interpretacja w og├│le jest mo┼╝liwa. Bywa zatem, ┼╝e jedyn─ů j─Özykow─ů reakcj─ů na afekt mo┼╝e by─ç stwierdzenie: ÔÇ×Nie wiem, co si─Ö w┼éa┼Ťnie wydarzy┼éoÔÇŁ, poniewa┼╝ luka mi─Ödzy znaczeniem pewnego zjawiska a efektem, jakie ono na nas wywiera, jest tak wielka. Ma to tak┼╝e zwi─ůzek z tym, ┼╝e afekt wymyka si─Ö jasnym i jednorodnym etykietom s┼éu┼╝─ůcym z regu┼éy do opisywania towarzysz─ůcych nam emocji; mo┼╝e wi─ůza─ç si─Ö zar├│wno z b├│lem, jak i przyjemno┼Ťci─ů, wprawiaj─ůc cia┼éo i umys┼é w dziwn─ů, erotyczno-tanatyczn─ů konwulsj─Ö.
Obecny w humanistyce od dobrych kilkunastu lat ÔÇ×zwrot ku afektomÔÇŁ (rozumiany ┬ájako pr├│ba takiego czytania szeroko poj─Ötych tekst├│w, kt├│re nie lekcewa┼╝y┼éoby ani zapisanych w nich dozna┼ä psychosomatycznych, ani takich samych dozna┼ä mog─ůcych towarzyszy─ç odbiorowi) jest dla sztuki ÔÇô zar├│wno jej produkcji, jak i krytyki ÔÇô du┼╝ym wyzwaniem. Mo┼╝na tu m├│wi─ç o trzech podstawowych problemach, kt├│rych rozwi─ůzanie ma podstawowe znaczenie dla sztuki afektu czy sztuki afektywnej. Po pierwsze, nale┼╝y si─Ö zastanowi─ç, jak w dziele sztuki mo┼╝na uwieczni─ç do┼Ťwiadczany przez artyst(k)─Ö ┬áafekt, ale w taki spos├│b, aby nie osta┼é si─Ö on wy┼é─ůcznie pod postaci─ů symbolu czy jakiego┼Ť innego tradycyjnego typu reprezentacji. Nast─Öpnie, jakie strategie nale┼╝y przyj─ů─ç, by ten afekt m├│g┼é zosta─ç przekazany, czyli co spowoduje, ┼╝e dzie┼éo b─Ödzie dzia┼éa┼éo w spos├│b afektywny, jednocze┼Ťnie wykraczaj─ůc poza tanie, konwencjonalne chwyty i nie ograniczaj─ůc si─Ö do samego epatowania elementami stereotypowo uznawanymi za szokuj─ůce. I wreszcie ostatnia sprawa: w jaki spos├│b mo┼╝na m├│wi─ç o afektach i afektywnych dzie┼éach ÔÇô┬áje┼Ťli bowiem przyjmiemy, ┼╝e afekt jest reakcj─ů pojawiaj─ůc─ů si─Ö przed j─Özykow─ů pr├│b─ů wyra┼╝enia tego, co si─Ö wydarzy┼éo, to czy pr├│ba krytycznej refleksji wyra┼╝ona za pomoc─ů s┼é├│w nie b─Ödzie czym┼Ť w rodzaju oszustwa?
Prezentowane na wystawie prace odwa┼╝nie konfrontuj─ů si─Ö z tymi problemami; my┼Ťl─Ö, ┼╝e w tym kontek┼Ťcie mo┼╝na wskaza─ç w przestrzeni ekspozycji trzy g┼é├│wne strategie pracy (z) afektami i takie te┼╝ trzy ┼Ťcie┼╝ki do┼Ťwiadczenia tej wystawy chcia┼ébym zaproponowa─ç.
Pierwszy w─ůtek ujawnia si─Ö ju┼╝ wraz z prac─ů otwieraj─ůc─ů ca┼é─ů wystaw─Ö: rze┼║ba Berlinde de Bruyckere przedstawia sine, pozbawione g┼éowy ludzkie cia┼éo, kt├│re w zasadzie nie r├│┼╝ni si─Ö zbyt wiele od zwierz─Öcej tuszy. Czy to, co za ┼╝ycia by┼éo tym cia┼éem, zmar┼éo godnie i ÔÇ×po ludzkuÔÇŁ, czy te┼╝ zdech┼éo? Czy mamy do czynienia z trupem czy truch┼éem? Zakwestionowanie silnego rozr├│┼╝nienia mi─Ödzy ludzkim a w jakikolwiek spos├│b nie-ludzkim wywo┼éuje niepok├│j, poniewa┼╝ to jedno z podstawowych kryteri├│w pozwalaj─ůcych nam uporz─ůdkowa─ç ┼Ťwiat. Ten podzia┼é zaburzany jest tak┼╝e przez afekty, kt├│re nie s─ů przynale┼╝ne wy┼é─ůcznie zwierz─Ötom zwanym lud┼║mi. By─ç mo┼╝e nawet dotycz─ů r├│wnie┼╝ ro┼Ťlin, co wydaje si─Ö sugerowa─ç de Bruyckere w swojej drugiej pracy prezentowanej w Zach─Öcie ÔÇô ÔÇ×After cripplewoodÔÇŁ to instalacja z┼éo┼╝ona z poranionych, cierpi─ůcych pni drzew, kt├│re sk┼éadaj─ů si─Ö na kaleki humanoidalny kszta┼ét.
Afekt przep┼éywa nie tylko przez cia┼éa zwierz─Öce i ro┼Ťlinne, ale tak┼╝e te, kt├│re nale┼╝─ů do robot├│w lub funkcjonuj─ů wy┼é─ůcznie w przestrzeni wirtualnej. Udowadnia to wspania┼éy teledysk autorstwa duetu Arca & Jesse Kanda ÔÇô ta jedna z najbardziej dziwnych i fascynuj─ůcych prac pokazywanych na wystawie przedstawia wygenerowan─ů komputerowo posta─ç wij─ůc─ů si─Ö w hiperotycznym ta┼äcu. To, co obserwujemy, jest z jednej strony w dziwny spos├│b poci─ůgaj─ůce, za┼Ť z drugiej strony wywo┼éuje niejasne poczucie zagro┼╝enia; by─ç mo┼╝e dlatego, ┼╝e prezentowany wizerunek i jego spos├│b poruszania si─Ö w znaczny spos├│b wykraczaj─ů poza jakiekolwiek seksualne kanony. Cia┼éa w pracach Kandy i Arki s─ů bowiem pozbawione jasnej to┼╝samo┼Ťci genderowej, monstrualne, czasem ciekn─ůce lub wr─Öcz p┼éynne. Nie s─ů to z regu┼éy tak┼╝e cia┼éa, kt├│re mo┼╝na z ca┼ékowit─ů pewno┼Ťci─ů okre┼Ťli─ç mianem ludzkich.
Drugi podstawowy w─ůtek wystawy r├│wnie┼╝ zwi─ůzany jest z cia┼éami, z tym ┼╝e w tym przypadku chodzi o uczynienie z nich politycznego i artystycznego u┼╝ytku. Szczeg├│ln─ů wag─Ö maj─ů w tym kontek┼Ťcie prace Davida Wojnarowicza oraz Piotra Pawlenskiego, radykalnych performer├│w, kt├│rych gesty sprzeciwu wobec przemocowych dzia┼éa┼ä w┼éadzy by┼éy niejednokrotnie wykonywane z zagro┼╝eniem dla ich zdrowia. Prace wideo i zdj─Öcia Wojnarowicza sta┼éy si─Ö najwa┼╝niejsz─ů artystyczn─ů realizacj─ů hase┼é aktywist├│w na rzecz praw os├│b zaka┼╝onych wirusem ┬áHIV ÔÇô na jednym z wizerunk├│w artysta zaszywa sobie usta w prote┼Ťcie przeciwko stygmatyzacji ofiar epidemii. Inne zdj─Öcie przedstawia zakopanego ┼╝ywcem artyst─Ö, kt├│rego twarz ledwo wystaje z ziemi; to praca o t─Ösknocie za zmar┼éymi i balansowaniu na granicy mi─Ödzy wegetacj─ů i ┼Ťmierci─ů. Pawlenski tak┼╝e zaszywa sobie usta, ale jego akcja zwi─ůzana jest z protestem przeciwko aresztowaniu artystek z kolektywu Pussy Riot po ich performensie wykonanym w moskiewskim Soborze Chrystusa Zbawiciela. Na wystawie mo┼╝emy obejrze─ç tak┼╝e pora┼╝aj─ůc─ů dokumentacj─Ö z dzia┼éania Pawlenskiego na Placu Czerwonym, gdzie artysta gwo┼║dziem przybija swoje genitalia do ziemi, oraz prac─Ö, w kt├│rej odcina sobie on kawa┼éek ucha, siedz─ůc na murze Moskiewskiego Instytutu Psychiatrii. Performer infekuje przestrze┼ä publiczn─ů i w spos├│b najbardziej stanowczy niszczy spo┼éeczne status quo, zmow─Ö milczenia wok├│┼é niewidocznej na pierwszy rzut oka przemocy wobec tych os├│b, kt├│re zepchni─Öte s─ů na margines. Decyzja Pawlenskiego ma zwi─ůzek z intensywnym afektem, kt├│ry nast─Öpnie zostaje bezkompromisowo przepisany na odbiorc─Ö lub odbiorczyni─Ö; niemo┼╝liwe jest bowiem przygotowanie si─Ö na to, do czego Pawlenski zmusza siebie i nas.
Za spraw─ů pracy Aleksandry Ski na wystawie pojawia si─Ö z kolei feministyczny nurt body artu; w prote┼Ťcie przeciwko narzuconym przez patriarchat opresyjnym cielesnym standardom artystka, ca┼éy czas patrz─ůc w kamer─Ö, rozwierca sobie z─Öby, by nast─Öpnie potraktowa─ç je barwi─ůc─ů substancj─ů. Wideo Ski raczej nie wykracza poza do┼Ť─ç ju┼╝ zbanalizowan─ů topik─Ö, ale zdecydowanie zwraca uwag─Ö ze wzgl─Ödu na s┼éyszalny w ca┼éej przestrzeni wystawy natr─Ötny, niepokoj─ůcy odg┼éos dentystycznego wiert┼éa boruj─ůcego z─Öby ÔÇô szkoda, ┼╝e tak rzadko w obr─Öbie ekspozycji obecne s─ů podobne elementy, kt├│re mog─ů wywo┼éywa─ç afekty poprzez inny ni┼╝ tylko wizualny porz─ůdek odbioru.
Zupe┼énie inaczej cielesno┼Ť─ç wykorzystuje Marina Abramovi─ç w swojej fenomenalnej wideoinstalacji ÔÇ×Balkan Erotic EpicÔÇŁ. To pi─Öknie skonstruowana prezentacja ukazuj─ůca ba┼éka┼äskie zwyczaje ludowe zwi─ůzane z seksualno┼Ťci─ů i p┼éodno┼Ťci─ů ÔÇô cia┼éa dos┼éownie tryskaj─ů witaln─ů energi─ů, kt├│ra wraz z rytualnymi praktykami ┼é─ůczy je z o┼╝ywion─ů i nieo┼╝ywion─ů natur─ů. Cho─ç cz─Östo s─ů to praktyki z normatywnego, zachodnioeuropejskiego punktu widzenia zupe┼énie niedopuszczalne, to Abramovi─ç nie jest zainteresowana fetowaniem ich transgresyjnego aspektu; zale┼╝y jej raczej na pokazaniu niezwyk┼éej pot─Ögi afektu, kt├│ra mo┼╝e sta─ç si─Ö udzia┼éem wielu cia┼é jednocze┼Ťnie.
Jednak afekty nie maj─ů na tej wystawie jedynie somatycznego ┼║r├│d┼éa ÔÇô tak┼╝e przedmioty s─ů ich nadzwyczaj wa┼╝nym no┼Ťnikiem. Spo┼Ťr├│d prac sk┼éadaj─ůcych si─Ö na ostatni─ů z proponowanych przeze mnie ┼Ťcie┼╝ek szczeg├│lnie chcia┼ébym zwr├│ci─ç uwag─Ö na obiekty autorstwa dw├│ch artystek, kt├│re w swojej sztuce bardzo ch─Ötnie wykorzystuj─ů sk├│r─Ö. ÔÇ×Skin HeadsÔÇŁ Anety Grzeszykowskiej to wykonane ze sk├│rzanych skrawk├│w kobiece g┼éowy, kt├│re przywodz─ů na my┼Ťl zar├│wno Schulzowski ÔÇ×Traktat o manekinachÔÇŁ, jak i wsp├│┼éczesne praktyki sadomasochistyczne. Ten perwersyjny aspekt jest zdecydowanie widoczny tak┼╝e w skonstruowanych ze sk├│rzanych pask├│w obiektach autorstwa Moniki Bonvicini ÔÇô wzbudzaj─ů one nieco ambiwalentne odczucia, poniewa┼╝ jednocze┼Ťnie wydaj─ů si─Ö odnosi─ç do wystroj├│w fetyszystycznych lokali i do quasi-faszystowskiego kultu m─Öskiej si┼éy, tak przekonuj─ůco opisywanego w pracach Susan Sontag i Klausa Theweleita.
Z punktu widzenia afektywnego odbioru nale┼╝y koniecznie zwr├│ci─ç uwag─Ö na silny, odurzaj─ůcy zapach sk├│ry towarzysz─ůcy pracom Bonvicini. Jak wspomnia┼éem wcze┼Ťniej, odczuwam du┼╝y niedosyt zwi─ůzany z brakiem wi─Ökszej liczby dzie┼é (zupe┼énie dos┼éownie) wrzeszcz─ůcych, ┼Ťmierdz─ůcych czy gnij─ůcych na┬á wystawie w Zach─Öcie. Nie znajdziemy tu tak┼╝e prac, z kt├│rymi mo┼╝emy wej┼Ť─ç w bezpo┼Ťredni fizyczny kontakt ÔÇô o tym, jak ciekawie taka mo┼╝liwo┼Ť─ç wp┼éywa na afektywne wra┼╝enia, mo┼╝na by┼éo si─Ö cho─çby przekona─ç na niedawnej wystawie m┼éodego kolektywu artystycznego BAS, w ramach kt├│rej artystka Ola Paw┼éowska pozwoli┼éa widzom i widzkom zanurza─ç r─Öce w jaskrawej, glutowatej substancji, co dla jednych by┼éo odra┼╝aj─ůce, innym za┼Ť sprawia┼éo du┼╝─ů przyjemno┼Ť─ç.
By─ç mo┼╝e postulat realnego otwarcia na pozawizualne mo┼╝liwo┼Ťci afektowania za pomoc─ů sztuki mo┼╝e wyda─ç si─Ö utopijny i radykalny, jednak traktuj─Ö to otwarcie jako nieodzowny krok ku powa┼╝nemu artystycznemu dzia┼éaniu afektywnemu. Niemo┼╝no┼Ť─ç zestawienia swojej sk├│ry ze sk├│r─ů dzie┼éa (a w przypadku prac Bonvicini i Grzeszykowskiej nie jest to nawet metafora) nierzadko pozbawia go cz─Ö┼Ťci jego afektywnego potencja┼éu, a to przecie┼╝ o jego wyzwolenie chodzi┼éo autorkom ekspozycji, Marii Brewi┼äskiej i Magdalenie Komornickiej. Za emblemat tej wystawy mog─ů pos┼éu┼╝y─ç dwa komunikaty: ÔÇ×prosimy o nierobienie zdj─Ö─çÔÇŁ oraz ÔÇ×prosimy nie dotyka─çÔÇŁ.
ÔÇ×Poza zasad─ů przyjemno┼ŤciÔÇŁ to wystawa, kt├│rej nie udaje si─Ö r├│wnie┼╝ wyj┼Ť─ç poza zasad─Ö interpretacji, co oznacza, ┼╝e dyktat komentarza i tekstowego opracowania nie zostaje obalony, a opisy prac wci─ů┼╝ grz─Özn─ů w mechanicznym przywo┼éywaniu ÔÇ×kontekst├│w i dyskurs├│wÔÇŁ. R├│wnie┼╝ z tego powodu wychodzi si─Ö z Zach─Öty z poczuciem niedosytu i jednak pewnego rozczarowania, pomimo ┼╝e wiele pokazanych na wystawie dzie┼é jest naprawd─Ö ┼Ťwietnych. Rozbudzone przez nie wra┼╝enie jest bowiem wci─ů┼╝ trzymane pod stabilnym dyskursywnym i instytucjonalnym kloszem, kt├│ry nie pozwala na wzniecenie prawdziwego afektywnego po┼╝aru.
***
ÔÇ×Poza zasad─ů przyjemno┼Ťci. Afektywne operacjeÔÇŁ, wystawa w Zach─Öcie ÔÇô Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie, kuratorka: Maria Brewi┼äska. Wystawa trwa do 2.07.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś