Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Wykluczeni na co dzie艅

W postulatach protestuj膮cych rodzic贸w kluczowe wydaje si臋 zwr贸cenie uwagi na fakt, 偶e po uzyskaniu pe艂noletnio艣ci nie ustaje zale偶no艣膰 od wsparcia. Bywa, 偶e wr臋cz si臋 ona zwi臋ksza. Pomoc pa艅stwa za tym jednak nie nad膮偶a.
Wykluczeni na co dzie艅
ilustr.: Kuba Mazurkiewicz

Protest rodzin os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami zwr贸ci艂 uwag臋 opinii publicznej na szerszy problem: zaniedbania w obszarze zabezpieczenia os贸b niepe艂nosprawnych (zw艂aszcza w stopniu znacznym) i ich rodzin. Warto si臋 zastanowi膰, co dzia艂a 藕le, gdzie le偶膮 najdotkliwsze problemy oraz kt贸re z nich szczeg贸lnie pilnie wymagaj膮 dzia艂ania.

Ponowny wybuch protestu rodzic贸w os贸b niepe艂nosprawnych w艂a艣nie teraz by艂 du偶ym zaskoczeniem dla wielu os贸b. Przynajmniej z dw贸ch powod贸w.

Po pierwsze, wydawa艂o si臋, 偶e tak radykalna forma protestu, jakim jest strajk okupacyjny rodzic贸w, raczej ju偶 si臋 nie powt贸rzy. Za rz膮d贸w obecnej w艂adzy uliczne protesty rodzin os贸b niepe艂nosprawnych 鈥 jakie pami臋tamy z Sejmu poprzedniej kadencji 鈥 usta艂y lub pojawia艂y si臋 niezmiernie rzadko, ust臋puj膮c pola dzia艂aniom w sieci w postaci list贸w, petycji i stanowisk. Osoby postronne mog艂y na tej podstawie nabra膰 wr臋cz prze艣wiadczenia, 偶e najostrzejsze problemy tej grupy zosta艂y ju偶 rozwi膮zane, skoro przyszed艂 czas na spokojne, gabinetowe konsultacje. Aktualny protest przypomina, 偶e poziom spo艂ecznego niezadowolenia z realizowanej polityki wsparcia jest wci膮偶 w przynajmniej cz臋艣ci tego 艣rodowiska naprawd臋 znaczny.

Po drugie, niekt贸rzy przywykli traktowa膰 najbardziej pal膮ce problemy socjalne zwi膮zane z wykluczeniem ekonomicznym jak melodi臋 przesz艂o艣ci, niezgodn膮 z tym, co zacz臋艂o si臋 dzia膰 po zmianie w艂adzy, kt贸ra na poziomie retorycznym ca艂y czas przypomina o pa艅stwie solidarnym, przywracaniu godno艣ci zwyk艂ym ludziom, a zw艂aszcza tym, o kt贸rych dotychczasowe elity zapomnia艂y. Nieraz spotyka艂em si臋 z pogl膮dem, 偶e nawet je艣li nie wszystko osi膮gni臋to na niwie socjalnej, to sprawy wyra藕nie id膮 ku lepszemu. Okazuje si臋, 偶e zmiana rz膮d贸w 鈥 nawet tak, wydawa艂oby si臋, radykalna 鈥 nie przynios艂a jednoznacznie pozytywnego prze艂omu, je艣li chodzi o zabezpieczenie okupuj膮cej dzi艣 parlament grupy.

Warto przy tym doda膰, 偶e protestuj膮cy rodzice dzieci niepe艂nosprawnych, kt贸re wesz艂y lub niebawem wejd膮 w doros艂o艣膰 (pozostaj膮c dalej zale偶nymi), to nie jedyna grupa, kt贸ra w obszarze polityki wobec niepe艂nosprawno艣ci ma powody do protestu 鈥 i to radykalnego. Ba, s膮 podgrupy os贸b niepe艂nosprawnych doros艂ych i ich rodzin, kt贸rych sytuacja socjalna jest jeszcze s艂abiej zabezpieczona przez pa艅stwo.

Zanim im si臋 przyjrzymy, pochylmy si臋 nad sejmowym protestem, jego tre艣ci膮 i g艂臋bszym znaczeniem.

Postulaty s艂uszne, ale wymagaj膮ce uzupe艂nienia

W postulatach protestuj膮cych rodzic贸w kluczowe wydaje si臋 zwr贸cenie uwagi na fakt, 偶e po uzyskaniu pe艂noletnio艣ci nie ustaje zale偶no艣膰 od wsparcia. Bywa, 偶e wr臋cz si臋 ona zwi臋ksza. Pomoc pa艅stwa za tym jednak nie nad膮偶a. Cztery lata temu du偶o m贸wi艂o si臋 o niepe艂nosprawnych dzieciach (cho膰 艣wiadczenie piel臋gnacyjne, o kt贸rego podniesienie w贸wczas walczono, przys艂ugiwa艂o i przys艂uguje opiekunom tak偶e wtedy, gdy dziecko lub inna osoba bliska s膮 ju偶 doros艂e 鈥 pod warunkiem, 偶e niepe艂nosprawno艣膰 powsta艂a przed 18 lub 24 rokiem 偶ycia). Dzi艣 po艂o偶ono znacznie wi臋kszy nacisk na to, co dzieje si臋, gdy osoba taka wejdzie ju偶 w doros艂o艣膰. Zasadnicze przesuni臋cie akcent贸w dotyczy r贸wnie偶 cel贸w: uprzednio walczono w pierwszej kolejno艣ci o 艣wiadczenia dla opiekun贸w; dzi艣 rodzice walcz膮 o 艣wiadczenia dla samej osoby dotkni臋tej znaczn膮 niepe艂nosprawno艣ci膮. Tego dotycz膮 obydwa g艂贸wne postulaty protestuj膮cych 鈥 podniesienie renty socjalnej oraz wprowadzenie comiesi臋cznego pi臋ciusetz艂otowego dodatku rehabilitacyjnego dla os贸b niepe艂nosprawnych w stopniu znacznym.

Nie uwa偶am ich bynajmniej za roszczeniowe, cho膰 wymagaj膮 uzupe艂nienia. Postulat podniesienia renty socjalnej do wysoko艣ci minimum socjalnego doprawdy trudno uzna膰 za roszczeniowo艣膰. M贸wimy wszak tylko o minimum! Przy tej okazji warto jednak powiedzie膰 o pokrewnej, wed艂ug mnie jeszcze bardziej bulwersuj膮cej ni偶 aktualna wysoko艣膰 renty socjalnej sprawie. Ot贸偶 nie wszyscy niepe艂nosprawni doro艣li w stopniu znacznym w og贸le maj膮 prawo do tego 艣wiadczenia. Wielu z nich jednocze艣nie nie otrzymuje renty z tytu艂u ca艂kowitej niezdolno艣ci do pracy. Gdy kto艣 w wieku trzydziestu lat ulegnie wypadowi, w wyniku kt贸rego jego cia艂o b臋dzie sparali偶owane, a przez ca艂e 偶ycia zmuszony by艂 pracowa膰 na umowach 鈥炁沵ieciowych鈥 lub na czarno, nie b臋dzie mu przys艂ugiwa艂a ani renta socjalna, ani renta z tytu艂u niezdolno艣ci do pracy. To straszliwe wykluczenie mo偶na z艂agodzi膰 poprzez likwidacj臋 przes艂anki posiadania mniej ni偶 osiemnastu lat w chwili powstania niepe艂nosprawno艣ci.

Drugi postulat, dotycz膮cy 500 z艂otych dodatku rehabilitacyjnego, wydaje si臋 bardziej kosztowny, ale te偶 nie do ko艅ca czytelny: nie wiadomo, jak szerok膮 grup臋 mia艂by obj膮膰. Czy mia艂yby z niego skorzysta膰 r贸wnie偶 trac膮ce samodzielno艣膰 osoby starsze, kt贸rych dotyka znaczna niepe艂nosprawno艣膰? Tre艣膰 listu protestuj膮cych do Jaros艂awa Kaczy艅skiego tego nie precyzuje. Mo偶na mniema膰, 偶e chodzi o wszystkie osoby niepe艂nosprawne w stopniu znacznym. Ale czy na pewno? Zreszt膮 鈥 intencja protestuj膮cych to jedno, a drugie, nie mniej wa偶ne, to wielko艣膰 grupy, kt贸r膮 rz膮d chcia艂by obj膮膰 tego rodzaju wsparciem. P贸ki co rz膮dz膮cy nie z艂o偶yli w sprawie tego postulatu 偶adnej zapowiedzi, cho膰 lada dzie艅 mo偶e si臋 to zmieni膰. Ponadto, je艣li m贸wimy o dodatku 鈥 nomen omen 鈥 rehabilitacyjnym, to dlaczego i na jakiej podstawie mieliby艣my go ogranicza膰 tylko do os贸b niepe艂nosprawnych w stopniu znacznym? Przecie偶 osoby o ni偶szym stopniu niepe艂nosprawno艣ci, tak偶e te o orzeczonym stopniu umiarkowanym, r贸wnie偶 wymagaj膮 rehabilitacji. By膰 mo偶e 艣wiadczenie to powinno by膰 w贸wczas nieco ni偶sze, ale jakie艣 by膰 powinno, o ile to w艂a艣nie cele rehabilitacyjne mia艂yby by膰 jego przeznaczeniem.

Jak wida膰, znak贸w zapytania i dylemat贸w jest wiele. Warto, by sta艂y si臋 one zar贸wno przedmiotem rozm贸w, jak i rozstrzygni臋膰 w ramach dialogu rz膮du z rodzicami, ale tak偶e by szersze grono 艣ledz膮cych i komentuj膮cych te zagadnienia by艂o ich 艣wiadomych.

Szeroka, zr贸偶nicowana grupa potrzebuj膮cych

Obawiam si臋 r贸wnie偶, 偶e za zainteresowaniem zar贸wno rz膮du, jak i opinii publicznej sk膮din膮d przejmuj膮cym protestem jednej z grup nie p贸jdzie cho膰by cz臋艣ciowe zainteresowanie innymi grupami znacznie niepe艂nosprawnych os贸b oraz ich rodzin, kt贸re maj膮 nieco inne problemy i postulaty. Jedn膮 z nich s膮 tak zwani wykluczeni opiekunowie g艂臋boko niepe艂nosprawnych os贸b doros艂ych, rozumianych przez polskie prawo jako te, kt贸rych niepe艂nosprawno艣膰 powsta艂a po 18 roku 偶ycia. Ich dramat wynika nie tyle z wysoko艣ci 艣wiadcze艅, jakie otrzymuj膮 sami podopieczni, ale z trudno dost臋pnego i niskiego wsparcia dla os贸b, kt贸re si臋 nimi opiekuj膮. Ten problem by艂 ju偶 podnoszony przez samych zainteresowanych cztery lata temu, podczas prawie miesi臋cznego protestu wiosn膮 2014 roku. Niestety 鈥 bezskutecznie. Sytuacja tej grupy nie wygl膮da dzi艣 lepiej ni偶 w贸wczas.

Przypomnijmy: opiekun osoby, kt贸ra staje si臋 znacznie niepe艂nosprawna w wieku doros艂ym na skutek ci臋偶kiego wypadku, choroby czy po prostu podesz艂ego wieku, mo偶e 鈥 pod warunkiem ca艂kowitego zaprzestania aktywno艣ci zarobkowej 鈥 liczy膰 co najwy偶ej na 520 z艂otych miesi臋cznie (dla por贸wnania: osoby opiekuj膮ce si臋 niepe艂nosprawnymi od dziecka mog膮 liczy膰 na 1477 z艂otych 艣wiadczenia piel臋gnacyjnego). A przecie偶 te 1477 z艂otych to tak偶e nie s膮 wcale 鈥瀔okosy鈥 鈥 odpowiadaj膮 minimalnemu wynagrodzeniu za prac臋. Do tego prawo zakazuje cokolwiek sobie dorobi膰, nawet gdyby opiekun znalaz艂 na to czas i si艂y (co nie u wszystkich jest mo偶liwe, ale u niekt贸rych tak 鈥 st膮d w zesz艂ym roku powsta艂a kampania na rzecz zezwolenia na dorabianie do 艣wiadcze艅 z tytu艂u opieki, zorganizowana przez Instytut Spraw Obywatelskich w ramach projektu 鈥濪om to praca鈥 oraz przez Inicjatyw臋 鈥濩hcemy Ca艂ego 呕ycia鈥).

Wyobra藕my sobie teraz, 偶e sytuacja socjalna wykluczonych opiekun贸w os贸b doros艂ych jest jeszcze trudniejsza ni偶 niezwykle trudna sytuacja opiekun贸w dzieci. Na niemo偶liw膮 do usprawiedliwienia wielk膮 r贸偶nic臋 sk艂ada si臋 nie tylko prawie trzykrotnie ni偶sza kwota wsparcia, ale tak偶e fakt, 偶e wykluczeni opiekunowie doros艂ych nie mog膮 przekroczy膰 progu dochodowego w wysoko艣ci 764 z艂otych na osob臋 w rodzinie 鈥 co nie wszystkim si臋 udaje. Szczeg贸lnie 艂atwo przekroczy膰 pr贸g mo偶na, gdy kto艣 ma na przyk艂ad dwie znacznie niepe艂nosprawne bliskie osoby doros艂e (przyk艂adowo dwoje s臋dziwych rodzic贸w), a ka偶da z nich ma w艂asn膮 emerytur臋 lub rent臋. O 艣wiadczeniach z tytu艂u opieki nie mog膮 te偶 marzy膰 ci opiekunowie, kt贸rzy sami pobieraj膮 rent臋 lub emerytur臋, cho膰by najni偶szej wysoko艣ci. W rezultacie na przyk艂ad siedemdziesi臋cioletnia matka od kilku dziesi臋cioleci opiekuj膮ca si臋 g艂臋boko niepe艂nosprawnym synem nie otrzyma ani 艣wiadczenia piel臋gnacyjnego (1477 z艂otych), ani specjalnego zasi艂ku opieku艅czego (520 z艂otych), bowiem 偶eby si臋 o nie ubiega膰, nie mog艂aby otrzymywa膰 jakichkolwiek 艣wiadcze艅 emerytalno-rentowych wyszczeg贸lnionych w ustawie o 艣wiadczeniach rodzinnych.

Rzecznik Praw Obywatelskich interweniowa艂 ju偶 w tej sprawie, podobnie jak we wspomnianej wy偶ej sprawie wykluczonych opiekun贸w domagaj膮cych si臋 prawa do 艣wiadczenia piel臋gnacyjnego. Niestety, rz膮d pozostawa艂 dot膮d g艂uchy, a w najlepszym razie opiesza艂y w wypracowaniu rozwi膮za艅 艂agodz膮cych dramat tych偶e grup. Ta uwaga dotyczy nie tylko obecnego rz膮du, ale i poprzednich. Trzeba jednak przyzna膰, 偶e o ile poprzednicy za kadencji PO-PSL jednak przygotowywali i konsultowali kolejne projekty lub za艂o偶enia do nich, a niekt贸re z nich nawet wesz艂y w 偶ycie (jak ustawa wprowadzaj膮ca zasi艂ek dla opiekuna, z kt贸rej skorzysta艂a cho膰 cz臋艣膰 spo艣r贸d wykluczonej grupy opiekun贸w os贸b doros艂ych), o tyle po zmianie w艂adzy w艂a艣ciwie nie zosta艂 przedstawiony jakikolwiek projekt reguluj膮cy t臋 kwesti臋. A mija ju偶 dwa i p贸艂 roku nowych rz膮d贸w. Szczeg贸lnie gryzie w oczy fakt, 偶e obecnie rz膮dz膮cy, b臋d膮c ongi艣 w opozycji, rozliczali poprzednik贸w z braku prospo艂ecznej polityki i opiesza艂o艣ci.

Zostawmy jednak ten aspekt. Jest wiadomym, 偶e teraz to dzisiejsza opozycja b臋dzie punktowa艂a obecny rz膮d. To jej prawo, cho膰 powinna zachowa膰 umiar, maj膮c na koncie wiele zaniedba艅 i b艂臋d贸w w tej sferze pope艂nionych w poprzednich kadencjach. Istotniejsze od licytacji, kt贸ra formacja ma wi臋cej za uszami, jest systematyczne artyku艂owanie problem贸w 艣rodowiska niepe艂nosprawnych i ich rodzin oraz szukanie rozs膮dnych rozwi膮za艅. Warto poszerzy膰 agend臋 na ten temat, cho膰by o sprawy, kt贸re poruszy艂em wy偶ej. Wypunktuj臋 je raz jeszcze w formie hase艂:

1. brak dost臋pu wykluczonych opiekun贸w niepe艂nosprawnych doros艂ych do 艣wiadczenia piel臋gnacyjnego, nier贸wne traktowanie i wykluczenie tej grupy;
2. brak wsparcia z tytu艂u opieki dla opiekun贸w (a najcz臋艣ciej opiekunek) pobieraj膮cych emerytury czy renty;
3. brak prawa do renty socjalnej oraz renty z tytu艂u ca艂kowitej niezdolno艣ci do pracy cz臋艣ci znacznie niepe艂nosprawnych os贸b doros艂ych;
4. brak mo偶liwo艣ci jakiegokolwiek dorabiania do 艣wiadcze艅 z tytu艂u opieki dla tych opiekun贸w, kt贸rzy maj膮 czas, si艂臋 i ochot臋 to robi膰 bez szkody dla roli opieku艅czej.

Nie tylko wi臋ksze pieni膮dze, ale i bardziej dost臋pne instytucje

To tyle, je艣li chodzi o najwa偶niejsze 鈥 wed艂ug mnie 鈥 problemy w kontek艣cie finansowego wsparcia opiekun贸w niepe艂nosprawnych doros艂ych. Trzeba przy tym pami臋ta膰, 偶e obok wymiaru finansowego istniej膮 r贸wnie偶 potrzeby i oczekiwania o charakterze pozafinansowym. Od d艂u偶szego czasu rodziny os贸b nisko funkcjonuj膮cych w otoczeniu walcz膮 na przyk艂ad o rozwini臋cie sieci dom贸w samopomocy o dzienne plac贸wki adresowane do os贸b nisko funkcjonuj膮cych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz dzienne plac贸wki dla os贸b z niepe艂nosprawno艣ci膮 sprz臋偶on膮 i intelektualn膮. W skali kraju nadal istnieje problem z tego rodzaju wsparciem, co prowadzi do sytuacji, w kt贸rej wiele os贸b po uko艅czeniu przez dziecko edukacji w pe艂ni samodzielnie i niemal nieprzerwanie sprawuje nad nim opiek臋 bez pomocy z zewn膮trz. Brakuje wci膮偶 nawet urlopu wytchnieniowego, kt贸ry pozwoli艂by na kr贸tki okres w roku wyjecha膰 i odpocz膮膰, tudzie偶 skorzysta膰 z leczenia, gdy zdrowie opiekuna da o sobie zna膰. W obliczu tak silnego obci膮偶enia i trudno艣ci z wywalczeniem pomocy trzeba zrozumie膰 nieraz mocno konfrontacyjny ton wypowiedzi przedstawicieli tego 艣rodowiska.

Problem贸w nadal jest du偶o 鈥 mimo 偶e w niekt贸rych sferach rz膮d stara si臋 wprowadza膰 nowe dzia艂ania (zosta艂 ju偶 uruchomiony program 鈥瀂a 呕yciem鈥 przewiduj膮cy r贸偶ne formy pomocy, a niebawem ruszy膰 ma tak偶e program 鈥濪ost臋pno艣膰+鈥 s艂u偶膮cy znoszeniu barier dla os贸b niepe艂nosprawnych i starszych). Cho膰 obydwa programy nie odnosz膮 si臋 do sfery b臋d膮cej g艂贸wnym przedmiotem protestu i niniejszego artyku艂u, warto je zauwa偶y膰 i doceni膰. Nie mog膮 one jednak przys艂oni膰 luk w systemie zabezpieczenia finansowego i bytowego, kt贸rego losy w najbli偶szym czasie b臋d膮 si臋 wa偶y艂y. Na koniec apelowa艂bym o to, aby nie tylko 艣ledzi膰 wydarzenia w tym zakresie, ale tak偶e przypomina膰 je mo偶liwie cz臋sto i to z uwzgl臋dnieniem ca艂ej z艂o偶ono艣ci problematyki.

Moje wieloletnie niestety ju偶 do艣wiadczenie w na艣wietlaniu tych ci膮gle nierozwi膮zanych problem贸w wskazuje, 偶e pomi臋dzy najbardziej spektakularnymi wydarzeniami, jakimi niew膮tpliwie pozostawa艂y sejmowe protesty, szersze zainteresowanie sprawami tych ludzi zamiera. A tymczasem to wtedy, gdy jest wzgl臋dnie spokojnie, a nie tylko wtedy, gdy rodzice protestuj膮 w Sejmie, mo偶na wypracowa膰 bardziej przemy艣lane i przez to stabilne oraz kompleksowe rozwi膮zania.

Jakikolwiek b臋dzie bezpo艣redni fina艂 aktualnie toczonego protestu w Sejmie, nie zapominajmy o sprawie, gdy ju偶 si臋 sko艅czy.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij