Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Wystawa w autobusie, czyli kr贸tka historia muzeobus贸w

Skupiamy si臋 na tym, co dzieje si臋 w muzeum, podczas gdy r贸wnie istotne jest to, na ile muzeum potrafi opu艣ci膰 sw贸j budynek tylnymi drzwiami. Co gdyby wynie艣膰 eksponaty, zostawi膰 gmaszysko i wyruszy膰 z nimi w tras臋?

Tekst pochodzi z numeru 鈥濸olska na eksport鈥 (鈥濳ontakt鈥 17/2011).

 

Budujemy w Warszawie kolejne muzea, inwestujemy w ekscentryczn膮 architektur臋, kt贸ra sama w sobie mo偶e by膰 dla zwiedzaj膮cego atrakcyjnym k膮skiem, ch臋tnie te偶 dyskutujemy o teoretycznych za艂o偶eniach wystaw i kuratorskich zabiegach. Skupiamy si臋 na tym, co dzieje si臋 w muzeum, podczas gdy r贸wnie istotne jest to, na ile muzeum potrafi opu艣ci膰 sw贸j budynek tylnymi drzwiami. Co gdyby wynie艣膰 eksponaty (lub chocia偶 znaczenia, kt贸re zawieraj膮), zostawi膰 gmaszysko i wyruszy膰 z nimi w tras臋?

Ilustracje: Olga Mici艅ska

 

Muzeobus to pojazd, co艣 pomi臋dzy ci臋偶ar贸wk膮 a autobusem z obwo藕n膮 wystaw膮 w przyczepie. S艂u偶y transportowaniu zbior贸w muzeum do mieszka艅c贸w mniejszych miejscowo艣ci. Z zewn膮trz wygl膮da jak zwyk艂a ci臋偶ar贸wka, ale w swoim wn臋trzu kryje muzealn膮 sal臋, w kt贸rej rozwieszono p艂贸tna na podmalowanych 艣cianach, mniejsze przedmioty zabezpieczono w gablotach, a rze藕by mocno przytwierdzono do postument贸w. Ekspozycje ogl膮da si臋 wchodz膮c do 艣rodka i towarzyszy jej zwykle edukacyjne nagranie. Muzeobus przeje偶d偶a przez kolejne miejscowo艣ci i prezentuje swoje zbiory na rynkach, placach lub szkolnych boiskach.

Wsp贸艂cze艣nie na polskie drogi muzeobusy wysy艂a Muzeum Lotnictwa w Krakowie i Centrum Nauki Kopernik z Warszawy. Nikt nie jest ju偶 na tyle szalony, 偶eby tak jak kiedy艣, pakowa膰 do ci臋偶ar贸wki gwasze czy p艂贸tna zagro偶one ka偶dym skokiem wilgotno艣ci lub ubezpieczone na ci臋偶kie pieni膮dze obrazy o 鈥瀗arodowej鈥 warto艣ci. W autobusach je偶d偶膮 wi臋c laboratoria edukacyjne – w przypadku Centrum Nauki Kopernik maszyny czy programy do przeprowadzania do艣wiadcze艅 fizycznych. Docieraj膮 do szk贸艂 w ca艂ej Polsce, kt贸rych uczniowie nie mogliby przyjecha膰 do najnowocze艣niejszego centrum nauki w Polsce. Z kolei Muzeum Archeologiczne w Elbl膮gu wysy艂a do szk贸艂 specjalne skrzynie z kopiami eksponat贸w i scenariuszami zaj臋膰 szkolnych. Warszawska Zach臋ta nie wysy艂a autobusu z dzie艂ami, ani kopii prac, podr贸偶uje jednak do mniejszych miejscowo艣ci z warsztatami dla nauczycieli, ucz膮c o tym, jak m贸wi膰 o sztuce.

 

Wbrew pozorom muzeobus nie jest kulturaln膮 nowink膮. W 1953 UNESCO zaleci艂o wszystkim krajom cz艂onkowskim zaopatrzenie si臋 z muzeobusy. Kusi艂o je wizj膮 demokratyzacji kultury, kt贸ra b臋dzie mog艂a dociera膰 do najbiedniejszych region贸w o surowym klimacie i niskiej stopie 偶yciowej. 殴r贸d艂em tej kulturalnej akcji humanitarnej jest wszak偶e przekonanie o odpowiedzialno艣ci 鈥瀋entrum鈥 za ca艂y region. Muzea, do tej pory przepastne magazyny sk艂aduj膮ce i otaczaj膮ce opiek膮 zabytki, zamieniaj膮 si臋 w wielkie dystrybutornie 鈥 eksponat贸w i wiedzy.

Viriginia Artmobile 鈥 najs艂ynniejszy z muzeobus贸w, to dziecko ameryka艅skiej reformy nauczania przeprowadzonej pod koniec lat pi臋膰dziesi膮tych. Przeznaczono wtedy du偶e subwencje na r贸偶ne formy edukacji pozaszkolnej, na czym bardzo skorzysta艂y w艂a艣nie muzea.

 

Muzeum Sztuk Pi臋knych w Richmond w stanie Virginia od lat pi臋膰dziesi膮tych doczeka艂o si臋 a偶 czterech takich muzueobus贸w. Ka偶dy wozi艂 inn膮 wystaw臋 malarstwa, zmienian膮 co p贸艂 roku lub w przypadku d艂u偶szych tras o g臋stszych przystankach, co dwa lata, ju偶 po wykonaniu ca艂ego tourn茅e. Muzealna flotylla by艂a wyposa偶ona w klimatyzacj臋, instalacj臋 przeciwpo偶arow膮, specjalny system antyw艂amaniowy i niewielk膮 markiz臋 wspart膮 na aluminiowych rurkach, kt贸r膮 rozwijano nad wej艣ciem. Nieco kempingowy wygl膮d dope艂nia艂y rozk艂adany stolik z wydawnictwami i okienko z kontuarem, z kt贸rego udzielano zwiedzaj膮cym informacji, sprzedawano pami膮tki lub napoje.

Za ca艂e przedsi臋wzi臋cie odpowiedzialny by艂 tak zwany driver-curator, kt贸ry opr贸cz prowadzenia pojazdu czuwa艂, by widzowie dobrze czuli si臋 na wystawie, i upewnia艂 si臋, 偶e dostarczane r贸偶nymi kana艂ami informacje s膮 zrozumia艂e. Wystawy konstruowano na bazie zbior贸w muzeum w Richmond. Mieszka艅c贸w stanu zapoznawano wi臋c ze sztuk膮 flamandzk膮 XVI wieku, sztuk膮 chi艅sk膮 i egipsk膮. Tre艣膰 nagra艅, film贸w i plansz konsultowano ze stanowymi centrami edukacji pozaszkolnej. Wycieczkom przygotowywano specjalne pakiety zagadnie艅 i dalszych zada艅 do wykonania na lekcjach. Ta r贸偶norodno艣膰 stosowanych 艣rodk贸w edukacyjnych przy jednoczesnym wykorzystaniu tego, co nowoczesne, jest z perspektywy czasu imponuj膮ca.

 

W Polsce tradycja objazdowych wystaw rozpocz臋艂a si臋 zaraz po wojnie. Po kraju kr膮偶y艂y wystawy malarstwa, literatury, fotografii i sztuki ludowej. Ka偶dorazowo montowano je w lokalnych o艣rodkach kultury lub szko艂ach. Autobus, do kt贸rego wchodzi si臋 obejrze膰 wystaw臋, a nie tylko 艣rodek transportu dzie艂 sztuki, by艂 niestety tylko jeden i doje偶d偶a艂 do wsi, gdzie naprawd臋 nie by艂o ju偶 mo偶liwo艣ci bezpiecznego powieszenia wystawy. 鈥濼rybuna Wolno艣ci鈥 podaje co bardziej interesuj膮ce parametry muzeobusu: d艂ugo艣膰 przyczepy – trzyna艣cie metr贸w, szeroko艣膰 – dwa i p贸艂, wyposa偶ona w wentylacj臋, o艣wietlenie – elektryczne, zasilane z agregatora. Inne gazety notuj膮 entuzjastycznie, 偶e 鈥濵uzeum Narodowe samo jedzie do widza鈥, 鈥濻ztuka dotrze do wszystkich zak膮tk贸w kraju鈥, relacjonuj膮 tras臋 przejazdu muzeobusu: 鈥濿ystawa w autobusie, ale nie鈥 w PKS objedzie 22 miejscowo艣ci Polski鈥.

Wystawy objazdowe jako inicjatywa pa艅stwowa by艂y obci膮偶one misj膮 propagowania nowej socjalistycznej polityki kulturalnej. Przygotowuj膮c grunt pod doktryn臋 socrealizmu, pokazywano 鈥瀢ielki realizm鈥 – dziewi臋tnastowieczne malarstwo historyczne. I tak Grottger, Matejko i Siemiradzki trafili pod polskie strzechy. Kursy wystaw by艂y przewidziane przede wszystkim na tereny ziem odzyskanych, 艢l膮sk, Pomorze, Mazury, Bia艂ostocczyzn臋 i okolice Lublina. Nowa akcja muzealnicza w Polsce by艂a wi臋c nie tyle projektem upowszechniania sztuki, ale inicjatyw膮 stricte polityczn膮, maj膮c膮 na celu polonizacj臋 przy艂膮czonych teren贸w. Dlatego te偶 opr贸cz wielkich malarzy muzeobusami podr贸偶owali Kopernik, Ko艣ciuszko, Mickiewicz i Norwid.

 

Z w艂a艣ciwym dla tego czasu stylu podsumowa艂 to pewien dzia艂acz partyjny z Elbl膮ga: Wystawa przypomina wielk膮 rol臋, jak膮 pe艂ni艂 Kopernik, bojownik i pionier post臋pu i my艣li wolnej nieskr臋powanej przes膮dami 艣redniowiecza i religii katolickiej. Z kolei w ksi臋dze pami膮tkowej wystawy 鈥濵ickiewicz 鈥 Puszkin鈥 zanotowano: [muzeobus] jest bardzo m膮drym pomys艂em, gdy偶 udost臋pnia szerokim masom spo艂ecze艅stwa zapoznanie si臋 z geniuszami, kt贸rzy prowadzili i prowadz膮 ludzko艣膰 do lepszego jutra.

 

***

Muzeobus to metafora postawy, jak膮 przyjmuje muzeum wobec rzeczywisto艣ci. Wprawdzie motywacje i cele mog膮 by膰 r贸偶ne, wsp贸lna jednak pozostaje idea dzielenia si臋 wiedz膮. W Stanach Zjednoczonych grup臋, do kt贸rej chciano dotrze膰, stanowili wszyscy mieszka艅cy stanu Virginia, w Polsce lat powojennych byli to ch艂opi i robotnicy. Pytanie, do kogo mia艂yby si臋 uda膰 teraz polskie muzeobusy?

Katarzyna Rokosz, dyrektorka dzia艂u edukacyjnego Muzeum Narodowego w Warszawie, autorka projektu 鈥濵uzeum na wynos鈥, pokazuje d艂ug膮 list臋. Znajduj膮 si臋 na niej grupy m艂odzie偶y i dzieci wykluczonych z 偶ycia spo艂ecznego z powodu choroby, niepe艂nosprawno艣ci, niskiej stopy 偶yciowej. Muzeum je藕dzi wi臋c do szk贸艂 specjalnych, o艣rodk贸w opieki, hospicj贸w, szpitali dzieci臋cych. Edukatorki prowadz膮ce warsztaty podr贸偶uj膮 z muzeum zapakowanym w walizk臋, tub臋 lub teczk臋, zestawem, kt贸ry mo偶na wygodnie przewie藕膰 publicznymi 艣rodkami transportu. Ca艂y zestaw zosta艂 zaprojektowany i wykonany przez Rygalik Studio. Zadbano o wysoki poziom estetyczny przedmiot贸w, uznaj膮c, 偶e jednym z zada艅 muzeum jest tak偶e promowanie dobrego wzornictwa. Walizki i tuby zawieraj膮 przedmioty potrzebne do przeprowadzenia interaktywnych warsztat贸w: miniatury eksponat贸w, z kt贸rych uczestnicy komponuj膮 w艂asne sale muzealne, robi膮 do nich podpisy i oprowadzaj膮 si臋 nawzajem; zestaw przedmiot贸w z pracowni malarza (p臋dzle, jajka, olej i pigmenty do zrobienia farb); reprodukcj臋 obrazu i rekwizyty z obrazu, kt贸re pozwalaj膮 dzieciom rozwik艂a膰 zagadk臋 ukryt膮 w obrazie. 鈥濵uzeum na wynos鈥 w艂a艣nie rozpocz臋艂o drugi sezon zaj臋膰. S膮 one bezp艂atne i ciesz膮 si臋 wzi臋ciem w艣r贸d dzieci臋cych o艣rodk贸w specjalnych.

 

By膰 mo偶e Piotr Piotrowski, by艂y dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie, zarzuci艂by temu otwarciu populizm. Autor koncepcji muzeum krytycznego postuluje powo艂anie muzeum jako instytucji zaanga偶owanej w aktualne problemy spo艂eczne, b臋d膮cej agor膮 艣cieraj膮cych si臋 pogl膮d贸w i postaw. Wydawa艂oby si臋, 偶e dla osi膮gni臋cia tych cel贸w w艂a艣ciwym projektem jest 鈥濵uzeum na wynos鈥. Przekracza bowiem utarte schematy dzia艂ania instytucji i dociera do grup spo艂ecznych wykluczonych z 偶ycia kultury. Tymczasem o 鈥濵uzeum na wynos鈥 nie s艂yszeli艣my prawie wcale. Zdecydowanie wi臋cej uwagi po艣wi臋cono w tym samym czasie wystawie 鈥濧rs Homo Erotica鈥.

G艂o艣no nie by艂o ani o projekcie 鈥瀂ach臋t na k贸艂kach鈥, ani o podr贸偶uj膮cych lekcjach fizyki. Z niezrozumia艂ych dla mnie przyczyn jedna z wa偶niejszych funkcji muzeum 鈥 upowszechnianie, wci膮偶 zajmuje drugorz臋dne miejsce. O edukacji w muzeum m贸wi si臋 tyle, 偶e jest wa偶na, ale ju偶 nie przeznacza si臋 na ni膮 dodatkowych 艣rodk贸w. Za niewielkie pieni膮dze mo偶na przeprowadzi膰 tylko wyk艂adowe lekcje muzealne, kt贸re wi臋kszo艣膰 z nas niech臋tnie wspomina. Marzy艂oby si臋, 偶eby projekty takie jak 鈥濵uzuem na wynos鈥 czy 鈥瀂ach臋ta na k贸艂kach鈥 by艂y flagowymi projektami tych instytucji, a dziedziniec w Alejach Jerozolimskich m贸g艂 zamieni膰 si臋 w zajezdnie nowoczesnych artmobili.

 

Dzi臋kuj臋 Katarzynie Rokosz (Muzeum Narodowe w Warszawie) i Annie Straszewskiej (Instytut Sztuki PAN) za rozmowy i udost臋pnione mi materia艂y.

Tekst pisany w pierwszej po艂owie 2011 roku.

 
Przeczytaj inne teksty Autorki.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij