Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Witajcie w gu┼éagu

Rekonstruktorzy zarzekaj─ů si─Ö, ┼╝e podczas odtwarzania powstania warszawskiego nie b─Öd─ů pokazywa─ç gwa┼ét├│w na ludno┼Ťci cywilnej, ale za chwil─Ö ÔÇô pod pozorem dba┼éo┼Ťci o dok┼éadno┼Ť─ç historyczn─ů ÔÇô i to tabu zostanie z┼éamane.

Ilustr.: Ewa Smyk


Odtwarzanie historii niewiele ma wsp├│lnego z pami─Ötaniem i rytua┼éem. Jest tworzeniem pozor├│w rzeczywisto┼Ťci, nie za┼Ť refleksj─ů nad histori─ů. ┬á Zima, bunkry w lesie po┼éo┼╝onym oko┼éo dwadzie┼Ťcia pi─Ö─ç kilometr├│w od Wilna. Grupa czterdziestu os├│b, odzianych w drelichowe, ┼Ťmierdz─ůce kufajki, zosta┼éa przydzielona do pracy: m─Ö┼╝czy┼║ni maj─ů przenosi─ç drewno, a kobietom wr─Öczono szufle i ┼éopaty do kruszenia lodu oraz od┼Ťnie┼╝ania. Poganiani krzykiem, zabieramy si─Ö do roboty. Pot zalewa czo┼éo, ale nie da si─Ö ani przez chwil─Ö odpocz─ů─ç, bo stra┼╝nicy znowu zaczynaj─ů wrzeszcze─ç. Dwie Holenderki, trz─Ös─ůc si─Ö z zimna i chichocz─ůc, po cichu planuj─ů ucieczk─Ö ÔÇô jednak jej pr├│ba jest tak niezdarna, ┼╝e od razu zostaj─ů z┼éapane przez enkawudzist─Ö z owczarkiem niemieckim i odprowadzone z powrotem do bunkra. Zaraz po przybyciu odebrano nam zegarki i wszelkie przedmioty osobiste, wi─Öc nie wiemy, czy to wszystko trwa godzin─Ö, czy tylko dwadzie┼Ťcia minut. W g┼éowie ko┼éacze my┼Ťl o z┼éamaniu regu┼é, rzuceniu ┼éopaty i wypisaniu si─Ö z tej imprezy, ale ciekawo┼Ť─ç zwyci─Ö┼╝a. ┬á Zerkam na swoich student├│w, kt├│rzy grzecznie i bez szemrania kuj─ů l├│d ÔÇô co jaki┼Ť czas rozlega si─Ö w towarzystwie nerwowy chichot, ale szybko milknie. Wreszcie ÔÇô koniec. Biegiem wracamy do bunkra, gdzie stra┼╝nicy obwieszczaj─ů, ┼╝e za pr├│b─Ö ucieczki z gu┼éagu musi by─ç kara. Ustawiaj─ů wszystkich twarzami do ┼Ťciany z r─Ökami na karku ÔÇô nagle rozlegaj─ů si─Ö strza┼éy. Poganiani, przeskakujemy nad le┼╝─ůcymi na pod┼éodze cia┼éami wsp├│┼éwi─Ö┼║ni├│w. ÔÇ×Uff, to nie m├│j studentÔÇŁ ÔÇô my┼Ťl─Ö i biegn─Ö dalej. ┬á Projekt: gu┼éag ┬á Ten opis to nie literackie przetworzenie koszmarnego snu, lecz do┼Ťwiadczenie uczestnictwa w teatralnym projekcie living history pod tytu┼éem ÔÇ×Deportation DayÔÇŁ, realizowanym przez organizacj─Ö Vilko Valia z grantu Komisji Europejskiej. Jego celem by┼éo pokazanie m┼éodym Europejczykom historii i rzeczywisto┼Ťci gu┼éagu poprzez przeniesienie ich na kilka godzin do roku 1953, zrekonstruowanego przez producentk─Ö teatraln─ů Rut─Ö Vanagait─Ś i grup─Ö aktor├│w w dawnym bunkrze sowieckim. Jak czytamy w materia┼éach edukacyjnych, chodzi┼éo nie tylko o cho─çby pobie┼╝ne poznanie do┼Ťwiadczenia wi─Ö┼║ni├│w gu┼éag├│w, ale te┼╝ o przeciwdzia┼éanie zjawisku ÔÇ×komuno-nostalgiiÔÇŁ. ┬á W projekcie, realizowanym w latach 2009ÔÇô2010, uczestniczy┼éo w sumie ponad czterystu m┼éodych ludzi z dziewi─Ötnastu kraj├│w Unii Europejskiej ÔÇô w tym trzydziestoosobowa grupa student├│w z Ko┼éa Naukowego ÔÇ×M┼éoda EuropaÔÇŁ Akademii Obrony Narodowej oraz ni┼╝ej podpisana. ┬á Udzia┼é w projekcie zaczyna┼é si─Ö od kr├│tkiej wycieczki po Muzeum Ofiar Ludob├│jstwa w Wilnie, nast─Öpnie uczestnik├│w wywo┼╝ono na obrze┼╝a miasta i pakowano do radzieckiej ci─Ö┼╝ar├│wki, kt├│ra jecha┼éa wg┼é─ůb lasu. Tutaj zaczyna┼éa si─Ö rekonstrukcja ÔÇô najpierw wszystkim kazano kl─Öcze─ç na ┼Ťniegu, a stra┼╝nicy-aktorzy, w mundurach i z psami, informowali o przybyciu do gu┼éagu oraz o zasadach w nim panuj─ůcych. Potem biegiem do bunkra, gdzie zabierano rzeczy osobiste i przebierano w kufajki z numerem na plecach. Cz─Ö┼Ť─ç grupy zabrano na przes┼éuchania, inni za┼Ť uczestniczyli w reedukacji polegaj─ůcej na ┼Ťpiewaniu pie┼Ťni i wychwalaniu Stalina. ┬á W tym momencie umowno┼Ť─ç sytuacji by┼éa jeszcze w miar─Ö jasna, ale z ka┼╝d─ů minut─ů i ka┼╝dym metrem szale┼äczego biegu po bunkrze z pomieszczenia do pomieszczenia oraz z ka┼╝dym krzykiem stra┼╝nik├│w zaczyna┼éa by─ç coraz mniej klarowna ÔÇô a┼╝ do opisywanego momentu rozstrzelania. To nie by┼é jednak koniec rekonstrukcji ÔÇô ta nast─ůpi┼éa w chwili og┼éoszenia ┼Ťmierci Stalina i amnestii. Potem fotka z aktorami-stra┼╝nikami, przebranie si─Ö w swoje rzeczy i ruszamy z powrotem do autobusu. ┬á Na refleksj─Ö i przepracowanie do┼Ťwiadczenia zabrak┼éo ju┼╝ czasu, chocia┼╝ w bunkrze sp─Ödzili┼Ťmy cztery godziny. Wieczorem, w hostelu, urz─ůdzam zatem zebranie swojej grupy i pytam ich o wra┼╝enia. Co interesuj─ůce, studenci narzekaj─ů na zimno, ale nie na sam projekt, o kt├│rym wyra┼╝aj─ů si─Ö w superlatywach. M├│wi─ů, ┼╝e pozwoli┼é im na dotkni─Öcie tamtej rzeczywisto┼Ťci lepiej ni┼╝ jakiekolwiek lekcje i zaj─Öcia. Dyskutujemy chwil─Ö o psychologicznej ┼éatwo┼Ťci wej┼Ťcia w sytuacj─Ö wi─Ö┼║nia. Pytam te┼╝, czy prze┼╝yli moment, w kt├│rym chcieli przerwa─ç to do┼Ťwiadczenie. Wi─Ökszo┼Ť─ç stwierdza, ┼╝e nie, cho─ç przyznaj─ů, ┼╝e by┼éy chwile, kiedy musieli przypomina─ç sobie o umowno┼Ťci sytuacji ÔÇô podkre┼Ťlaj─ůc jednocze┼Ťnie, ┼╝e to tylko pozytywnie ┼Ťwiadczy o autentyczno┼Ťci rekonstrukcji. ┬á Rzucam prowokacyjne pytanie, czy taki projekt rekonstrukcyjny powinien by─ç realizowany na przyk┼éad w dawnych obozach koncentracyjnych. Odruchowa odpowied┼║ jednej ze studentek brzmi: ÔÇ×Nie, bo tam gin─Öli ludzieÔÇŁ. Kto┼Ť automatycznie koryguje j─ů, ┼╝e w gu┼éagach te┼╝ gin─Öli ludzie, ale dziewczyna nie umie znale┼║─ç innego kontrargumentu. Pytam zatem, kt├│r─Ödy przebiega granica ÔÇô je┼Ťli rekonstrukcje maj─ů a┼╝ tak du┼╝e walory edukacyjne, to mo┼╝e jej nie ma? Pytanie okazuje si─Ö retoryczne ÔÇô wszyscy przyznaj─ů, ┼╝e granica jest, ale nie umiej─ů jej okre┼Ťli─ç. ┬á Spektakl z trupem ┬á Rekonstrukcje historyczne to nie wymys┼é ostatnich lat ÔÇô moda na odtwarzanie bitew, turniej├│w czy innych wydarze┼ä pojawi┼éa si─Ö w XIX┬áwieku. W 1839┬ároku rycerskie zawody w Eglinton, zorganizowane wed┼éug ┼Ťredniowiecznego wzoru przez hrabiego Archibalda Montgomery’ego, zgromadzi┼éy stutysi─Öczn─ů publiczno┼Ť─ç. Na pocz─ůtku XX┬áwieku w Cesarstwie Rosyjskim zorganizowano mi─Ödzy innymi widowiska rekonstruuj─ůce bitwy pod Sewastopolem czy Borodino, a odtworzony w trzeci─ů rocznic─Ö rewolucji szturm na Pa┼éac Zimowy zainspirowa┼é podobno Sergieja Eisensteina do nakr─Öcenia ÔÇ×Pa┼║dziernikaÔÇŁ. ┬á Wsp├│┼éczesne grupy rekonstrukcyjne zacz─Ö┼éy powstawa─ç w latach┬á70. w Stanach Zjednoczonych, pierwsze za┼Ť odtworzenie bitwy pod Grunwaldem (z udzia┼éem dwudziestu rycerzy) odby┼éo si─Ö w 1992┬ároku. Obecnie liczb─Ö grup rekonstrukcyjnych w Polsce szacuje si─Ö na oko┼éo p├│┼é tysi─ůca, a fenomen dorobi┼é si─Ö ju┼╝ literatury naukowej oraz spor├│w o to, czy bardziej adekwatny jest termin ÔÇ×odtw├│rstwo historyczneÔÇŁ czy ÔÇ×rekonstrukcja historycznaÔÇŁ. ┬á Ogl─ůdanie bitew oraz potyczek sta┼éo si─Ö obowi─ůzkowym punktem urlopu ÔÇô w sezonie letnim mo┼╝na uczestniczy─ç cho─çby w rekonstrukcji powstania warszawskiego w Szczecinie, obowi─ůzkowo w wygranej przez wojska polsko-litewskie bitwie pod Grunwaldem, zwiedzi─ç obozowisko wiking├│w na warszawskim ┼╗oliborzu i zobaczy─ç inscenizacj─Ö rzezi wo┼éy┼äskiej. Przy okazji tego ostatniego widowiska, zorganizowanego w zesz┼éym roku w Radymnie ko┼éo Rzeszowa, pojawi┼éo si─Ö w┼éa┼Ťnie pytanie o granice, a dok┼éadniej o to, czy wszystkie wydarzenia historyczne nadaj─ů si─Ö do rekonstruowania. ┬á Wcze┼Ťniejsze kontrowersje dotyczy┼éy g┼é├│wnie Holokaustu. W 2008 roku grupa Park Militarny Twierdza Modlin, znana mi─Ödzy innymi z odtwarzania szturmu na Berlin z 1945┬ároku, zaproponowa┼éa uczczenie 65.┬árocznicy powstania w getcie warszawskim inscenizacj─ů walk na placu Grzybowskim. Organizator zapewnia┼é, ┼╝e pominie krwawe sceny, ÔÇ×nie b─Ödzie ┼╝adnej g┼éupiej strzelaniny ani katowania ┼╗yd├│wÔÇŁ, a samo powstanie poka┼╝e w spos├│b symboliczny. ┬á Cho─ç pomys┼é pocz─ůtkowo spodoba┼é si─Ö w sto┼éecznym ratuszu, to po krytyce ze strony wielu ┼Ťrodowisk nie zosta┼é zrealizowany. Dwa lata p├│┼║niej g┼éosy krytyki zignorowano ÔÇô w┼éadze B─Ödzina zorganizowa┼éy inscenizacj─Ö likwidacji miejscowego getta, w kt├│rej uczestniczy┼éo dwie┼Ťcie os├│b. Zwolennicy projektu podkre┼Ťlali, ┼╝e m┼éodzie┼╝ by┼éa w pe┼éni zaanga┼╝owana i dobrze rozumia┼éa jego ide─Ö, a walory edukacyjne takich przedsi─Öwzi─Ö─ç s─ů nie do przecenienia. Co ciekawe, kontrowersje zwykle nie pojawiaj─ů si─Ö w kontek┼Ťcie odtwarzaniu r├│┼╝nych epizod├│w powstania warszawskiego czy innych wydarze┼ä z II wojny ┼Ťwiatowej. Pojawia si─Ö jedynie pytanie o udzia┼é os├│b przebranych w mundury niemieckie ÔÇô a dok┼éadniej o to, czy pod pozorem odtworzenia historii nie kryje si─Ö fas
cynacja zbrodni─ů.

Ilustr.: Ewa Smyk


Historycy ÔÇô na przyk┼éad profesor Andrzej Paczkowski ÔÇô proszeni o wypowied┼║ dla medi├│w zwykle podkre┼Ťlaj─ů, ┼╝e granica akceptowalno┼Ťci podobnych przedsi─Öwzi─Ö─ç jest bardzo cienka i zale┼╝y od sposobu przedstawiania danego wydarzenia ÔÇô w tej materii sugeruje si─Ö r├│wnie┼╝ symboliczno┼Ť─ç zamiast dos┼éowno┼Ťci. Zwolennicy rekonstrukcji wskazuj─ů nieustaj─ůco na wspominane walory edukacyjne, mo┼╝liwo┼Ť─ç zobaczenia na w┼éasne oczy wydarzenia z przesz┼éo┼Ťci, nawet je┼Ťli jest ono tylko odtwarzane, czy wreszcie ÔÇô kszta┼étowanie postaw patriotycznych. Po cichu m├│wi si─Ö r├│wnie┼╝ o korzy┼Ťciach turystycznych ÔÇô przy okazji fetowania zwyci─Östwa na polach grunwaldzkich korkuj─ů si─Ö wszystkie drogi w okolicy, a gmina liczy zyski ze sprzeda┼╝y jad┼éa i napitk├│w. ┬á Przede wszystkim jednak chodzi o zobaczenie bitwy na w┼éasne oczy, us┼éyszenie wystrza┼é├│w lub d┼║wi─Öku zbroi, or─Ö┼╝a i okrzyk├│w. Spo┼éecze┼ästwo domaga si─Ö spektaklu ÔÇô nale┼╝y mu zatem ten spektakl da─ç, a klamra umowno┼Ťci ma rozwiewa─ç moralne w─ůtpliwo┼Ťci, bo przecie┼╝ trup ┼╝o┼énierza po wszystkim zdejmie mundur i wr├│ci do domu. ┬á T┼éum gapi├│w ┬á Jak wskazuje socjolog Frank Furedi, spos├│b m├│wienia o historii kszta┼étuje si─Ö poprzez wsp├│┼éczesn─ů kultur─Ö, w kt├│rej pami─Ötanie staje si─Ö rytua┼éem i obowi─ůzkiem. Historia staje si─Ö form─ů terapii, lecz─ůc─ů narodowe l─Öki i problemy. ┬á W tym przypadku rekonstrukcja historyczna spe┼énia┼éaby funkcj─Ö rytua┼éu, w kt├│rym odnajdujemy wsp├│lnotowo┼Ť─ç. U┼╝ywaj─ůc za┼Ť klasycznej teorii antropologii widowisk Richarda Schechnera ÔÇô by┼éaby zwi─ůzaniem dramatu scenicznego z dramatem spo┼éecznym. C├│┼╝ lepiej dzia┼éa na zbiorowe ego ni┼╝ kolejne pokonanie zakonu krzy┼╝ackiego? ┬á Problem tkwi jednak w tym, ┼╝e odtwarzanie historii ma┼éo ma tak naprawd─Ö wsp├│lnego z pami─Ötaniem i rytua┼éem ÔÇô jest tworzeniem kolejnych symulakr├│w, czyli pozor├│w rzeczywisto┼Ťci, nie za┼Ť refleksj─ů nad histori─ů. To symulakrum ┼éatwo jest obna┼╝y─ç ÔÇô czy to poprzez pojawienie si─Ö Paw┼éa Althamera pod Grunwaldem w przebraniu samuraja, czy te┼╝ w sytuacji, gdy ÔÇô jak w 1999┬ároku ÔÇô zwyci─Östwo wojsk polsko-litewskich wisi na w┼éosku, poniewa┼╝ aktor graj─ůcy Jagie┼é┼é─Ö z┼éama┼é obojczyk. ┬á Wracaj─ůc do postawionego wy┼╝ej pytania ÔÇô czy przy organizacji rekonstrukcji historycznych istniej─ů jeszcze granice? Co prawda sami rekonstruktorzy zarzekaj─ů si─Ö, ┼╝e podczas odtwarzania powstania warszawskiego nie b─Öd─ů pokazywa─ç gwa┼ét├│w na ludno┼Ťci cywilnej, ale wydaje si─Ö mo┼╝liwe, ┼╝e za chwil─Ö ÔÇô pod pozorem dba┼éo┼Ťci o dok┼éadno┼Ť─ç historyczn─ů ÔÇô i to tabu zostanie z┼éamane. Je┼Ťli bowiem m├│wimy o walorze autentycznego prze┼╝ycia w przypadku umownej sytuacji, to pod tym pretekstem w rekonstrukcyjnym szale mo┼╝na przekroczy─ç wszystkie granice. Tym bardziej, ┼╝e za chwil─Ö odejd─ů ostatnie osoby, kt├│re widzia┼éy II wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů na w┼éasne oczy i kt├│re mog─ů zaprotestowa─ç przeciwko przetwarzaniu ich do┼Ťwiadczenia w odtwarzanie. ┬á Problem polega na tym, ┼╝e rekonstrukcje teoretycznie od┼╝egnuj─ů si─Ö od bycia narracj─ů historyczn─ů, ale do jej miana pretenduj─ů, zachwalaj─ůc dok┼éadno┼Ť─ç i podobie┼ästwo wydarze┼ä. W ten spos├│b staj─ů si─Ö one ┼║r├│d┼éem pami─Öci na tyle mocnym, ┼╝e przykrywa inne. Mo┼╝e w przypadku wioski wiking├│w nie ma to zbyt du┼╝ego znaczenia, ale w odniesieniu do do┼Ťwiadcze┼ä XX┬áwieku jest to ju┼╝ niebezpieczne. ┬á Po pierwsze, rekonstrukcja zawsze w pewien spos├│b, pod pozorem autentyczno┼Ťci, przek┼éamuje to do┼Ťwiadczenie. Po drugie ÔÇô staje si─Ö ┼║r├│d┼éem wiedzy w miejsce narracji osobistych czy dokument├│w. Po trzecie za┼Ť, poniewa┼╝ jest ludycznym widowiskiem, nie pobudza do refleksji. Umieraj─ůcy powstaniec jest przecie┼╝ aktorem, a nie bratem, ojcem czy m─Ö┼╝em. Ogl─ůdamy zatem widowisko ┼Ťmierci, ale w charakterze gapi├│w, kt├│rzy zbieraj─ů si─Ö na ulicy podczas wypadku. ┬á Za┼éo┼╝enie jest jednak w┼éa┼Ťnie takie ÔÇô ┼╝eby by┼éo ÔÇ×edukacyjnieÔÇŁ, ma by─ç autentycznie, a im bardziej autentycznie, tym bardziej powinno nas wci─ůgn─ů─ç. Wi─ů┼╝e si─Ö to z najwa┼╝niejsz─ů kwesti─ů omawianego problemu ÔÇô niebezpiecze┼ästwem zatarcia r├│┼╝nicy pomi─Ödzy odtwarzaniem a do┼Ťwiadczeniem. Tego, ┼╝e klamra umowno┼Ťci nie rozwiewa wszystkich w─ůtpliwo┼Ťci w momencie, w kt├│rym osoba obok zostaje wci─ůgni─Öta do gry i udaje ofiar─Ö egzekucji. W ten spos├│b zak┼éada si─Ö zr├│wnanie do┼Ťwiadczenia uczestnika rekonstrukcyjnej zabawy z cierpieniem i strachem wi─Ö┼║nia czy ┼Ťmierci─ů ┼╝o┼énierza. To w┼éa┼Ťnie jest granica, kt├│rej przekroczy─ç nie wolno. ┬á Problem polega na tym, ┼╝e w kulturze wsp├│┼éczesnej, nastawionej na do┼Ťwiadczenie osobiste, uwiecznienie go i multiplikowanie, potrzeba tego typu wra┼╝e┼ä robi si─Ö coraz wyra┼║niejsza. Nie wystarczy ju┼╝ opis w ksi─ů┼╝ce, najlepiej jest zobaczy─ç i poczu─ç to na w┼éasnej sk├│rze. A potem pochwali─ç si─Ö znajomym na Facebooku zdj─Öciem w kufajce i tym, ┼╝e by┼éo si─Ö w gu┼éagu. ┬á Tekst pochodzi z 24. numeru naszego kwartalnika pt. ÔÇ×Pols-ko┼Ť─ç niezgody”, kt├│ry mo┼╝na kupi─ç m.in. w prenumeracie. ┬á Je┼Ťli nie chc─ů Pa┼ästwo przegapi─ç kolejnych wyda┼ä naszego tygodnika, zach─Öcamy do zapisania si─Ö do naszego newslettera. ┬á

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś