Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

ÔÇ×Wind of changeÔÇŁ na placu Bohater├│w

Plac Bohater├│w w Budapeszcie warto zobaczy─ç nie tylko dlatego, ┼╝e jest notowany na turystycznej li┼Ťcie TOP10, czy dlatego, ┼╝e doje┼╝d┼╝a si─Ö do niego najstarsz─ů na kontynencie lini─ů metra. H┼Ĺs├Âk tere i jego historia s─ů przede wszystkim znakomit─ů ilustracj─ů stosunku W─Ögr├│w do w┼éasnej przesz┼éo┼Ťci i tego, kto wed┼éug nich zas┼éuguje na miano bohatera narodowego.
Budapeszt

ilustr.: Tosiek Zakrzewski

Publikujemy fragment z ksi─ů┼╝ki┬áÔÇ×Budapeszt. Miasto Pami─ÖciÔÇŁ, wydanej przez zesp├│┼é Miasta Pami─Öci. Zapraszamy r├│wnie┼╝ na spotkanie┬áÔÇ×Poka┼╝ mi swoje miasto, a powiem Ci kim jeste┼Ť┬áÔÇô co miejsca pami─Öci m├│wi─ů o danym spo┼éecze┼ästwie?ÔÇŁ,┬ákt├│re┬áodb─Ödzie si─Ö┬áwe wtorek, 20 lutego, o 18:30 w Domu Spotka┼ä z Histori─ů przy ul. Karowej 20 w Warszawie.

***

Jak podaje popularna strona internetowa visitbudapest.travel, H┼Ĺs├Âk tere jest miejscem, w kt├│rym turysta ÔÇ×zrozumie, dlaczego Budapeszt jest cz─Östo nazywany Pary┼╝em WschoduÔÇŁ. Por├│wnanie to nie jest chybione. Najwi─Ökszy plac stolicy W─Ögier, jak i prowadz─ůca do niego reprezentacyjna Andr├íssy ├║t wprost nawi─ůzuj─ů do paryskiego place de lÔÇÖ├ëtoile i Champs-├ëlys├ęes.
Nad placem i ca┼é─ů okolic─ů g├│ruje 36-metrowa kolumna zwie┼äczona rze┼║b─ů archanio┼éa Gabriela, kt├│ry w prawej d┼éoni trzyma koron─Ö ┼Ťw. Stefana. Grupa postaci u coko┼éu kolumny to dowodzeni przez ├ürp├ída przedstawiciele plemion, kt├│re w IX wieku zaj─Ö┼éy Kotlin─Ö Pano┼äsk─ů i da┼éy pocz─ůtek narodowi w─Ögierskiemu. Plac zamykaj─ů dwie eklektyczne kolumnady ozdobione rze┼║bami w─Ögierskich w┼éadc├│w i przyw├│dc├│w oraz p┼éaskorze┼║bami przedstawiaj─ůcymi ich osi─ůgni─Öcia. Za kolumnad─ů rozci─ůga si─Ö ogromny Park Miejski ze s┼éynnymi termami, zamkiem i zoo, po bokach za┼Ť H┼Ĺs├Âk tere jest zamkni─Öty klasycystycznymi budynkami muze├│w sztuki. Wszystko jest tak monumentalne, ┼╝e ┼éatwo mo┼╝na przeoczy─ç niski, otoczony barierk─ů sarkofag. Jest to, daj─ůcy nazw─Ö ca┼éemu placowi, pomnik Bohater├│w Narodowych. Mylnie nazywa si─Ö go Grobem Nieznanego ┼╗o┼énierza, poniewa┼╝ w rzeczywisto┼Ťci nikt nie zosta┼é w nim pochowany.
Pisanie narodowej historii
Wraz z utworzeniem Austro-W─Ögier Buda sta┼éa si─Ö stolic─ů ziem Korony ┼Üwi─Ötego Stefana. Pierwszym j─Özykiem dla prawie po┼éowy jej mieszka┼äc├│w by┼é wtedy niemiecki, a stolica mia┼éa godnie reprezentowa─ç nar├│d w─Ögierski. Za wz├│r wzi─Öto wielkomiejskie stolice Europy Zachodniej: Pary┼╝ i Wiede┼ä. Ju┼╝ pi─Ö─ç lat p├│┼║niej miasto znacz─ůco si─Ö powi─Ökszy┼éo ÔÇô w wyniku po┼é─ůczenia z Pesztem i ├ôbud─ů powsta┼é Budapeszt. Jedn─ů z si┼é nap─Ödowych jego rozwoju i przebudowy sta┼éa si─Ö polityka historyczna. Z pomoc─ů przysz┼éy rocznice. Osiedlanie si─Ö lud├│w madziarskich w Kotlinie Pano┼äskiej datuje si─Ö na ostatnie ─çwier─çwiecze IX wieku. Postanowiono wi─Öc uczci─ç tysi─ůclecie pa┼ästwowo┼Ťci w─Ögierskiej, a na umown─ů dat─Ö obchod├│w milenijnych wybrano rok 1896. Wtedy te┼╝ w stolicy zorganizowano wielk─ů ÔÇ×W─Ögiersk─ů narodow─ů wystaw─Ö milenijn─ůÔÇŁ. W mi─Ödzyczasie zaproponowano upami─Ötnienie tysi─ůclecia W─Ögier tak┼╝e za pomoc─ů pomnika. Pomys┼é spotka┼é si─Ö z aprobat─ů i po dyskusji nad lokalizacj─ů monumentu (pad┼éa propozycja g├│ry Gell├ęrta) w┼éadze zdecydowa┼éy si─Ö na rozwi─ůzanie ├á la Paris. Pomnik milenijny mia┼é by─ç wzniesiony na placu zamykaj─ůcym w┼éa┼Ťnie rozbudowywany g┼é├│wny sto┼éeczny bulwar ÔÇô Andr├íssy ├║t (na cze┼Ť─ç polityka z drugiej po┼éowy XIX wieku, w p├│┼║niejszej swojej historii upami─Ötniaj─ůcy r├│wnie┼╝ mi─Ödzy innymi J├│zefa Stalina, m┼éodzie┼╝ w─Ögiersk─ů czy Republik─Ö Ludow─ů). Decyzja o zleceniu projektu Albertowi Schickendanzowi oraz Gy├Ârgyowi Zali wywo┼éa┼éa fal─Ö krytyki w kr─Ögach artystycznych. Bezskutecznie starano si─Ö przeciwstawi─ç odg├│rnemu, pozakonkursowemu wyborowi artyst├│w oraz samemu projektowi, uwa┼╝aj─ůc, ┼╝e ┼║le komponuje si─Ö on z otoczeniem.
O symbolicznej wadze pomnika ┼Ťwiadczy jego monumentalna forma, ale i kwota wydana na jego powstanie. Pomnik Milenium jest bowiem najdro┼╝szym monumentem w historii W─Ögier. By┼é to jeden z powod├│w, dla kt├│rych nie uko┼äczono realizacji ca┼éego za┼éo┼╝enia na obchody tysi─ůclecia, a na ostateczn─ů wersj─Ö trzeba by┼éo poczeka─ç jeszcze trzydzie┼Ťci lat.
Mimo swojej nieuko┼äczonej formy pomnik (a wi─Öc niejako i pami─Ö─ç spo┼éeczna o przesz┼éo┼Ťci W─Ögier, kt├│rej by┼é no┼Ťnikiem) zosta┼é przyj─Öty pozytywnie. W┼éadze organizowa┼éy przed nim oficjalne uroczysto┼Ťci, a mieszka┼äcy Budapesztu licznie brali w nich udzia┼é. Wymowa placu by┼éa jednoznaczna ÔÇô pokazywa┼é on wielko┼Ť─ç narodu w─Ögierskiego. Ka┼╝dy element Pomnika Milenium to potwierdza┼é, najbardziej za┼Ť galeria w┼éadc├│w. Mimo umieszczenia w niej pi─Öciu kr├│l├│w W─Ögier z dynastii habsburskiej (ostatni─ů postaci─ů by┼é panuj─ůcy w├│wczas Franciszek J├│zef), wyb├│r w┼éadc├│w oraz najwa┼╝niejszych moment├│w ich panowania uk┼éada┼é si─Ö w bardzo wyrazist─ů, cho─ç nieraz i wewn─Ötrznie sprzeczn─ů, narracj─Ö. W─Ögry zosta┼éy zaprezentowane jako silny kraj, potrafi─ůcy zadba─ç o bezpiecze┼ästwo swoje i ca┼éej Europy, zarazem jednak posiadaj─ůcy ambicje terytorialne (przedstawiono panuj─ůcych podczas podboju innych ziem). Wedle p┼éaskorze┼║b W─Ögry by┼éy r├│wnie┼╝ krajem broni─ůcym wiary chrze┼Ťcija┼äskiej oraz posiadaj─ůcym dobrze rozwini─Öt─ů gospodark─Ö i kultur─Ö.
Od Marksa po bohater├│w wojennych
W czasie pierwszej wojny ┼Ťwiatowej, kiedy to postawy patriotyczne i narodowe by┼éy na wag─Ö z┼éota, Pomnik Milenium podniesiony zosta┼é przez pa┼ästwow─ů propagand─Ö do roli narodowej ┼Ťwi─Öto┼Ťci. Nie trwa┼éo to jednak d┼éugo. W czasie kilkumiesi─Öcznego istnienia W─Ögierskiej Republiki Rad w 1919 roku oficjalny odbi├│r tego miejsca pami─Öci uleg┼é drastycznej zmianie, jako ┼╝e sama rewolucja komunistyczna rozgrywa┼éa si─Ö tak┼╝e na polu pami─Öci zbiorowej. Rze┼║by w┼éadc├│w z dynastii habsburskiej zosta┼éy obalone, rze┼║ba archanio┼éa Gabriela zdj─Öta z kolumny, przed kt├│r─ů stan─ů┼é za to pomnik Marksa. Kolumnady zas┼éoni─Öto czerwonym materia┼éem z wymownym has┼éem ÔÇ×Proletariusze wszystkich kraj├│w, ┼é─ůczcie si─ÖÔÇŁ. W konsekwencji Pomnik Milenium straci┼é symbolik─Ö narodow─ů i religijn─ů na rzecz marksistowskiej.
Wraz z upadkiem Republiki Rad narzucona pami─Ö─ç straci┼éa racj─Ö bytu. Za rz─ůd├│w regenta kraju admira┼éa Mikl├│sa Horthyego, odwo┼éuj─ůcego si─Ö do niedawnej ┼Ťwietno┼Ťci i wielko┼Ťci W─Ögier (w znaczeniu zar├│wno terytorialnym, jak i symbolicznym), zadecydowano o ponownym postawieniu pomnik├│w w┼éadc├│w habsburskich. Okres dwudziestolecia up┼éyn─ů┼é pod znakiem przywracania, a wr─Öcz i umacniania pierwotnej, narodowej wymowy placu. Najwa┼╝niejszym etapem tego procesu by┼éa decyzja o ods┼éoni─Öciu na placu kolejnego pomnika po┼Ťwi─Öconego bohaterom narodowym. Inicjatywa jego powstania wysz┼éa od weteran├│w wojennych i spotka┼éa si─Ö z szerokim poparciem opinii publicznej. Ods┼éoni─Öcie monumentu odby┼éo si─Ö w 1929 roku, w dniu ustanowionego cztery lata wcze┼Ťniej Narodowego ┼Üwi─Öta Bohater├│w. Pomnik by┼é bardzo prosty w formie ÔÇô niski sarkofag z wykutymi datami 1914ÔÇô1918 i sentencj─ů: ÔÇ×Za tysi─ůcletnie granice pa┼ästwaÔÇŁ. Dla kszta┼étowania si─Ö powojennej pami─Öci zbiorowej nazwa pomnika i znajduj─ůcy si─Ö na nim napis mia┼éy ogromne znaczenie. Stoj─ůce za jego powstaniem w┼éadze pa┼ästwowe jasno definiowa┼éy, kto zas┼éuguje na tytu┼é bohatera: ┼╝o┼énierze polegli za tak zwane Wielkie W─Ögry. Przekaz ten wpisywa┼é si─Ö w g┼é├│wny nurt ├│wczesnej narracji politycznej, budowanej na podwa┼╝aniu uk┼éadu z Trianon. Nieprzypadkowe by┼éo r├│wnie┼╝ zlokalizowanie nowego miejsca pami─Öci przy Pomniku Milenijnym ÔÇô dzi─Öki temu polegli w I wojnie ┼Ťwiatowej zostali wpisani w poczet bohater├│w narodowych.
Wydaje si─Ö, ┼╝e wyra┼╝ona w zmienionym placu Bohater├│w oficjalna pami─Ö─ç historyczna okresu w┼éadzy Horthyego by┼éa przez spo┼éecze┼ästwo zinternalizowana. ┼Üwiadczy o tym fakt, ┼╝e plac by┼é miejscem nie tylko uroczysto┼Ťci pa┼ästwowych (sk┼éadania kwiat├│w przy pomniku Bohater├│w Narodowych, defilad wojskowych i innych), ale r├│wnie┼╝ ko┼Ťcielnych (jak kongres eucharystyczny w 1938 roku) i spo┼éecznych, cz─Östo o rekreacyjnym charakterze. Plac s┼éu┼╝y┼é za met─Ö licznych zawod├│w sportowych, by┼é miejscem spotka┼ä skaut├│w oraz wielu innych organizacji.
Pami─Ö─ç rewolucyjnych walk o wyzwolenie narodowe i spo┼éeczne
Okres najwi─Ökszych zmian na placu przyszed┼é wraz z przegran─ů przez W─Ögry II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i zaj─Öciem Budapesztu przez Armi─Ö Czerwon─ů. Tak jak przy komunistycznej rewolucji sprzed 25 lat usuni─Öto rze┼║by i p┼éaskorze┼║by monarch├│w habsburskich z kolumnady. Tym razem jednak miejsca po nich nie pozosta┼éy puste. Postawiono tam rze┼║by W─Ögr├│w, kt├│rzy walczyli o niezale┼╝no┼Ť─ç ojczyzny w ramach imperium habsburskiego. Wyb├│r postaci by┼éy czyteln─ů aluzj─ů do bie┼╝─ůcej sytuacji politycznej: Ferenc II R├ík├│czi i Lajos Kossuth na p┼éaskorze┼║bach przedstawieni zostali jako sojusznicy ch┼éop├│w, za┼Ť przyw├│dca powstania antyhabsburskiego G├íbor Bethlen w momencie podpisywania sojuszu z Czechami, co by┼éo bezpo┼Ťrednim nawi─ůzaniem do trwaj─ůcego w┼éa┼Ťnie w─Ögiersko-czechos┼éowackiego konfliktu wok├│┼é przesiedle┼ä ludno┼Ťci. Pomnik Milenijny pozbawiono ponadto cz─Ö┼Ťci symboli religijnych. I mimo ┼╝e w┼éadze nie odwa┼╝y┼éy si─Ö ca┼ékowicie usun─ů─ç monumentu, to ingerencje te ca┼ékowicie zmieni┼éy jego pierwotny monarchiczny i religijny wyd┼║wi─Ök. Pomimo zmian, przy okazji licznie organizowanych na placu do 1951 roku uroczysto┼Ťci pa┼ästwowych (od tego momentu odbywa┼éy si─Ö one na s─ůsiednim placu przed nowo ods┼éoni─Ötym pomnikiem Stalina) kolumnady pomnika milenijnego by┼éy w ca┼éo┼Ťci zas┼éaniane czerwonymi p┼éachtami z podobiznami komunistycznych przyw├│dc├│w. W ko┼äcu, w okresie najsilniejszego stalinizmu, ze ┼Ťrodka placu usuni─Öto Pomnik Bohater├│w Narodowych.
W 1956 roku, w przeddzie┼ä 4 kwietnia, tak zwanego ┼Üwi─Öta Wyzwolenia W─Ögier przez czerwonoarmist├│w, w zwi─ůzku z nadchodz─ůc─ů w├│wczas odwil┼╝─ů polityczn─ů, kt├│ra kilka miesi─Öcy p├│┼║niej doprowadzi┼éa do wybuchu rewolucji, na placu na nowo ods┼éoni─Öto Pomnik Bohater├│w Narodowych. W zorganizowanej z ogromnym rozmachem uroczysto┼Ťci wzi─Ö┼éy udzia┼é setki tysi─Öcy budapeszte┼äczyk├│w. Skromny pomnik oczywi┼Ťcie r├│┼╝ni┼é si─Ö w swojej wymowie od poprzedniego. Umieszczona na nim sentencja ÔÇ×Pami─Öci tych bohater├│w, kt├│rzy po┼Ťwi─Öcili swoje ┼╝ycie za wolno┼Ť─ç i niepodleg┼éo┼Ť─ç narodow─ů naszego luduÔÇŁ mia┼éa w kr─ůg bohater├│w wpisa─ç ┼╝o┼énierzy poleg┼éych we wszystkich konfliktach i r├│┼╝nych narodowo┼Ťci, a wi─Öc r├│wnie┼╝ radzieckich. Dodatkowo, po przeniesieniu na pocz─ůtku lat 50. uroczysto┼Ťci na pobliski plac Defiladowy, plac Bohater├│w straci┼é na symbolicznym znaczeniu.
ÔÇ×Wind of changeÔÇŁ na placu Bohater├│w
Plac zosta┼é wyrwany z zapomnienia bardzo gwa┼étownie ÔÇô to na nim dokona┼é si─Ö symboliczny upadek w─Ögierskiego komunizmu. 16 czerwca 1989 roku na H┼Ĺs├Âk tere zebra┼éo si─Ö kilkaset tysi─Öcy os├│b, by wzi─ů─ç udzia┼é w uroczystym pogrzebie Imre Nagya i powsta┼äc├│w 1956 roku. W czasie uroczysto┼Ťci z m├│wnicy pad┼éy mi─Ödzy innymi s┼éowa krytyki wobec w┼éadzy komunistycznej oraz wezwanie do wycofania wojsk radzieckich z W─Ögier. Uroczysto┼Ť─ç ta mia┼éa znacz─ůcy wp┼éyw na postrzeganie H┼Ĺs├Âk tere przez budapeszte┼äczyk├│w. Obecnie plac wydaje si─Ö g┼é├│wnie miejscem pami─Öci przezwyci─Ö┼╝enia komunizmu. W┼éadze zorganizowa┼éy tu mi─Ödzy innymi obchody 25. rocznicy transformacji, w ramach kt├│rych zorganizowano koncert zespo┼éu Scorpions, wykonawc├│w s┼éynnej piosenki ÔÇ×Wind of ChangeÔÇŁ, a obywatele cz─Östo wybieraj─ů plac jako miejsce demonstracji (ostatnio przeciwko opodatkowaniu internetu).
W procesie zmiany pami─Öci wyra┼╝anej przez plac znaczenie mia┼éa r├│wnie┼╝ uko┼äczona w 2001 roku renowacja i ponowna zmiana formy Pomnika Bohater├│w Narodowych. Uroczystemu ods┼éoni─Öciu nowego napisu o inkluzyjnym przes┼éaniu ÔÇ×Pami─Öci naszych bohater├│wÔÇŁ towarzyszy┼éy mowy, w kt├│rych wyra┼╝ane by┼éo ubolewanie nad drastycznym wiekiem XX. Dzi┼Ť bohaterstwo symbolizowane przez pomnik nie wydaje si─Ö posiada─ç wa┼╝nej roli w percepcji placu i w─Ögierskiej pami─Öci spo┼éecznej. Pr├│cz sk┼éadanych tu zwyczajowo przez zagraniczne delegacje polityczne kwiat├│w, do pami─Öci o bohaterach odwo┼éuj─ů si─Ö tylko prawicowe ugrupowania, obwieszaj─ůc Pomnik Bohater├│w transparentami. Dla reszty budapeszte┼äczyk├│w niski sarkofag jest tylko dodatkiem do monumentalnego Pomnika Milenijnego.
Wydaje si─Ö jednak, ┼╝e plac Bohater├│w w ca┼éo┼Ťci, mimo odgrywania roli skateparku, jest dla Budapeszte┼äczyk├│w wa┼╝nym miejscem pami─Öci. H┼Ĺs├Âk tere i znajduj─ůce si─Ö na nim pomniki powsta┼éy z inicjatywy w┼éadz i by┼éy uciele┼Ťnieniem polityki historycznej, st─ůd ka┼╝da znacz─ůca zmiana w┼éadzy, a tych w dwudziestowiecznej historii W─Ögier nie brakowa┼éo, objawia┼éa si─Ö ingerencj─ů w wyra┼╝an─ů przez plac pami─Ö─ç. Dzie┼ä 16 czerwca 1989 roku, kiedy t┼éumy W─Ögr├│w wzi─Ö┼éy udzia┼é w uroczystym pogrzebie powsta┼äc├│w z 1956 roku, otworzy┼é nowy okres w historii percepcji placu. Od tego dnia jest on symbolem przezwyci─Ö┼╝enia komunizmu.
***
Miasta Pami─Öci_1 spotkanie_Zaproszenie
***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

Niechciany pomnik dyktatora

Brzydki patriotyzm

Sendyka: Niech to miejsce m├│wi samo za siebie

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś