fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Walig贸ra: Dziecko jest podmiotowym odbiorc膮 sztuki

Wci膮偶 spotykam si臋 z podej艣ciem, zgodnie z kt贸rym dobra sztuka dla dziecka powinna czego艣 uczy膰 albo co艣 wyja艣nia膰. Tymczasem dziecko jest podmiotowym odbiorc膮 sztuki, a my niestety tej podmiotowo艣ci najcz臋艣ciej nie respektujemy.
Walig贸ra: Dziecko jest podmiotowym odbiorc膮 sztuki
ilustr.: Ania Libera

Z Agnieszk膮 Walig贸r膮, rzeczniczk膮 medialn膮 Biennale Sztuki dla Dziecka, rozmawia Gabriela Kowalewska.

Czym w艂a艣ciwie jest sztuka dla dziecka?

To po prostu sztuka, tylko dla mniejszego odbiorcy.

To znaczy?

Jako doro艣li nie powinni艣my stawia膰 si臋 wy偶ej od dziecka i dyktowa膰 mu, co ma ogl膮da膰, jak ma ogl膮da膰 i jak to rozumie膰.

Sk膮d wzi膮艂 si臋 pomys艂 na Biennale Sztuki dla Dziecka?

W latach 60. i 70. w Poznaniu dzia艂a艂y r贸偶ne stowarzyszenia artystyczne, a w艣r贸d nich arty艣ci 鈥瀢olni strzelcy鈥. To artystyczne grono w pewnym momencie uzna艂o, 偶e warto stworzy膰 wsp贸ln膮 platform臋 do spotkania i namys艂u 鈥 tak powsta艂o Biennale. Wydarzenie obejmowa艂o przegl膮d spektakli teatralnych, pokaz贸w filmowych i wystaw, ale nie tylko. Jedn膮 z bardzo rozpoznawalnych tradycji Biennale Sztuki dla Dziecka jest w艂膮czenie do programu konferencji, sympozj贸w naukowych, seminari贸w i spotka艅, kt贸re mo偶na nazwa膰 debatami 艣rodowiskowymi. Pierwsza edycja Biennale mia艂a miejsce w 1973 roku i od tego czasu rozwijamy ten projekt.

Zak艂adam, 偶e forma Biennale przesz艂a r贸偶ne zmiany od pierwszej edycji.

Oczywi艣cie, 鈥瀘pakowanie鈥 si臋 zmienia艂o, ale potrzeba zawsze by艂a ta sama. Od samego pocz膮tku by艂o to spotkanie o interdyscyplinarnym charakterze, ale uznano, 偶e mo偶e warto to jako艣 scentralizowa膰 i w ten spos贸b powsta艂 komitet organizacyjny Biennale Sztuki dla Dziecka, a nast臋pnie sama instytucja Centrum Sztuki dla Dziecka.

Jakim odbiorc膮 sztuki jest dziecko i co w tej sztuce mia艂oby by膰 najwa偶niejsze?聽

Biennale odzwierciedla przemian臋 my艣lenia o dziecku jako o odbiorcy i o sztuce dla dziecka. Na pocz膮tku w jego ramach dominowa艂y tematy edukacyjno-wychowawcze. Z czasem podej艣cie zacz臋艂o si臋 zmienia膰 dzi臋ki post臋powi bada艅 nad rozwojem i dorastaniem dziecka.

Mo偶na wyznaczy膰 konkretny moment w historii, w kt贸rym dosz艂o do tej zmiany?

Tak, transformacja ustrojowa, kiedy zacz臋艂y zmienia膰 si臋 nurty my艣lenia o dziecku i dzieci艅stwie. Do tej pory spotykamy si臋 podej艣ciem, 偶e dobra sztuka dla dziecka powinna czego艣 nauczy膰 albo wyja艣ni膰, ale nasze obecne podej艣cie jest inne. Uwa偶amy, 偶e dziecko jest podmiotowym odbiorc膮 sztuki. Mo偶e to truizm, bo teoretycznie wiemy, 偶e powinni艣my przyzna膰 dziecku podmiotowo艣膰, ale chodzi o to, 偶e dziecko ju偶 j膮 posiada, a my najcz臋艣ciej jej nie respektujemy.

Mamy tendencj臋 do traktowania dzieci jako tych mniej my艣l膮cych, mniej refleksyjnych.

Tak, a to bardzo krzywdz膮ce. Jako zesp贸艂 nie my艣limy o sztuce dla dziecka w spos贸b hierarchiczny, bo niekoniecznie pierwsze艅stwo powinien mie膰 walor edukacyjno-wychowawczy. Poetka Krystyna Mi艂ob臋dzka napisa艂a kiedy艣 artyku艂 鈥濧licja w krainie rzeczywisto艣ci鈥 o tym, 偶e sztuka dla dziecka przede wszystkim powinna dawa膰 mu mo偶liwo艣ci poznania. Dobra sztuka kreuje 艣wiat, rzeczywisto艣膰, z kt贸r膮 dziecko powinno zrobi膰 co chce i to co wyniesie, nale偶y do niego.

To jakie jest zadanie doros艂ych?

My jedynie stwarzamy dziecku warunki, co nie znaczy, 偶e w takiej przestrzeni nie odnajd膮 si臋 specjali艣ci. Od lat staramy si臋, 偶eby nasza dzia艂alno艣膰 wychodzi艂a tak偶e w stron臋 艣rodowisk naukowych, artystycznych, edukacyjnych i dydaktycznych. Nie uciekamy od nauki, a Biennale i nasze dzia艂ania jako Centrum polegaj膮 na tworzeniem przestrzeni, w kt贸rej co艣 dla siebie znajduj膮 zar贸wno dzieci, jaki i doro艣li. Jako instytucja zapewniamy jak najbardziej komfortowe, ciekawe i r贸偶norodne konteksty.

To bardzo nowatorskie podej艣cie. Tworzycie miejsce, do kt贸rego ka偶dy mo偶e przyj艣膰 i odbiera膰 sztuk臋 na w艂asnych warunkach. A propos przestrzeni dla doros艂ych, czy Obserwatorium Sztuki dla Dziecka nie jest przeznaczone g艂贸wnie dla starszych odbiorc贸w?

Obserwatorium powsta艂o kilka edycji temu, jego inicjatork膮 by艂a Hanna Gawro艅ska, kt贸ra d艂ugo pracowa艂a w Centrum. Pocz膮tkowo Obserwatorium mia艂o jedn膮 ods艂on臋, obecnie ma dwie. Pierwsz膮 cz臋艣ci膮 tego wydarzenia s膮 jesienne zjazdy, kt贸re maj膮 formu艂臋 鈥瀔onferencji鈥, spotkania 艣rodowiskowego, na kt贸rym oferujemy panele dyskusyjne, debaty, warsztaty i organizujemy czas na dyskusj臋. Jednak podczas samego Biennale projekty Obserwatorium Sztuki dla Dziecka opieraj膮 si臋 na ogl膮daniu propozycji artystycznych Biennale i p贸藕niejszych dyskusjach.

Na czym dok艂adnie polega ten drugi moment Obserwatorium?

Osoby, kt贸re si臋 na nie zapisz膮, ucz臋szczaj膮 na wydarzenia, po czym codziennie spotykaj膮 si臋 w grupie i dyskutuj膮. Mog膮 porozmawia膰 o tym, czego si臋 dowiedzieli, co zobaczyli, co s膮dz膮 o tym, co zosta艂o przygotowane dla dziecka. Mo偶na powiedzie膰, 偶e jest to platforma wymiany perspektyw, refleksji i dyskusji. K艂adziemy du偶y nacisk na to, 偶eby Centrum Sztuki Dziecka by艂o instytucj膮, kt贸ra daje warunki nie tylko dzieciom, ale te偶 doros艂ym. Oczywi艣cie najwa偶niejsza jest dla nas dobra sztuka dla dzieci i promowanie ciekawych wydarze艅, to nasza g艂贸wna misja. Natomiast cz臋艣膰 merytoryczna opiera si臋 na tym, 偶e my jako osoby w r贸偶ny spos贸b zainteresowane sztuk膮 dla dzieci zak艂adamy, 偶e nie ma dobrej sztuki bez os贸b, kt贸re j膮 tworz膮, pracuj膮 w niej, po艣wi臋caj膮 偶ycie na badania i eksplorowanie sztuki i to s膮 przewa偶nie osoby doros艂e.

Mog艂aby艣 opowiedzie膰 o czym艣, co ju偶 dzia艂o si臋 w ramach Obserwatorium?

W tym roku mia艂y艣my go艣cini臋 z Niemiec, Nikol臋 Schellmann, kt贸ra pracuje w niemieckim 鈥瀘dpowiedniku鈥 Centrum Sztuki Dziecka 鈥 Centrum Teatru dla Dzieci i M艂odzie偶y Republiki Federalnej Niemiec. Opowiada艂a o samej idei 鈥瀞potkania鈥. Kiedy idziemy na festiwal czy konferencj臋, to chcemy zobaczy膰 co艣 ciekawego, czego艣 si臋 dowiedzie膰, z kim艣 podyskutowa膰. Schellman zwr贸ci艂a nasz膮 uwag臋 na misj臋 r贸偶nych instytucji w tworzeniu przestrzeni. Przede wszystkim postawi艂a rozleg艂e, ale kluczowe pytanie o to, kto kogo zaprasza i do jakiej przestrzeni. Gdyby艣my zrobili konferencj臋 w pomieszczeniu, kt贸re nie jest przystosowane do os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami, wykluczyliby艣my dan膮 grup臋 odbiorc贸w. Powo艂uj臋 si臋 na wyk艂ad Schellmann dlatego, 偶e bardzo ciekawie podsumowuje dwutorow膮 misj臋 naszej instytucji, kt贸r膮 z jednej strony jest promowanie, edukowanie i wspieranie sztuki, a z drugiej tworzenie przestrzeni na sztuk臋 w 艣wiecie, w kt贸rym kultura nie jest dobrze op艂acana, nie zawsze jest dla niej miejsce i my jako organizacja staramy si臋 to zmieni膰.

Prowadzimy dyskusje o inkluzywno艣ci, a pozostaje sporo przestrzeni, w kt贸rych dalej brakuje miejsca dla cz臋艣ci odbiorc贸w. Wspomnia艂a艣, 偶e nie chcecie podchodzi膰 do ma艂ych odbiorc贸w jak nauczyciele, tylko pozwoli膰 im ch艂on膮膰 sztuk臋, tak jak chc膮. Mam wra偶enie, 偶e nast臋puje rewolucja w my艣leniu, kt贸rej g艂贸wnym celem jest pokazanie, 偶e dzieci jako odbiorcy mog膮 du偶o wnie艣膰 do pola sztuki.

Obecnie po艣wi臋camy du偶o czasu na rozmy艣lania i dyskusje o hierarchii, zar贸wno w naszym gronie Centrum, jak i w ca艂ym 艣rodowisku. 艁atwo jest popa艣膰 ze skrajno艣ci w skrajno艣膰. W starych edycjach Biennale pada艂y ostre sformu艂owania, w stylu: 鈥瀌zieciom spodoba si臋 wszystko鈥, 鈥瀌ziecko ch艂onie ka偶d膮 sztuk臋, byle by艂a kolorowa, weso艂a, zabawna鈥. Takie has艂a zak艂ada艂y brak gustu dziecka, a on z pewno艣ci膮 istnieje.

To czym sztuka dla dzieci r贸偶ni si臋 od sztuki 鈥瀌la doros艂ych鈥?

Dzieci dopiero wchodz膮 w proces socjalizacyjny, nie maj膮 jeszcze 鈥瀔odeksu poprawno艣ci鈥 w g艂owie. Doro艣li zak艂adaj膮, 偶e do艣wiadczenie sztuki nie jest czasem na zabaw臋. Natomiast dzieci, kt贸re s膮 w takcie procesu socjalizacji, maj膮 w sobie o wiele wi臋cej swobody. Nie m贸wimy o tym g艂o艣no, ale ka偶dy z nas 鈥 doros艂ych 鈥 miewa pokus臋, 偶eby si臋 g艂o艣niej za艣mia膰 w teatrze, zacz膮膰 wyg艂upia膰, wsta膰 z miejsca. Wiemy jednak, 偶e tak si臋 nie robi. Dzieci s膮 innymi odbiorcami pod wzgl臋dem metody poznawania i dlatego sztuka zacz臋艂a wychodzi膰 w stron臋 ich potrzeb. Kiedy na przyk艂ad m贸wimy o rozumianej politycznie przysz艂o艣ci planety, cz臋sto pojawia si臋 przekonanie, 偶e dzieci s膮 nasz膮 przysz艂o艣ci膮 i powinny nas uratowa膰. Tak, dzieci s膮 nasz膮 przysz艂o艣ci膮, bo nale偶膮 do pokole艅, kt贸re b臋d膮 tworzy艂y nasz 艣wiat, ale jako organizatorzy i organizatorki Biennale mamy dystans do narracji, kt贸ra obarcza dzieci ogromn膮 odpowiedzialno艣ci膮. Dzieci nie s膮 po to, 偶eby nas uczy膰 czy uratowa膰, sztuka o przysz艂o艣ci na pewno nie powinna wpaja膰 im przekonania, 偶e je偶eli one czego艣 teraz nie zrobi膮, to za 50 lat umrzemy z powodu braku wody. Dzieci s膮 przecie偶 wrzucone w zastany 艣wiat.

Nie ze swojej winy.

Nie my艣limy o nich jak o odbiorcach czy podmiotach, kt贸re powinny nas zbawi膰. Czy dzieci powinny nas czego艣 uczy膰? I tak i nie. Mamy bardzo mocne przekonanie, kt贸re wynika z bada艅 nad dzieckiem i dzieci艅stwem, 偶e doro艣li nie rozumiej膮 dzieci. Mo偶emy zadawa膰 dzieciom pytania, wychodzi膰 ku nim, ale ju偶 nimi nie jeste艣my. Trzeba pami臋ta膰 o relacji dziecko-doros艂y i zna膰 specyfik臋 obydwu pozycji. Ca艂y czas uczymy si臋 tej relacji, sprawdzamy, co mo偶emy powiedzie膰 o dzieciach, a co opowiedzie膰 samym dzieciom, tak 偶eby pozosta膰 w dialogu, a nie ustanawia膰 hierarchi臋.

Czy nie powinni艣my odchodzi膰 sformu艂owa艅 鈥瀌ziecinne鈥 czy 鈥瀒nfantylne鈥, kt贸re prowadz膮 nas do tworzenia hierarchii?聽

Do infantylizowania sztuki dla dzieci podchodzimy bardzo krytycznie. To, 偶e sztuka jest dopasowana do potrzeb dziecka, nie znaczy, 偶e jest prostsza, bardziej stereotypowa czy nudna. Powo艂am si臋 na jeden z naszych obecnych projekt贸w. Pakiet 鈥濨iennale na Wynos鈥, kt贸ry mo偶na u nas kupi膰 i bawi膰 si臋 nim w domu, zawiera arkusz poetycki autorstwa Agnieszki Wolny-Hamka艂o, ilustrowany przez Richie Acapulco. Arkusz nosi tytu艂 鈥濿iersze dla twojej c贸rki鈥, a stoj膮ca za nim idea jest taka, 偶e znajduj膮ce si臋 w nim wiersze, chocia偶 pisane z my艣l膮 o dzieciach, s膮 do czytania tak偶e przez doros艂ych. Ka偶dy odbiorca, zale偶nie od wieku, wyniesie z niego co艣 innego. Dobra sztuka dla dzieci dorasta razem z nami. Doro艣li, kt贸rzy chodz膮 na wystawy czy do teatru razem ze swoimi dzie膰mi, na pewno wynosz膮 z tego co艣 dla siebie i dla wzajemnej relacji.

My艣l臋, 偶e dobrym przyk艂adem takiego uniwersalnego dzie艂a jest 鈥濵a艂y ksi膮偶臋鈥. Odbi贸r tego tekstu zale偶y od wieku, a refleksje dziecka nie s膮 gorsze od doros艂ego. Odnosz臋 wra偶enie, 偶e Biennale dla dzieci pomaga w budowaniu w艂asnej opinii. Tegoroczna edycja odbywa si臋 pod has艂em 鈥濸rzysz艂o艣膰鈥 i聽 opiera si臋 na pi臋ciu zagadnieniach: klimat, technologia, r贸偶norodno艣膰, eksperyment i zmiana. S膮 to trudne tematy nie tylko dla dzieci, ale tak偶e dla doros艂ych, nie za trudne?

Nie ma czego艣 takiego jak za trudny temat. S膮 podej艣cia do temat贸w, kt贸re mo偶na okre艣li膰 jako chybione. Nie ma sensu rozmawia膰 z dzie膰mi o przysz艂o艣ci w spos贸b akademicki lub naukowy. T艂umaczenie dzieciom, czym jest neuror贸偶norodno艣膰 albo klimat w formie wyk艂adu, mog艂oby je tylko zniech臋ci膰. Doro艣li podczas Obserwatorium b臋d膮 mogli wzi膮膰 udzia艂 w dyskusji i porozmawia膰 o tych zagadnieniach. Je艣li chodzi o program dla dzieci, to tematy, kt贸re pojawiaj膮 si臋 pod has艂em 鈥瀙rzysz艂o艣膰鈥, s膮 zawarte 鈥瀢 brzuchu鈥 wydarze艅.

Co przez to rozumiesz?

Mamy w programie spektakl 鈥濳r贸lestwa鈥, kt贸ry zosta艂 wyprodukowany przez Teatr Guliwer w porozumieniu z Teatrem 21. Ten spektakl sam w sobie nie porusza problematyki neuror贸偶norodno艣ci, ale jest przystosowany do potrzeb neuror贸偶norodnych os贸b. Celujemy w sztuk臋, kt贸ra w interesuj膮cy spos贸b przedstawia dan膮 problematyk臋. W kontek艣cie eksperymentu i zmiany odb臋dzie si臋 projekt choreograficzny Anny Wa艅tuch i Performuj膮cych Rodzin pod tytu艂em 鈥濺o艣nie, ro艣nie i鈥︹, kt贸ry przez ruch i taniec bada ide臋 ro艣ni臋cia.

Jak mo偶na pokaza膰 ro艣ni臋cie?

Rodzice i dzieci pokazuj膮, jak rosn膮 r贸偶ne cz臋艣ci cia艂a, dzi臋ki czemu b臋d膮 mieli okazj臋 zbli偶y膰 si臋 do siebie w spos贸b ruchowo-emocjonalny. Wsp贸lnymi si艂ami pr贸buj膮 sobie nie tyle wyobrazi膰, co poczu膰, czym jest ro艣ni臋cie.

Czy spektakl odnosi si臋 do ro艣ni臋cia tylko w kontek艣cie cia艂a?

Metaforyczne ruchy, takie jak podnoszenie r膮k czy przybli偶anie si臋 do siebie, umo偶liwiaj膮 przedstawianie abstrakcyjnych temat贸w, jak ro艣ni臋cie blisko艣ci. W ten spos贸b nie zarzucamy dzieci trudnymi s艂owami, ale te偶 nie uciekamy od skomplikowanych temat贸w. Po co ucieka膰 od zagadnie艅, kt贸re towarzysz膮 ka偶demu, jak cho膰by kryzys klimatyczny? Dzieci mog膮 nie by膰 w pe艂ni 艣wiadome zagro偶e艅, ale je偶eli w szkole ucz膮 si臋 o klimacie w Polsce i pami臋taj膮, 偶e zim膮 jest zimno, a latem ciep艂o, to raczej zauwa偶膮 co艣 dziwnego, je偶eli w Sylwestra b臋d膮 mog艂y wyj艣膰 na dw贸r bez kurtki. Widzimy, 偶e klimat si臋 zmienia, a technologia zyskuje w naszym 偶yciu coraz wi臋ksz膮 rol臋 i trzeba o tym m贸wi膰. Jednocze艣nie zaznaczamy, 偶e nie zawsze wiadomo, co przyniesie przysz艂o艣膰, a my mo偶emy pracowa膰 tylko nad tym, co nas otacza.

Przedstawiacie przysz艂o艣膰 rozumian膮 jako efekt dzia艂a艅 cz艂owieka tu i teraz. Jak rozumiem, dzi臋ki temu dziecko zyskuje poczucie sprawczo艣ci. W opisie tegorocznego Biennale jest jedno zagadnienie, kt贸re wydaje mi si臋 niejasne 鈥濸rzysz艂o艣膰 sztuki i sztuka przysz艂o艣ci鈥. O co dok艂adnie chodzi?

To has艂o mo偶na rozumie膰 bardzo r贸偶nie. Nikola Schellman powiedzia艂a, 偶e to, co najbardziej eksperymentalne, najdziwniejsze ju偶 jest z nami, ale znajduje si臋 w niezbadanych miejscach. Poradzi艂a nam, 偶eby艣my zastanowili si臋 nad tym, dla kogo w wydarzeniach, kt贸re organizujemy, jest miejsce, a dla kogo nie ma. W tym sensie eksperymentem jest ju偶 autorefleksja dotycz膮ca tego, w czym i jak funkcjonujemy. Sztuka przysz艂o艣ci nie musi 艂膮czy膰 si臋 z robotami, z u偶yciem super technologii. Wystarczy, 偶e b臋dzie inkluzywna i we藕mie pod uwag臋 potrzeby r贸偶nych grup.

Skoro wspomnia艂a艣 o technologii 鈥 czy w programie s膮 projekty, kt贸re jej u偶ywaj膮?

W konkursie na projekt wydarzenia, artystycznego kt贸re znajdzie si臋 na Biennale wygra艂a wystawa multimedialna 鈥700 krok贸w o jutrze鈥, w kt贸rej technologia gra du偶膮 rol臋, cho膰 nie jest najwa偶niejsza. Przede wszystkim chcemy zaznaczy膰, 偶e technologia mo偶e pom贸c cz艂owiekowi lepiej zrozumie膰 to, co go otacza, na przyk艂ad natur臋.

Jak wygl膮da ta wystawa?

B臋dzie polega艂a na badaniu samej idei komunikowania si臋. Powiedzmy, 偶e znajdzie si臋 grupa dzieci, kt贸ra b臋dzie musia艂a skontaktowa膰 si臋 z bytem, z kt贸rym nie umiemy si臋 porozumiewa膰. Spos贸b komunikacji trzeba b臋dzie wsp贸lnie wykombinowa膰 w艂a艣nie przy u偶yciu technologii. Ta wystawa podkre艣la sam膮 warto艣膰 komunikacji jako relacji mi臋dzy nami a innym bytem. W tym zawiera si臋 eksperyment, dlatego badamy mo偶liwo艣ci sztuki i tego co ju偶 w nas istnieje. St膮d sztuka przysz艂o艣ci jest podchwytliwym okre艣leniem, bo niekoniecznie oznacza sztuk臋 komputerow膮. Mo偶e sztuka przysz艂o艣ci b臋dzie polega艂a na robieniu czego艣 wsp贸lnie, z ka偶d膮 grup膮 wykluczon膮, kt贸ra obecnie jest odsuni臋ta.

S艂uchaj膮c ci臋, rozumiem, 偶e dajecie dziecku pe艂n膮 dowolno艣膰 w rozumieniu zaproponowanych zagadnie艅. Pytanie mo偶e banalne, ale dlaczego wdra偶anie dzieci w 艣wiat sztuki jest tak wa偶ne?

Bo sztuka jest enklaw膮 wolno艣ci 鈥 pozwala nam poznawa膰 rzeczywisto艣膰, siebie i r贸偶ne do艣wiadczenia bez przymusu. W szkole uczymy si臋 ciekawych rzeczy, ale robimy to dlatego, 偶e kto艣 nam kaza艂. Poza tym mamy narzucone normy dzia艂ania w spo艂ecze艅stwie, do kt贸rych musimy si臋 dopasowa膰. Mo偶e nie chcieliby艣my tak post臋powa膰, ale wychowujemy dzieci i 偶yjemy w przekonaniu, 偶e pewne rzeczy musimy robi膰. Sztuka jest przestrzeni膮, do kt贸rej mo偶na wej艣膰 i nikt niczego nie oczekuje. Ka偶dy bierze z niej dla siebie, co chce, otwiera cz艂owieka na rzeczywisto艣膰, pokazuje, 偶e mo偶na inaczej.聽 Dziecko nie jest w pe艂ni samodzielne, wi臋c doros艂y musi mu pom贸c, bo pi臋ciolatek sam nie p贸jdzie do teatru, ale powinien odnale藕膰 w nim przestrze艅 do w艂asnych refleksji. By膰 mo偶e gdyby nie projekty artystyczne, kt贸re wspieramy, my艣lenie o przysz艂o艣ci wi膮za艂oby si臋 tylko z up艂ywem czasu. Sztuka zapewnia wolno艣膰 i swobod臋, kt贸rej nie daj膮 nam inne przestrzenie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij