Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Wch┼éaniaj─ůc nowoczesno┼Ť─ç

ÔÇ×Nowoczesno┼Ť─çÔÇŁ, budzi pytanie o warto┼Ťci tego, co jest przed modernizacj─ů, i tego, co zosta┼éo unowocze┼Ťnione. Dylematy, te mo┼╝na sformu┼éowa─ç w j─Özyku polityki i dyskusji o to┼╝samo┼Ťci narodowej.

Figury niemo┼╝liwe, Pawilon Polski na 14. Mi─Ödzynarodowej Wystawie Architektury ÔÇö la Biennale di Venezia, 2014. Fot. Wojciech Wilczyk, CC BY-SA 3.0

Tegoroczna edycja sk┼éada┼éa si─Ö z wystaw, kt├│re kr─ů┼╝y┼éy wok├│┼é problemu ÔÇ×wch┼éaniania nowoczesno┼ŤciÔÇŁ. Opowie┼Ťci o zwi─ůzkach pomi─Ödzy planowaniem i projektowaniem oraz modernizacj─ů polityczn─ů i spo┼éeczn─ů w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. ┬á

 

Wizyta na Biennale Architektury w Wenecji w listopadzie wprowadza w stan zawieszenia. Kapry┼Ťna pogoda i poniedzia┼ékowe podr├│┼╝e vaporetto po wyspach laguny sprawiaj─ů, ┼╝e czas zaczyna p┼éyn─ů─ç w spowolnionym rytmie kuracji w sanatorium Berghof. Acqua alta zmienia natomiast obraz przestrzeni, poniewa┼╝ zmusza do ci─ůg┼éego szukania nowych dr├│g doj┼Ťcia do wschodniej cz─Ö┼Ťci miasta. Sama formu┼éa wydarzenia jest r├│wnie┼╝ znacz─ůca: obrasta tysi─ůcami recenzji, sprawozda┼ä i polemik, a przez to przechodzi z fazy ekscytuj─ůcej i odkrywczej debaty do m─Öcz─ůcego puszenia si─Ö ÔÇ×┼Ťwiata sztukiÔÇŁ.

 

Tegoroczna edycja ÔÇô zgodnie z pytaniami nadrz─Ödnymi, kt├│re zada┼é kurator, Rem Koolhaas ÔÇô mia┼éa by─ç ÔÇ×audytemÔÇŁ architektury. Rozbudowan─ů i opart─ů na szczeg├│┼éowych badaniach refleksj─ů nad tym, co mamy, jak do tego doszli┼Ťmy, co z tym mo┼╝emy teraz zrobi─ç i dok─ůd mo┼╝emy doj┼Ť─ç, startuj─ůc z obecnego punktu. Sk┼éada┼éa si─Ö z wystaw, kr─ů┼╝─ůcych wok├│┼é problemu ÔÇ×wch┼éaniania nowoczesno┼ŤciÔÇŁ, kt├│re zosta┼éy przygotowane przez 66 kraj├│w w pawilonach narodowych w Giardini, w Arsenale oraz innych, rozproszonych punktach. ÔÇ×Wch┼éaniania nowoczesno┼ŤciÔÇŁ, to znaczy opowie┼Ťci o zwi─ůzkach pomi─Ödzy planowaniem i projektowaniem oraz modernizacj─ů polityczn─ů i spo┼éeczn─ů w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. Towarzyszy┼éy im dwie ekspozycje. Pierwsza ÔÇô kuratorska w Pawilonie Centralnym, zatytu┼éowana ÔÇ×Elementy architekturyÔÇŁ i po┼Ťwi─Öcona ÔÇ×nowemu korpusowi wiedzyÔÇŁ o architekturze. Druga ÔÇô ÔÇ×MonditaliaÔÇŁ, opowiadaj─ůca o kondycji wsp├│┼éczesnych W┼éoch, kt├│r─ů przygotowali ludzie tworz─ůcy inne cz─Ö┼Ťci Biennale: Kina, Ta┼äca, Teatru i Muzyki.

 

Tyle o za┼éo┼╝eniach. W jaki spos├│b autorzy poszczeg├│lnych wystaw odpowiedzieli jednak na problemy zdefiniowane przez Rema Koolhaasa? Jakie narracje wy┼éania┼éy si─Ö ze zderzenia pojedynczych wypowiedzi?

 

W zadanych ramach kry┼éo si─Ö ryzyko podryfowania w stron─Ö klasyfikacji inspirowanych przez botaniczne rozwa┼╝ania Karola Linneusza lub ambicje francuskich Encyklopedyst├│w. Tak te┼╝ niestety si─Ö sta┼éo, poniewa┼╝ pojawi┼éy si─Ö kompleksowe przegl─ůdy dokona┼ä architektonicznych w poszczeg├│lnych krajach (pawilon brazylijski). Niekt├│re zespo┼éy zdecydowa┼éy si─Ö jednak na przedstawienie jedynie dobrze przemy┼Ťlanej i opracowanej syntezy w┼éasnych poszukiwa┼ä, dodatkowe informacje umieszczaj─ůc w folderach lub publikacjach (Czesi i S┼éowacy). To w┼éa┼Ťnie w tych ekspozycjach mog┼éem odnale┼║─ç kilka ciekawych i inspiruj─ůcych trop├│w…

 

Tytu┼éowy w─ůtek ÔÇ×wch┼éaniania nowoczesno┼ŤciÔÇŁ zainteresowa┼é mnie ze wzgl─Ödu na spos├│b, w jaki zosta┼é sformu┼éowany. Po pierwsze, zastanawia┼éem si─Ö nad tym, jak kuratorzy odnios─ů si─Ö do ukrytego za┼éo┼╝enia, ┼╝e ÔÇ×absorbowanieÔÇŁ zak┼éada istnienie pewnych idei w jednym miejscu i ich brak w innym, a tak┼╝e opisuje symetryczny proces eksportowania i importowania. U┼╝ycie tego poj─Öcia generuje od razu pytania o to, co powszechne (uroszczenie zapisane w poj─Öciu ÔÇ×styl mi─ÖdzynarodowyÔÇŁ) i lokalne (np. tradycja budowlana). O centrum i peryferia, a przez to kieruje nas na pole analizy postkolonialnej i zach─Öca do ponownej lektury europejskich opowie┼Ťci o architekturze i urbanistyce modernistycznej. Po drugie, moj─ů wyobra┼║ni─Ö pobudza┼é sam termin ÔÇ×nowoczesno┼Ť─çÔÇŁ, a w┼éa┼Ťciwie zaszyfrowane w nim rozwa┼╝ania o warto┼Ťci tego, co jest przed modernizacj─ů, i tego, co zosta┼éo unowocze┼Ťnione. Dylematy, kt├│re mo┼╝na sformu┼éowa─ç w j─Özyku polityki i dyskusji o to┼╝samo┼Ťci narodowej.

 

Figury niemo┼╝liwe, Pawilon Polski na 14. Mi─Ödzynarodowej Wystawie Architektury ÔÇö la Biennale di Venezia, 2014. Fot. Wojciech Wilczyk, CC BY-SA 3.0

Teraz szczeg├│┼éy. Z ka┼╝d─ů wizyt─ů w kolejnym pawilonie coraz wyra┼║niejsze stawa┼éo si─Ö wisz─ůce nad wieloma ekspozycjami pytanie o to, czyim dziedzictwem jest modernizm. To przecie┼╝ (tylko) ograniczone pod wzgl─Ödem czasowym i geograficznym zjawisko spo┼éeczne, a w jego obr─Öbie ÔÇô ruch architektoniczny. Konsekwencja O┼Ťwiecenia, czyli ┼Ťci┼Ťle europejskiego my┼Ťlenia o porz─ůdkowaniu ┼Ťwiata. ┼╗─ůdaj─ůcego uniwersalno┼Ťci, a przez to wprawionego w ekspansywny ruch, co przestaje by─ç oczywiste, gdy opu┼Ťcimy jego matecznik. To w┼éa┼Ťnie z tym problemem znakomicie zmierzyli si─Ö kuratorzy pawilonu Mozambiku. Zwinnie ┼╝onglowali ÔÇ×turystycznymÔÇŁ i ÔÇ×widok├│wkowymÔÇŁ przegl─ůdem obraz├│w m┼éodego kraju, zderzonego z osi─ů czasu, na kt├│rej rozpisano informacje historyczne, a tak┼╝e trzy opowie┼Ťci architektoniczne o ikonach ÔÇ×stylu mi─ÖdzynarodowegoÔÇŁ, jego recepcji narodowej i przemianach… wiejskiej chaty. W┼éa┼Ťciwie ich braku, poniewa┼╝ to w tej formie tradycyjnego budownictwa zapisane jest d┼éugie trwanie (niezmodernizowanej) spo┼éeczno┼Ťci. Nie mam pewno┼Ťci, czy ironia zawarta w formie przekroju przez wszystkie warstwy, na kt├│rym znajduje si─Ö Muzeum Guggenheima w Bilbao (mi─Ödzynarodowe na g├│rze), realizacje w miastach Mozambiku oraz drewniana konstrukcja kryta strzech─ů (lokalne na dole), by┼éa zamierzona, ale jego zwielokrotnienie w czytelny spos├│b kwestionowa┼éo uzasadnienie modernizmu, a w┼éa┼Ťciwie importowania idei z p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci globu. Co, w jakim zakresie i w jakim celu podlega zatem modernizacji? W jakim powinno? Czy kontrolujemy ten proces?

 

Podobnemu problemowi przyjrzeli si─Ö autorzy wsp├│lnej wystawy Finlandii, Szwecji i Norwegii, opowiadaj─ůcej w szczeg├│┼éach histori─Ö Kenii, Tanzanii i Zambii, kt├│ra rozpoczyna si─Ö w latach 60., po proklamowaniu niepodleg┼éo┼Ťci, a ko┼äczy dwadzie┼Ťcia lat p├│┼║niej. Po usuni─Öciu kolonialnych (brytyjskich) struktur politycznych i biurokratyczno-administracyjnych w┼éadze tych kraj├│w zacz─Ö┼éy z nadziej─ů importowa─ç rozwi─ůzania skandynawskie: plany regionalne i urbanistyczne, rozwi─ůzania w zakresie infrastruktury spo┼éecznej i przemys┼éu. Narracja kuratorska jest wielow─ůtkowa i oczywi┼Ťcie pokazuje faktyczne i g┼é─Öbokie przemiany, ale r├│wnocze┼Ťnie ujawnia trudne lub groteskowe elementy. Przyk┼éady? Fabryka ryb, zaprojektowana przez Karla Henrika N├Şstvika, posiada┼éa ro┼Ťliny w zamkni─Ötym ogrodzie i poza nim, co mia┼éo by─ç symbolem ÔÇ×dobrobytu dla wszystkichÔÇŁ, mimo ┼╝e znajdowa┼éa si─Ö na… pustyni. Natomiast wysoka jako┼Ť─ç wyposa┼╝enia szk├│┼é w g┼éowach ludzi, kt├│rzy mieli p├│┼║niej nimi zarz─ůdza─ç, rodzi┼éa w─ůtpliwo┼Ť─ç, czy nie jest ono przez przypadek zbyt dobre w stosunku do potrzeb. Co w tym miejscu jest zatem autentyczn─ů i potrzebn─ů zmian─ů, a co wy┼é─ůcznie fasad─ů?

 

Inne pytanie o legitymizacj─Ö nowych struktur pa┼ästwowych, kt├│re powstaj─ů na zgliszczach kolonialnych, zadali w bardzo wyrazistej formie autorzy pawilonu polskiego. Kuratorzy z Instytutu Architektury w Krakowie poddali szerokiej analizie baldachim nad wej┼Ťciem do grobu J├│zefa Pi┼ésudskiego na Wawelu, zbudowany ze spoli├│w i element├│w zwi─ůzanych z dzia┼éaniami zaborc├│w. Zakodowany w tym problem sta┼é si─Ö dla mnie ja┼Ťniejszy po zestawieniu przygotowanych tekst├│w i diagram├│w z modernistyczn─ů wyobra┼║ni─ů kartezja┼äskiego filozofa-budowniczego. Dlaczego? Nowy i uporz─ůdkowany gmach wiedzy nale┼╝y wznie┼Ť─ç na surowym rdzeniu, poniewa┼╝ w┼éa┼Ťciwo┼Ťci materia┼éu rozbi├│rkowego (wcze┼Ťniejszych koncepcji) mog─ů zepsu─ç nasze dzie┼éo ÔÇô ostrzega┼é autor ÔÇ×Rozprawy o metodzieÔÇŁ. Czy podobnie jest z pa┼ästwem? Warto mo┼╝e zapyta─ç o to, co mogliby┼Ťmy odkry─ç prowadz─ůc ÔÇô u┼╝ywaj─ůc poj─Öcia Wolfganga Welscha ÔÇô ÔÇ×estetyczn─ů psychoanaliz─ÖÔÇŁ mitu II Rzeczypospolitej… Ciekawe zadanie, kt├│re stawia przed nami kuratorska kreacja.

 

Zwi─ůzkom pomi─Ödzy kszta┼étowaniem przestrzeni i to┼╝samo┼Ťci─ů spo┼éeczno┼Ťci, kt├│ra z niej korzysta, mo┼╝na przyjrze─ç si─Ö jednak w zupe┼énie inny spos├│b, ┼╝eby ujawni─ç sytuacje i konsekwencje zerwania tej zale┼╝no┼Ťci. Tak zrobi┼éa Matilde Cassani w cz─Ö┼Ťci ekspozycji ÔÇ×MonditaliaÔÇŁ. Wykadrowa┼éa spo┼éeczn─ů przemian─Ö w┼éoskich wsi w Nizinie Pada┼äskiej, kt├│ra wcze┼Ťniej by┼éa zamieszkana wy┼é─ůcznie przez katolik├│w i stanowi┼éa monolit kulturowy, a teraz jest domem dla licznej populacji Sikh├│w. Pokaza┼éa, ┼╝e ta transformacja nie znajduje swojego odzwierciedlenia w krajobrazie, poprzez na┼éo┼╝one na siebie zdj─Öcia przestrzeni publicznych miasteczek w dzie┼ä powszedni i w trakcie ┼Ťwi─Öta Baisakhi. Stoj─ůc na wprost widzieli┼Ťmy zabudowania w formie, kt├│ra nie zmieni┼éa si─Ö przez kilkadziesi─ůt lub kilkaset lat (np. bry┼é─Ö historycznego ko┼Ťcio┼éa), a gdy przesuwali┼Ťmy si─Ö w lewo lub w prawo dostrzegali┼Ťmy, ┼╝e wype┼éniaj─ů j─ů wyznawcy tej religii. Dzi─Öki temu stawa┼éo si─Ö dla nas czytelne, ┼╝e urbanistyka i planowanie przestrzenne nie nad─ů┼╝aj─ů za wspomnianymi przemianami i s─ů no┼Ťnikiem to┼╝samo┼Ťci, kt├│ra nie istnieje lub odchodzi. Architektura w tym momencie staje si─Ö oboj─Ötna i pusta.

 

W jaki spos├│b wywik┼éa─ç si─Ö z tej matni, ┼╝eby nie popa┼Ť─ç w konserwatywn─ů krytyk─Ö modernizmu? Mo┼╝na zej┼Ť─ç kilka stopni ideologicznych w d├│┼é, co zaproponowali kuratorzy pawilonu belgijskiego. Z wielk─ů swad─ů i ironi─ů oraz analityczn─ů dok┼éadno┼Ťci─ů pokazali to, co kryje si─Ö za fasadami uporz─ůdkowanego miasta. R├│wnie┼╝ modernistycznymi. Poprzez seri─Ö zdj─Ö─ç zupe┼énie zwyczajnych wn─Ötrz i instalacji, zaopatrzonych w absurdalne opisy, kt├│re przypominaj─ů fragmenty artyku┼é├│w w prasie architektonicznej, dowiedli, ┼╝e w tym prostym ge┼Ťcie przekszta┼écania najbli┼╝szego otoczenia kryje si─Ö naprawd─Ö wa┼╝ne ┼║r├│d┼éo projektowania. Przez to r├│wnie┼╝ jego modernizacji… Rozwini─Öcie tej prostej intuicji mog┼éoby otwiera─ç nowy rozdzia┼é w dziejach nowoczesno┼Ťci bez osuwania si─Ö w nieuzasadnion─ů pych─Ö modernizmu.

 

Tekst publikujemy we wsp├│┼épracy┬áz┬áKolektywem Miastoprojekt. Mo┼╝na go czyta─ç tak┼╝e na stronie┬áhttp://miastoprojekt.blogspot.com/.┬á

 
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś