Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

W ┼Ťwiecie kruchego dobra. Filozofia wobec tragedii

Istnieje pokusa, by zamkn─ů─ç tragedi─Ö pandemii w intelektualne formu┼éy. Cz─Ö┼Ť─ç z tych wypowiedzi uchyla si─Ö jednak przed najwa┼╝niejsz─ů prawd─ů: nie wiemy, co b─Ödzie jutro. Filozofia nie jest od tego, by t─Ö prawd─Ö tuszowa─ç. Musi wobec niej z pokor─ů pochyli─ç g┼éow─Ö.
W ┼Ťwiecie kruchego dobra. Filozofia wobec tragedii
ilustr.: Marta Basak

Karen Blixen napisa┼éa, ┼╝e mog─ů zdarzy─ç si─Ö rzeczy, kt├│rych ÔÇ×istnienia nie jeste┼Ťmy sobie w stanie uzmys┼éowi─ç ani przedtem, ani wtedy, gdy zachodz─ů, ani nawet p├│┼║niej, gdy je wspominamyÔÇŁ. Konfrontacja z takimi wydarzeniami, jak m├│wi, w pewnym sensie przypomina ┼Ťmier─ç: mie┼Ťci si─Ö w zasi─Ögu do┼Ťwiadczenia, cho─ç nie w zasi─Ögu wyobra┼║ni. Prze┼╝ywamy je jakby po omacku, zdani na ┼éask─Ö losu, kt├│ry wreszcie wynosi nas na spokojne wody.

W wielu powstaj─ůcych obecnie tekstach filozoficznych znajduje wyraz pokusa, by dokona─ç logicznego rozbioru sytuacji, przedstawi─ç prognozy, zamkn─ů─ç tragedi─Ö pandemii w intelektualne formu┼éy. Stoi za tym, zrozumia┼éa sk─ůdin─ůd, potrzeba bezpiecze┼ästwa: to, co uporz─ůdkowane przez rozum, wydaje si─Ö nam oswojone i rzekomo podlega kontroli. Trudno jednak nie odnie┼Ť─ç wra┼╝enia, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç z tych operuj─ůcych wyszukanymi kategoriami filozoficznymi wypowiedzi uchyla si─Ö przed najwa┼╝niejsz─ů prawd─ů: nie wiemy, co b─Ödzie jutro. Dwa miesi─ůce temu nikt nie przewidywa┼é, jak trudny czeka nas czas. Do┼Ťwiadczamy obecnie raczej bezbronno┼Ťci wobec tego, co przyniesie przysz┼éo┼Ť─ç. Filozofia nie jest od tego, by t─Ö prawd─Ö tuszowa─ç. Musi wobec niej z pokor─ů pochyli─ç g┼éow─Ö.

Znalezienie r├│wnowagi mi─Ödzy uwielbieniem dla rozumu, kt├│re prowadzi nas czasem do nieczu┼éych, wieszczych spekulacji, a intelektualn─ů kapitulacj─ů jest wielkim wyzwaniem. Bywaj─ů te┼╝ przypadki ÔÇô w┼Ťr├│d nich mo┼╝na wymieni─ç S┼éawoja ┼Żi┼żka, kt├│ry zd─ů┼╝y┼é ju┼╝ opublikowa─ç ksi─ů┼╝k─Ö na temat pandemii, por├│wnuj─ůc Covid-19 do ÔÇ×Kill BillaÔÇŁ Quentina Tarantino ÔÇô ┼╝e filozofia przybiera form─Ö cynicznej, akademickiej akrobatyki, polegaj─ůcej na ┼╝onglowaniu poj─Öciami ponad ludzkim nieszcz─Ö┼Ťciem.

Czy to znaczy, ┼╝e w obliczu tragedii my┼Ťl filozoficzna traci jakiekolwiek znaczenie, bo rozum i tak nic nie mo┼╝e? Uwa┼╝am, ┼╝e nie. A jednak filozofia, w kt├│r─ů wierz─Ö, to taka, kt├│ra nie jest zbroj─ů chroni─ůc─ů nas przed naporem ┼Ťwiata, lecz raczej banda┼╝em pozwalaj─ůcym zatamowa─ç krwotok z ran, kt├│re los i tak nam zada. Taka, kt├│ra od uczelnianych laboratori├│w woli odniesienie do konkretnego, ludzkiego do┼Ťwiadczenia, dobrze ┼Ťwiadoma samej siebie i tego, ile rzeczywi┼Ťcie mo┼╝e o tym do┼Ťwiadczeniu powiedzie─ç. Wystrzegaj─ůca si─Ö b┼é─Ödu, na kt├│ry wskazywa┼é Blaise Pascal, zauwa┼╝aj─ůc, ┼╝e cho─ç rozum to pierwiastek boski w cz┼éowieku, to nie znaczy to jeszcze, ┼╝e jest to doskona┼éy rozum Boga.

*

Nie wiem, czy zatryumfuje dobro, czy z┼éo. Czyta┼éem ju┼╝ wizje apokaliptyczne, wedle kt├│rych cz┼éowiecze┼ästwo zostanie w nas zag┼éuszone przez nieskr─Öpowane i brutalne drapie┼╝nictwo, oraz zupe┼énie inne, m├│wi─ůce o schy┼éku niesprawiedliwego, kapitalistycznego ┼Ťwiata, pod sztandarami og├│lno┼Ťwiatowej jedno┼Ťci wywo┼éanej zaraz─ů i konieczno┼Ťci─ů redystrybucji d├│br. Sam wierz─Ö raczej JacquesÔÇÖowi Maritainowi, kt├│ry twierdzi┼é, ┼╝e z┼éo i dobro rozwijaj─ů si─Ö w┼éasnymi, r├│wnoleg┼éymi ┼Ťcie┼╝kami i do ko┼äca ┼Ťwiata ┼╝adne z nich nie odniesie zwyci─Östwa (z tym ┼╝e, jak dodaje, dobro jednak zawsze nieznacznie przewa┼╝y ÔÇô za to trzymajmy kciuki). M├│wi─ůc pro┼Ťciej, ludzie b─Öd─ů zar├│wno szlachetni i ofiarni, jak i nikczemni i ma┼éostkowi ÔÇô tak teraz, jak kiedy┼Ť i po wieki wiek├│w.

Martha Nussbaum, kt├│ra reprezentuje praktyczn─ů i wsp├│┼éczuj─ůc─ů odmian─Ö filozofii, powiada natomiast, ┼╝e dobro jest kruche. I rzeczywi┼Ťcie, nigdy tak silnie jak w ostatnich dniach owej krucho┼Ťci nie odczuwa┼éem, poznaj─ůc j─ů nie z kart filozoficznych dzie┼é, lecz z w┼éasnego do┼Ťwiadczenia.

Nussbaum przekonuje, ┼╝e nie ma cnoty bez tego, co zewn─Ötrzne. Mi┼éo┼Ť─ç, przyja┼║┼ä, aktywno┼Ť─ç polityczna, wszystko to, co stanowi tre┼Ť─ç dobrego ludzkiego ┼╝ycia, zale┼╝ne jest od znajduj─ůcych si─Ö poza nami, ruchomych obiekt├│w, kt├│re mog─ů nam zosta─ç przez los odebrane. Nie b─Ödziemy spe┼éniali si─Ö jako obywatele, patrioci, je┼Ťli ┼╝ycie spo┼éeczne ustanie. Nie b─Ödziemy mieli okazji pokaza─ç, jak pracowici jeste┼Ťmy, je┼Ťli pracy nie b─Ödzie. Nie b─Ödziemy wyrozumiali, pomocni, wierni, je┼Ťli nie b─Ödzie wok├│┼é nas ludzi, dla kt├│rych chcemy tacy by─ç. Mi┼éo┼Ť─ç, przyja┼║┼ä, wsp├│lnota to dobra jako takie. Ale te┼╝ one same pozwalaj─ů nam by─ç dobrymi w sensie moralnym. Istniej─ů takie warto┼Ťci, kt├│re da si─Ö urzeczywistnia─ç tylko w relacjach z innymi.

Dobro jest kruche nie dlatego, ┼╝e go nie chcemy i nie potrafimy by─ç dobrzy. Nieustannie dr┼╝y i migoce, poniewa┼╝ to los stwarza nam warunki, by je realizowa─ç. I on te┼╝ potrafi nam te d─ů┼╝enia pokrzy┼╝owa─ç. Dlatego teraz, kiedy wielu z nas do┼Ťwiadcza niemal zupe┼énej izolacji, warto ÔÇô pod─ů┼╝aj─ůc za rad─ů Nussbaum ÔÇô zastanowi─ç si─Ö nad tym, jak bardzo jeste┼Ťmy od siebie zale┼╝ni, nie tylko jako ludzie w og├│le, ale wr─Öcz jako ludzie dobrzy. By─ç mo┼╝e pozwoli nam to dostrzec, ┼╝e sp├│r, wielo┼Ť─ç stanowisk, r├│┼╝norodno┼Ť─ç charakter├│w i potrzeb to efekt wigoru ┼╝ycia spo┼éecznego jako takiego. Potrzebujemy go, ┼╝eby stawa─ç si─Ö lepsi, nawet ÔÇô a mo┼╝e zw┼éaszcza ÔÇô w┼Ťr├│d tego, co uci─ů┼╝liwe i przyczyniaj─ůce si─Ö do wzrostu t─Ötna. Alternatyw─ů jest moralna flauta.

Co jednak, w wymiarze egzystencjalnym, mo┼╝emy, gdy ┼Ťwiat wali si─Ö w gruzy? Nussbaum twierdzi, ┼╝e, przede wszystkim, nie nale┼╝y w├│wczas traci─ç wiary w mo┼╝liwo┼Ť─ç porz─ůdku jako takiego. Kiedy przypomnimy sobie, ┼╝e istnieje j─Özyk nazywaj─ůcy rzeczywisto┼Ť─ç, ┼Ťwiat przyrody podleg┼éy swoim rytmom, ┼╝e ludzie, kt├│rych kochamy, maj─ů sta┼ée cechy charakteru, odkryjemy, jak wiele mimo wszystko jest rzeczy stanowi─ůcych dla nas oparcie jako to, co trwa┼ée. A to daje nadziej─Ö na rozwi─ůzanie problem├│w, kt├│re przecie┼╝ i tak przyjd─ů, niezale┼╝nie od tego, jak wiele zdo┼éaliby┼Ťmy z tego ┼Ťwiata zrozumie─ç. Trudno┼Ťci nie pokonaj─ů jednak filozofowie z wy┼╝yn swoich akademickich katedr, ale my wszyscy, przez praktyczn─ů i wyt─Ö┼╝on─ů dba┼éo┼Ť─ç o kruche dobro, w takim zakresie, w jakim pozwalaj─ů nam na to nasze poszczeg├│lne umiej─Ötno┼Ťci.

Tylko do pewnego stopnia uto┼╝samiam si─Ö z tu i ├│wdzie wyra┼╝anymi stoickimi nadziejami, ┼╝e oto izolacja pozwoli nam wreszcie zrozumie─ç, jak wiele z element├│w naszego dobrobytu to rzeczy niekonieczne, dzi─Öki czemu nawr├│cimy si─Ö na drog─Ö wstrzemi─Ö┼║liwo┼Ťci. Oczywi┼Ťcie, by─ç mo┼╝e niekt├│rzy z nas odnajd─ů w sobie potrzeb─Ö wi─Ökszego ni┼╝ dotychczas umiarkowania. To jednak, ┼╝e dobra wykraczaj─ůce poza to, co wystarczy, by przetrwa─ç, nie s─ů konieczne, nie oznacza jeszcze, ┼╝e s─ů bezwarto┼Ťciowe: wizyty w teatrze, spotkania w kawiarni, dzia┼éalno┼Ť─ç zawodowa czy naukowa, podr├│┼╝e, sport, aktywno┼Ť─ç obywatelska i celebracja uroczysto┼Ťci religijnych ÔÇô wszystko to sk┼éada si─Ö na barwno┼Ť─ç i specyficznie ludzkie pi─Ökno istnienia. W sensie moralnym trudno por├│wnywa─ç dobrowolnie rezygnuj─ůcych ze ┼Ťwiata eremit├│w do nas, ascet├│w z przymusu.

┼╗ycie spo┼éeczne jest jednym z d├│br najbardziej podatnych na zniszczenie i zmienno┼Ť─ç losu. To odpowiedni moment, ┼╝eby o tym pomy┼Ťle─ç i je doceni─ç. Zrozumie─ç, ┼╝e aby by─ç dobrym cz┼éowiekiem, potrzeba wyczucia miejsca i chwili. Jest to czas, gdy musimy szuka─ç nowych dr├│g ÔÇô na jak d┼éugo, nie wiadomo. Nie porzucajmy teraz swojego ┼╝ycia wewn─Ötrznego i siebie nawzajem. To szansa.

A potem, jak to pi─Öknie wyrazi┼é Jan J─Öczmyk, ÔÇ×od pocz─ůtku zbudujemy / miasta nasze, domy nasze / sprz─Öty nasze, lampy nasze / ┼╝eby wiatr mia┼é czym ko┼éysa─çÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś