Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Warszawa. (Sierpniowa) strefa pami臋ci?

Sierpie艅 to miesi膮c, kt贸ry pokazuje, czym 偶yje Warszawa. Pami臋膰 historyczna stolicy w艂a艣nie w tym miesi膮cu wydaje si臋 osi膮ga膰 swoje apogeum.

ilustr.: Andrzej D臋bowski

ilustr.: Andrzej D臋bowski


Lubi臋 obserwowa膰 i prze偶ywa膰 sierpie艅 w Warszawie. To czas, kt贸ry pozwala, przynajmniej w pewnym stopniu, pokaza膰, czym 偶yje to miasto. Pami臋膰 historyczna stolicy w艂a艣nie w tym miesi膮cu wydaje si臋 osi膮ga膰 swoje apogeum. Wsp贸艂czesna Warszawa, tak jak i inne miasta, buduje swoj膮 to偶samo艣膰 na wydarzeniach z przesz艂o艣ci. Jednak sierpie艅 to dla tej pami臋ci czas szczeg贸lny.
Upami臋tnienie na ka偶dym kroku
Przemierzaj膮c miasto, w艂a艣ciwie trudno nie zauwa偶y膰 ca艂ej serii charakterystycznych tablic pami膮tkowych autorstwa Karola Tchorka. By艂y one stawiane od lat 50. do 80., a ostatnie jeszcze w 1994 roku. Piaskowcowe tablice z inskrypcj膮 wpisan膮 w krzy偶 malta艅ski zosta艂y umieszczone w miejscach walk i m臋cze艅stwa, kt贸re ju偶 wcze艣niej upami臋tnili oddolnie sami warszawiacy. Tchorkowi zale偶a艂o, aby tablice jego projektu odzwierciedla艂y rzeczywist膮 pami臋膰 mieszka艅c贸w stolicy o czasach okupacji. Tablice, cho膰 niepozbawione pewnych b艂臋d贸w czy zastrze偶e艅, nie pozwalaj膮 zapomnie膰 o tym, co dzia艂o si臋 w Warszawie podczas wojny.
Do dzisiaj mo偶na te偶 na murach warszawskich dom贸w zauwa偶y膰 艣lady po kulach, kt贸re przemawiaj膮 do naszych emocji, a zachowane 艣lady krwi przelanej przez bezimiennego powsta艅ca w willi Bohdana Pniewskiego przy Alei na Skarpie 27 s膮 traktowane dzi艣 niemal jak relikwia.
Mi臋dzy wsp贸lnotowo艣ci膮 a komercjalizacj膮
Na pewno prze艂omem w pami臋ci spo艂ecznej Warszawy by艂o otwarcie Muzeum Powstania Warszawskiego z okazji 60. rocznicy tego wydarzenia 鈥 muzeum, co nie bez znaczenia, narracyjnego. Do dzi艣 stanowi ono must-see wycieczek, ale tak偶e i delegacji dyplomatycznych (w lipcu Muzeum odwiedzi艂a przecie偶 mi臋dzy innymi brytyjska Para Ksi膮偶臋ca). Muzeum, co wi臋cej, odgrywa wa偶n膮 rol臋 w kultywowaniu pami臋ci o powstaniu i pe艂ni wa偶n膮 funkcj臋 w popularyzacji wiedzy o nim.
Obchody kolejnych rocznic wybuchu powstania maj膮 jednocz膮cy spo艂ecznie charakter 鈥 zar贸wno te oficjalne, jak i dzielnicowe, bardziej lokalne. To na przyk艂ad prze偶ywanie godziny 鈥濿鈥 w publicznej przestrzeni miasta czy wsp贸lne 艣piewanie piosenek powsta艅czych. Spotkania 鈥濿arszawiacy 艣piewaj膮 (nie)zakazane piosenki鈥 organizowane rokrocznie przez Muzeum Powstania Warszawskiego na placu Pi艂sudskiego odbywaj膮 si臋 w miejscu na wielu p艂aszczyznach znacz膮cym 鈥 w 艣wiadomo艣ci warszawiak贸w nie jest to plac 鈥瀗eutralny鈥 historycznie. To w艂a艣nie tutaj, cho膰 jeszcze wtedy nosi艂 imi臋 placu Zwyci臋stwa, papie偶 Jan Pawe艂 II wypowiedzia艂 s艂ynne s艂owa o Duchu 艢wi臋tym. Jest to r贸wnie偶 miejsce obchod贸w rocznic wielu wydarze艅 historycznych 鈥 na przyk艂ad 艣wi臋ta Konstytucji 3 maja czy 11 listopada, 艢wi臋ta Niepodleg艂o艣ci. Wsp贸lne 艣piewanie 艣wiadczy o poczuciu wsp贸lnotowo艣ci. 艢piew publiczny nie jest 艂atwy, wymaga prze艂amania swoich wewn臋trznych barier. Zazwyczaj si臋 wstydzimy, po pierwsze samego publicznego wyst膮pienia przed innymi, a tak偶e, 偶e zostaniemy ocenieni 鈥 jak 艣piewamy, czy fa艂szujemy, czy 艂adnie nam wszystko wychodzi. 呕eby stan膮膰 i za艣piewa膰 co艣 razem, musimy poczu膰, 偶e to, co robimy, jest wa偶ne. Co wi臋cej, warto zauwa偶y膰, 偶e 1 sierpnia nie jest dniem wolnym. Je艣li rocznica nie wypada w weekend, to przyj艣cie wieczorem na plac Pi艂sudskiego ma miejsce po ca艂ym dniu pracy. Wiele czynnik贸w mog艂oby przemawia膰 za niew艂膮czeniem si臋 w tego rodzaju upami臋tnienie, jednak co roku zbiera si臋 tam wielu mieszka艅c贸w Warszawy, a tak偶e os贸b przyjezdnych czy turyst贸w. W艂膮czenie si臋 w tego rodzaju wsp贸lne upami臋tnienie, mimo 鈥瀙rzeszk贸d鈥, mo偶e zatem 艣wiadczy膰 o wa偶no艣ci tego wydarzenia.
Sierpniowe obchody daj膮 r贸wnie偶, niestety, pretekst do komercjalizacji pami臋ci o Powstaniu. Mam tu na my艣li przede wszystkim tak zwan膮 odzie偶 patriotyczn膮 czy r贸偶nego rodzaju gad偶ety zwi膮zane z symbolik膮 powsta艅cz膮 czy okupacyjn膮. Prowadzi to do sp艂ycenia pami臋ci, zmitologizowania lub wybi贸rczego traktowania rzeczywisto艣ci Sierpnia鈥44. Co wi臋cej, stoi to w sprzeczno艣ci z tym, o co prosz膮 sami Powsta艅cy. Do艣膰 modnym elementem patriotycznego stroju, zw艂aszcza na 1 sierpnia, jest bia艂o-czerwona opaska. Dla Powsta艅c贸w jest to wa偶ny symbol, w艂a艣ciwie ich jedyny mundur. Do dzisiaj te opaski traktowane s膮 przez nich niczym relikwie. Niejednokrotnie prosz膮 oni, aby zostawi膰 tylko im mo偶liwo艣膰 noszenia opasek. Nie chc膮, aby sta艂y si臋 one rekwizytami w tej swego rodzaju zabawie w wojn臋. Warto si臋 zatem zastanowi膰, czy ta komercjalizacja i popularyzacja pami臋ci o powstaniu nie sprawia, 偶e s艂owa i pro艣by samych Powsta艅c贸w traktowane s膮 mniej powa偶nie.
To, co szczeg贸lnie porusza
Na pocz膮tku lipca odby艂a si臋 wizyta prezydenta Stan贸w Zjednoczonych, Donalda Trumpa. Warto zwr贸ci膰 uwag臋 na jeden jej aspekt 鈥 spotkanie z warszawiakami na placu Krasi艅skich, niepozostaj膮ce bez zwi膮zku z pami臋ci膮 historyczn膮. Miejsce spotkania to obszar walk powsta艅czych (co, je艣li chodzi o topografi臋 Warszawy, przynajmniej tej lewobrze偶nej, nie jest wcale takie trudne), w艂a艣ciwie pod pomnikiem Powstania Warszawskiego. Tutaj symbolika powsta艅cza si臋 nie ko艅czy 鈥 wystarczy zapozna膰 si臋 z ca艂ym przem贸wieniem Trumpa i wykorzystanymi w nim odwo艂aniami historycznymi. Oczywi艣cie, mo偶na powiedzie膰, 偶e to czysta retoryka, ale cech膮 dobrej retoryki jest to, 偶eby odpowiednio zidentyfikowa膰 odbiorc贸w i dotrze膰 do tego, co zadzia艂a na ich emocje i przekonania.
Zainteresowanie powstaniem w艣r贸d m艂odych ludzi ma r贸wnie偶 i emocjonalne pod艂o偶e. Na pewno nie bez znaczenia jest fakt, 偶e wi臋kszo艣膰 jego uczestnik贸w by艂a w momencie jego wybuchu bardzo m艂oda. Uwidacznia to dodatkowo dramatyzm tego wydarzenia. Powsta艅cy 鈥 zazwyczaj osoby urodzone w okolicach 1920 roku 鈥 przedstawiciele tak zwanego pokolenia Kolumb贸w, to pierwsze roczniki urodzone w Polsce wolnej, niepodleg艂ej. Jednocze艣nie to pokolenie, kt贸re bardzo wiele zaczerpn臋艂o z innych tradycji powsta艅czych 鈥 warto podkre艣li膰, 偶e w II Rzeczpospolitej weterani powstania styczniowego cieszyli si臋 du偶ym szacunkiem, a pa艅stwo obejmowa艂o ich opiek膮 i stawia艂o za wz贸r dla m艂odzie偶y. Podobn膮 rol臋 spo艂eczn膮 pe艂ni膮 obecnie powsta艅cy warszawscy. Swoista sztafeta pokole艅?
Pami臋膰 warszawska czy ju偶 og贸lnopolska?
Pami臋膰 o Powstaniu nie mo偶e jednak odwo艂ywa膰 si臋 tylko i wy艂膮cznie do sfery emocji. Wa偶na jest r贸wnie偶 warstwa edukacyjna. Na ulicy P艂ockiej 41, na Woli, powsta艂 w tym roku mural projektu Damiana Kwiatkowskiego. W sylwetk臋 powsta艅ca zosta艂y wpisane sceny 偶ycia codziennego Warszawy czasu powstania. Ca艂o艣膰 utrzymana jest w stylistyce z pogranicza plakatu i komiksu, co zapewne ma zainteresowa膰 m艂odego odbiorc臋. Coraz wi臋cej publikacji, warsztat贸w historycznych, paneli dyskusyjnych czy spotka艅 naukowych pozwala na rozw贸j naszej dzisiejszej wiedzy na temat powstania warszawskiego. Coraz wi臋cej m贸wi si臋, w klimacie studi贸w historii kobiet, o udziale kobiet (艂膮czniczek, sanitariuszek, ale tak偶e i 偶o艂nierek) w tym zrywie. Tematem, kt贸ry do niedawna pozostawa艂 na uboczu, jest r贸wnie偶 dramat ludno艣ci cywilnej. Muzeum Powstania Warszawskiego w tym roku po raz trzeci, w rocznic臋 rzezi Woli, zorganizowa艂o marsz upami臋tniaj膮cy ofiary cywilne, kt贸ry zgin臋艂y lub zagin臋艂y podczas powstania warszawskiego. Muzeum przywraca pami臋膰 o nich, udost臋pniaj膮c r贸wnie偶 internetow膮 baz臋 ofiar cywilnych. Odkrywaj膮c pami臋膰 o Powstaniu, odkrywamy pami臋膰 o konkretnych ludziach.
W pami臋ci o powstaniu warszawskim wa偶ny jest jeszcze jeden element 鈥 charakter rocznicowych program贸w i audycji (telewizyjnych czy radiowych). Ka偶dego roku 1 sierpnia nie ma w艂a艣ciwie stacji, kt贸ra nie poda艂aby informacji o tej rocznicy. Analizuj膮c programy telewizyjne, przede wszystkim te o charakterze informacyjnym, mo偶na odnie艣膰 wra偶enie, 偶e powstanie warszawskie jest wydarzeniem dotycz膮cym ca艂ej Polski, a nie tylko jednego miasta. Ale gdzie w zwi膮zku z tym s膮 informacje dotycz膮ce innych niepodleg艂o艣ciowych zryw贸w, zw艂aszcza tych z lat 1918鈥1921? Dopiero od niedawna w grudniu mo偶na dowiedzie膰 si臋 z program贸w newsowych o powstaniu wielkopolskim (okre艣lane bywa jako jedyne zwyci臋skie polskie powstanie), cho膰 nadal mo偶na odnie艣膰 wra偶enie, 偶e jest one potraktowane nieco marginalnie. Czy uprawnione jest zatem stwierdzenie, 偶e pami臋膰 o powstaniu warszawskim przesta艂a ju偶 mie膰 charakter lokalny, a sta艂a si臋 og贸lnonarodowa? I czy ta warszawska to偶samo艣膰 jest tak naprawd臋 w innych miejscach Polski akceptowana? By膰 mo偶e odpowiedzi na te pytania wcale nie s膮 takie jednoznaczne.
Warszawska nostalgia
Orhan Pamuk w swojej ksi膮偶ce 鈥濻tambu艂. Wspomnienia i miasto鈥 kre艣li wr臋cz nostalgiczny portret metropolii, kt贸ra 偶yje wspomnieniem o swojej dawnej 艣wietno艣ci. Ale wspominanie 艣wietno艣ci czy w og贸le dawnych czas贸w nie jest cech膮 wy艂膮cznie Stambu艂u. Mam wra偶enie, 偶e tym, co silnie wp艂ywa na pami臋膰 historyczn膮 Warszawy (i chyba nie w oderwaniu od wydarze艅 sierpnia 1944 roku), jest legenda przedwojennej stolicy zwanej 鈥濸ary偶em P贸艂nocy鈥. Czas okupacji jest postrzegany w zwi膮zku z tym jako moment ostatecznego rozprawienia si臋 z wr臋cz mitycznym czasem wolno艣ci i dobrobytu dwudziestolecia mi臋dzywojennego. Mo偶e w tym wszystkim jest te偶 troch臋 i tej stambulskiej melancholii 鈥 t臋sknoty za mitem o 艣wietno艣ci miasta? Nie bez znaczenia jest tu do艣wiadczenie katastrofy dotykaj膮cej miasto i jego niezwyk艂ego odrodzenia si臋 niczym feniks z popio艂贸w. Sierpie艅 jest dla Warszawy miesi膮cem, w kt贸rym historia przenika si臋 ze wsp贸艂czesno艣ci膮, tworz膮c niezwyk艂膮 mozaik臋 miasta. Tak samo jak architektura miesza ze sob膮 przesz艂o艣膰 i tera藕niejszo艣膰, odbudowane domy z tymi (z)budowanymi. Melancholia powolnego ko艅ca lata miesza si臋 z melancholi膮 wspomnie艅. Pewna nostalgia za dawn膮 艣wietno艣ci膮 miesza si臋 z radosnym stylem 偶ycia w metropolii, momenty zadumy z codzienn膮 bieganin膮.
Pami臋膰 o powstaniu warszawskim nie znika jednak, kiedy ko艅czy si臋 sierpie艅. W艂a艣ciwie przez ca艂y rok miasto wspomina i upami臋tnia wydarzenia lata 1944 roku. Inna wa偶na data 鈥撀爎ocznica upadku Powstania przypadaj膮ca na 2 pa藕dziernika, jest nieco cichsza,聽obchodzona bardziej w zadumie. Mo偶e sprzyja te偶 temu ju偶 wyra藕nie jesienna atmosfera. Jednak 艣wiate艂ka-znicze u艂o偶one wzd艂u偶 mur贸w budynk贸w czy uroczyste zgaszenie ognia na Kopcu Powstania Warszawskiego nie pozwalaj膮 zapomnie膰 o tym, co jeszcze niedawno w sierpniu wspominali艣my. Swego rodzaju cisza ko艅ca obchod贸w podkre艣la wymownie ca艂y dramatyzm powstania warszawskiego.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij