Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Wsp贸艂pracujmy zamiast pomaga膰

Dzia艂ania Polski na rzecz kraj贸w rozwijaj膮cych si臋 pozostawiaj膮 wiele do 偶yczenia. Nasi partnerzy to pa艅stwa zdolne do samodzielnego wzi臋cia odpowiedzialno艣ci za swoj膮 przysz艂o艣膰. Ich bezwolno艣膰 to mit.

Ilustr.: Natalia 艁ukasiak


Nasze dzia艂ania na rzecz kraj贸w rozwijaj膮cych si臋 pozostawiaj膮 wiele do 偶yczenia. Potrzebna jest nam jasna strategia, uwzgl臋dniaj膮ca specyficzne potrzeby poszczeg贸lnych spo艂eczno艣ci. Musimy te偶 traktowa膰 naszych partner贸w jako pa艅stwa zdolne do samodzielnego wzi臋cia odpowiedzialno艣ci za swoj膮 przysz艂o艣膰. Ich bezwolno艣膰 to mit.
Przedstawiamy tekst nades艂any w ramach prowadzonej na naszych 艂amach dyskusji o pomocy rozwojowej.
 
Na polsk膮 wsp贸艂prac臋 rozwojow膮 sk艂ada si臋 szereg dzia艂a艅 i przekaz贸w finansowych, kt贸re 艂膮cznie s膮 raportowane jako Oficjalna Pomoc Rozwojowa. Kryteria kwalifikowania 艣rodk贸w pomocowych s膮 wci膮偶 tematem dyskusji r贸偶nych grup rz膮dowych i pozarz膮dowych zajmuj膮cych si臋 wsp贸艂prac膮 rozwojow膮. Wed艂ug obowi膮zuj膮cych kryteri贸w w 2012 roku polska Oficjalna Pomoc Rozwojowa wynosi艂a prawie 1,5 miliarda z艂otych, co stanowi艂o 0,09% DNB 鈥 procent praktycznie niezmienny od 5 lat, sytuuj膮cy nas na szarym ko艅cu w艣r贸d kraj贸w Unii Europejskiej.
 
W podziale na pomoc wielostronn膮 i dwustronn膮 w 2012 roku Polska przekaza艂a za po艣rednictwem organizacji mi臋dzynarodowych krajom rozwijaj膮cym si臋 1,06 mld z艂otych, co stanowi艂o oko艂o 75% ca艂ej pomocy rozwojowej, a w ramach pomocy bilateralnej, realizowanej bezpo艣rednio przez polskie instytucje, organizacje i inne podmioty 鈥 358,9 mln z艂otych. U艂amek tej sumy przekazywany jest na projekty rozwojowe prowadzone przez polskie i partnerskie organizacje spo艂ecze艅stwa obywatelskiego.
 
Jednak wielko艣膰 bud偶etu pomocowego nie jest a偶 tak istotna, w por贸wnaniu z ocen膮 skuteczno艣ci poszczeg贸lnych form i instrument贸w udzielania pomocy. W tym aspekcie, mimo kilkunastoletniej praktyki, kluczowe wska藕niki polskiej pomocy s膮 r贸wnie偶 dalekie od idea艂u.
 
Skuteczna pomoc
 
Co to znaczy skutecznie pomaga膰? Odpowied藕 nie jest prosta. Zacznijmy od strategii: musimy wiedzie膰, co chcemy osi膮gn膮膰 i jakie zmiany chcemy wprowadzi膰 w danym kraju, aby 偶ycie mieszkaj膮cych tam ludzi poprawi艂o si臋. Dokumentem rz膮dowym reguluj膮cym t膮 kwesti臋 jest Wieloletni Program Wsp贸艂pracy Rozwojowej, ale jego aktualna edycja nie zawiera ani konkretnych cel贸w, ani rezultat贸w, nie przedstawia szczeg贸艂owych uwarunkowa艅 spo艂eczno-politycznych czy potrzeb danego kraju. Dobr膮 praktyk膮 jest posiadanie tzw. strategii krajowych, czyli obszernych, analitycznych dokument贸w, kt贸re 鈥 m贸wi膮c w uproszczeniu – okre艣laj膮 dlaczego, po co i w jaki spos贸b dany kraj-donator (np. Polska) chce wspiera膰 konkretny kraj (np. Ugand臋). Takich dokument贸w nie mamy, a to dzi臋ki nim precyzyjnie mogliby艣my ustali膰 cele naszych dzia艂a艅 i zapewni膰 ich ci膮g艂o艣膰, daj膮c膮 szans臋 na realn膮 zmian臋.
 
W obecnym Programie Wieloletnim wymienione s膮 zaledwie kraje priorytetowe i obszary sugerowanego wsparcia. W praktyce do kraj贸w priorytetowych (przede wszystkim do kraj贸w Partnerstwa Wschodniego: Armenii, Azerbejd偶anu, Bia艂orusi, Gruzji, Mo艂dawii i Ukrainy) trafia zaledwie po艂owa polskiej dwustronnej pomocy rozwojowej. Przyk艂adowo 40% 艣rodk贸w w formie kredyt贸w preferencyjnych trafi艂o do Chin, najwi臋kszego indywidualnego kraju-biorcy, kt贸ry krajem priorytetowym nie jest. Kredyty preferencyjne wynikaj膮 z wieloletnich um贸w gospodarczych realizowanych przez Ministerstwo Finans贸w, zrozumia艂a jest wi臋c ich kontynuacja. Mniej zrozumia艂e jest natomiast wliczanie tych pieni臋dzy do puli pomocowej, bior膮c pod uwag臋, 偶e pieni膮dze te zosta艂y wydane na us艂ugi i dobra produkowane w Polsce i s艂u偶膮ce przede wszystkim naszej gospodarce (a nie ludziom potrzebuj膮cym w innych krajach). Cho膰 Chiny to druga najwi臋ksza gospodarka 艣wiata, mieszka tam ponad 160 milion贸w os贸b 偶yj膮cych w absolutnym ub贸stwie. Czy polskie produkty trafi艂y do tych os贸b? Wielko艣膰 pomocy dla Chin wydaje si臋 szczeg贸lnie istotna przy por贸wnaniu z krajami najmniej rozwini臋tymi (lista Least Development Countries), jak kraje Afryki Subsaharyjskiej. Wed艂ug danych z 2012 roku, potraktowane sumarycznie otrzymuj膮 jedynie 3% pomocy dwustronnej.
 
Pomagamy od 2004 roku, ale jako kraj nie potrafimy wskaza膰, co konkretnie osi膮gn臋li艣my przez ten czas. To efekt braku strategii, ale te偶 braku rzetelnej oceny polskiego programu pomocowego. Oceniane s膮 poszczeg贸lne projekty organizacji pozarz膮dowych czy ambasad, ale brak jest refleksji nad innymi 鈥 cz臋sto ogromnymi 鈥 wydatkami, takimi jak finansowanie stypendi贸w dla student贸w zagranicznych, wydatki na uchod藕c贸w czy przekazywanie kredyt贸w preferencyjnych. Nie chodzi o podwa偶anie zasadno艣ci tych dzia艂a艅, ale o pytanie, dlaczego te koszty s膮 traktowane jako wsp贸艂praca rozwojowa, cho膰 Ministerstwo Spraw Zagranicznych 鈥 koordynator dzia艂a艅 pomocowych 鈥 prawdopodobnie nie zbiera 偶adnych informacji o ich skuteczno艣ci. Nic na przyk艂ad nie wiemy o tym, co si臋 dzieje z absolwentami studi贸w: czy wracaj膮 do kraju pochodzenia, by tam dzieli膰 si臋 zdobyt膮 w Polsce wiedz膮? Czy studiuj膮 na kierunkach, kt贸re rzeczywi艣cie s膮 zwi膮zane z zapotrzebowaniem technologicznym ich kraju? Od wielu lat cz艂onkowie Grupy Zagranica naciskaj膮, aby ewaluacja i standardy efektywno艣ci by艂y uwzgl臋dniane zar贸wno w poszczeg贸lnych projektach wsp贸艂pracy rozwojowej, jak i na poziomie jej programowania. By膰 mo偶e najbli偶szy rok przyniesie konkretne zmiany i dzia艂ania w tym obszarze.
 
Wielu pyta艅 Ministerstwo sobie nie zadaje. Zadaj膮 je organizacje pozarz膮dowe, ale uzyska膰 odpowied藕 nie jest 艂atwo, gdy偶 wiele informacji o polskiej pomocy jest bardzo trudno dost臋pnych. Dlatego te偶 polski MSZ znajduje si臋 na 57. miejscu w raporcie Aid Transparency Index (ATI) w艣r贸d 67 badanych instytucji pomocowych. Raport ocenia przejrzysto艣膰 pomocy, czyli zar贸wno dost臋p do informacji o wydatkach pomocowych, ale tak偶e spos贸b jej prezentacji. Przejrzysto艣膰 dzia艂a艅 to kolejny fundament skuteczno艣ci pomocy rozwojowej, ale te偶 obowi膮zek wobec podatnik贸w, kt贸rzy pomoc finansuj膮. Obywatelom i obywatelkom nale偶y si臋 informacja, gdzie trafia 鈥瀒ch z艂ot贸wka鈥. To nie tylko kwestia posiadania mechanizm贸w demokratycznej kontroli nad decyzjami rz膮dz膮cych, ale te偶 budowanie poczucia solidarno艣ci i zrozumienia dla dzia艂a艅 pomocowych w innych krajach.
 
Specjalno艣膰: demokratyzacja?
 
Wiele m贸wi si臋 o polskiej 鈥瀞pecjalizacji鈥 w dziedzinie wsp贸艂pracy rozwojowej: wspieranie samorz膮dno艣ci, wolnych medi贸w, budowania spo艂ecze艅stwa obywatelskiego. Projekty z tych obszar贸w tematycznych realizowane s膮 przede wszystkim w krajach Partnerstwa Wschodniego, cho膰 wspieranie agendy demokratyzacyjnej czy organizacji kontroluj膮cych pa艅stwo s膮 r贸wnie potrzebne w krajach afryka艅skich, czasem nawet bardziej ni偶 przyk艂adowe budowanie dr贸g. I tam te偶 jest miejsce dla polskich organizacji.
 
Na polskim 鈥瀝ynku鈥 pomocy zagranicznej umownie przyjmuje si臋, 偶e s膮 dwa rodzaje organizacji pozarz膮dowych: reprezentuj膮cy nurt 鈥瀝ozwojowy鈥 i 鈥瀌emokratyzacyjny鈥. Badanie przeprowadzone przez Mi艂k臋 Fija艂kowsk膮 i Wojciecha Twokowskiego w艣r贸d organizacji cz艂onkowskich Grupy Zagranica pokaza艂o, 偶e podzia艂 mi臋dzy oboma typami organizacji i ich dzia艂a艅 nie przebiega na linii 鈥瀌emokratyzacja鈥 kontra 鈥瀝ozw贸j鈥, ale ma raczej charakter geograficzny i zale偶y od obszaru zaanga偶owania 鈥 Wsch贸d kontra globalne Po艂udnie. Na poziomie warto艣ci, cel贸w i przekona艅 organizacjom jest do siebie bli偶ej ni偶 przypuszczaj膮. Z jednej strony praktycznie wszyscy anga偶uj膮 si臋 we wsp贸艂prac臋 mi臋dzynarodow膮 dlatego, 偶e zale偶y im na poprawie jako艣ci 偶ycia w krajach partnerskich (czyli krajach otrzymuj膮cych pomoc), co jest charakterystyczne dla my艣lenia o 鈥瀟wardym鈥 rozwoju. Z drugiej za艣 鈥 w艣r贸d organizacji pozarz膮dowych panuje do艣膰 powszechne przekonanie, 偶e demokracja jest zasadnicza dla sprawiedliwego rozwoju, kt贸ry b臋dzie dotyczy艂 wszystkich i sprawi, 偶e b臋d膮 mieli wp艂yw na decydowanie o w艂asnym losie. Demokracja rozumiana by艂aby tutaj niekoniecznie jako fenomen polityczny (wyra偶any np. przez wolne wybory czy media), ale jako realny wp艂yw na otoczenie obywateli i obywatelek danych pa艅stw.
 
Przyk艂adowo, Gwinea R贸wnikowa to kraj posiadaj膮cy ogromne zasoby naturalne, ale zyski z eksportu jej ropy, gazu i minera艂贸w nie trafiaj膮 do najbiedniejszych. Warto艣膰 dochodu narodowego brutto na osob臋 wynosi ponad 24 tysi膮ce dolar贸w, co nie zmienia faktu, 偶e wi臋kszo艣膰 populacji 偶yje za mniej ni偶 1 dolar dziennie. Obecnie organizacje spo艂ecze艅stwa obywatelskiego prowadz膮 mi臋dzynarodowe kampanie (na przyk艂ad kampania Publish What You Pay/Earn), kt贸re zach臋caj膮 rz膮dy kraj贸w bogatych w zasoby do upubliczniania informacji o przychodach uzyskanych ze sprzeda偶y surowc贸w, do ustanawiania otwartych i przejrzystych proces贸w bud偶etowych, czy te偶 do konsultowania ze spo艂ecze艅stwem obywatelskim podzia艂u i sposob贸w zarz膮dzania przychodami. Budowanie samorz膮dno艣ci, demokratycznej partycypacji i kontroli obywatelskiej to obszar, w kt贸rym mo偶emy wsp贸艂pracowa膰 鈥 zar贸wno w krajach Partnerstwa Wschodniego, jak i w krajach afryka艅skich. Cho膰 wydaje si臋, 偶e tak偶e polskie spo艂ecze艅stwo wci膮偶 uczy si臋 demokracji i egzekwowania odpowiedzialno艣膰 swoich rz膮dz膮cych.
 
Mo偶na by d艂ugo dyskutowa膰 o tym, czy s艂usznie przypisujemy sobie bieg艂o艣膰 w dziedzinie demokratyzacji i transformacji ustrojowej. Sobie czyli komu? Spo艂ecze艅stwu? Politykom? Organizacjom spo艂ecznym? Z pewno艣ci膮 mamy w Polsce ekspert贸w 鈥 socjolog贸w, politolog贸w, ekonomist贸w 鈥 kt贸rzy polskie zmiany ostatnich 20 lat przeanalizowali, opisali i wci膮偶 poddaj膮 je krytycznej ocenie. Warto jednak zaznaczy膰, 偶e z pewno艣ci膮 znajduj膮 si臋 w Polsce r贸wnie偶 eksperci zajmuj膮cy si臋 tzw. 鈥瀟wardymi鈥 rozwi膮zaniami s艂u偶膮cymi eliminacji ub贸stwa i poprawie jako艣ci 偶ycia. Jednym z przyk艂ad贸w mo偶e by膰 projektowanie i uruchamianie sieci energii elektrycznej, w tym energii ze 藕r贸de艂 odnawialnych. Jak si臋 okazuje niewystarczaj膮cy dost臋p do energii w krajach Afryki Subsaharyjskiej ogranicza ich wzrost gospodarczy o oko艂o 2-5% rocznie. Braki w dost臋pie do energii elektrycznej realnie obni偶aj膮 jako艣膰 偶ycia mieszka艅c贸w tych kraj贸w – wi膮偶膮 si臋 z utrudnionym rozwojem us艂ug medycznych i edukacyjnych, przedsi臋biorczo艣ci. Niedogodno艣ci te w szczeg贸lnej mierze obni偶aj膮 jako艣膰 偶ycia kobiet. Niemniej, 偶eby pomaga膰 skutecznie, nale偶y najpierw zdiagnozowa膰, co w danym kraju, czy nawet regionie, jest szczeg贸lnie potrzebne. Bez takiego rozpoznania 偶adnego projektu 鈥 czy to skierowanego na wzmocnienie demokracji, czy te偶 inwestycje infrastrukturalne 鈥 nie ma sensu podejmowa膰.
 

Ilustr.: Albert 艁ukasiak


Wsp贸艂praca zamiast pomocy
 
Afryka to 57 niepodleg艂ych pa艅stw, tymczasem wci膮偶 m贸wi si臋 generalizuj膮c o problemie 鈥濧IDS w Afryce鈥 albo o alarmuj膮cym braku dost臋pu do wody pitnej. Prawdopodobnie do roku 2015 92% populacji b臋dzie mia艂o dost臋p do pitnej wody. Co nie zmienia faktu, 偶e wci膮偶 powinni艣my si臋 troszczy膰 o te 8% populacji, kt贸re dost臋pu do wody nie posiada, cho膰 bezdyskusyjnie jest on ich prawem.
 
Podobnie ma艂o kto wie, 偶e kraje Afryki Subsaharyjskiej dokona艂y w ostatniej dekadzie najwi臋kszego w skali globalnej post臋pu, je艣li chodzi o zwalczanie epidemii AIDS. Co wi臋cej, mniej ni偶 po艂owa program贸w przeciwdzia艂ania AIDS jest finansowana z funduszy pomocowych 鈥 odpowiedzialno艣膰 za leczenie swoich obywateli i obywatelek przejmuj膮 same pa艅stwa. RPA, kraj o najwi臋kszej liczbie ludno艣ci zara偶onej wirusem HIV, do 2017 roku planuje w pe艂ni samodzielnie finansowa膰 i zarz膮dza膰 procesem zwalczenia epidemii. To powinno by膰 celem wsp贸艂pracy rozwojowej 鈥 samodzielno艣膰. W Europie, r贸wnie偶 w Polsce, funkcjonuje mit, 偶e kraje rozwijaj膮ce si臋 nie maj膮 potencja艂u, aby wzi膮膰 odpowiedzialno艣膰 za w艂asny rozw贸j. Tymczasem w ostatniej dekadzie w wielu krajach wp艂ywy z podatk贸w znacz膮co wzros艂y i wynosz膮 ponad 10 razy wi臋cej ni偶 wp艂ywy ze wsp贸艂pracy rozwojowej. Kolejnym krokiem jest zwi臋kszenie kontroli obywatelskiej nad tym kapita艂em, aby przekazywany by艂 na programy zwalczaj膮ce ub贸stwo i podnosz膮ce jako艣膰 偶ycia mieszka艅c贸w.
 
Podobnie sytuacja ma si臋 ze wsparciem bud偶etowym, kt贸re jest kolejnym d艂ugoterminowym instrumentem wsp贸艂pracy rozwojowej, polegaj膮cym na przekazaniu konkretnej sumy do bud偶etu kraju partnerskiego. Wsparcie bud偶etowe powinno by膰 zgodne z zasadami promowania demokratycznych rz膮d贸w, jednak偶e w pierwszej kolejno艣ci powinno by膰 narz臋dziem walki z ub贸stwem oraz wzmacniania zasob贸w gospodarczych pa艅stw otrzymuj膮cych pomoc, w tym krajowych system贸w zarz膮dzania finansami publicznymi. Takie wsparcie udzielane jest na co najmniej trzy lata, po roku oceniane s膮 rezultaty program贸w rz膮dowych, na kt贸re przeznaczone by艂y 艣rodki. Daje to mo偶liwo艣膰 zatrzymania przep艂yw贸w finansowych w sytuacji korupcji lub narusze艅 praw cz艂owieka.
 
Nie chodzi o to, by przekazywa膰 pieni膮dze bezwarunkowo. W ka偶dym przypadku ca艂y proces wsparcia bud偶etowego (warunki, wska藕niki, monitorowanie, wyniki) powinny by膰 uzgodnione wsp贸lnie przez rz膮d kraju-biorcy, donator贸w i podmioty krajowe, takie jak organizacje spo艂ecze艅stwa obywatelskiego i parlamentarzy艣ci. Niemniej jednak, kryteria i warunki nie powinny ogranicza膰 w艂asno艣ci wewn臋trznych proces贸w rozwojowych danego kraju.
 
Dobr膮 praktyk膮 jest przeznaczenie oko艂o 5% sumy wsparcia bud偶etowego na wspieranie organizacji spo艂ecze艅stwa obywatelskiego, kt贸re prowadz膮 monitoring wydatkowania bud偶etu na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym. Rol臋 kontroln膮 powinni pe艂ni膰 r贸wnie偶 parlamentarzy艣ci wybrani w drodze wybor贸w.
 
Coraz wi臋cej polskich organizacji pracuj膮cych w krajach rozwijaj膮cych si臋 鈥 zar贸wno na Wschodzie, jak i w krajach globalnego Po艂udnia, posiada trwa艂e relacje partnerskie z tamtejszymi spo艂eczno艣ciami i bardzo dobre rozpoznanie lokalnych potrzeb. Ministerstwo pope艂ni艂oby b艂膮d nie wykorzystuj膮c tej wiedzy w planowaniu polskich cel贸w polityki rozwojowej na kolejne cztery lata. Programowanie wsp贸艂pracy rozwojowej powinno zak艂ada膰 przede wszystkim konsultacje z krajami partnerskimi oraz z innymi krajami-donatorami czy instytucjami pomocowymi, aby nasz program by艂 mo偶liwie dostosowany do oczekiwa艅 partner贸w i skoordynowany z innymi programami wsparcia realizowanymi przez kraje rozwini臋te.
 
Najbli偶sze 2 lata to czas ustalania nowej tzw. agendy postmilenijnej. W 2015 roku powinna zako艅czy膰 si臋 realizacja Milenijnych Cel贸w Rozwoju, ustanowionych w 2000 roku. Jasnym jest, 偶e cele te nie zostan膮 w pe艂ni osi膮gni臋te. Niezale偶nie od tego faktu prowadzony jest mi臋dzynarodowy proces prowadz膮cy do ustanowienia kolejnych cel贸w, kt贸re b臋d膮 lepiej odzwierciedla艂y wsp贸艂czesne wyzwania i trendy. Dotychczasowe ustalenia i za艂o偶enia tego procesu powinny by膰 uwzgl臋dnione r贸wnie偶 w naszej debacie o 鈥瀙olskiej鈥 wizji pomocy rozwojowej, gdy偶 to w艂a艣nie agenda postmilenijna b臋dzie determinowa膰 kszta艂t globalnej wsp贸艂pracy rozwojowej. Nieuzasadnionym by艂oby bez wzgl臋du na g艂osy i ekspertyzy innych, bardziej do艣wiadczonych donator贸w, realizowa膰 polsk膮 pomoc 鈥瀙o swojemu鈥. Zmiana nazwy z 鈥瀙omoc鈥 na 鈥瀢sp贸艂praca鈥 wydaje si臋 kluczowa do planowania naszych dzia艂a艅 na kolejne lata.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij