Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

W samym sercu imperium

Urodzony w ubogiej ch艂opskiej rodzinie, nale偶膮cy do spo艂eczno艣ci do艣wiadczaj膮cej podw贸jnej opresji ze strony 偶o艂nierzy rzymskich i ze strony 偶o艂dak贸w Heroda, Jezus dorasta艂, obserwuj膮c, jak miejskie elity odziera艂y z maj膮tku Jego s膮siad贸w przez wyw艂aszczanie ich z ziemi i z jej owoc贸w.

ilustr.: Paula Kaniewska

ilustr.: Paula Kaniewska


Tekst pochodzi z聽32. numeru papierowego Magazynu聽鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em聽鈥濳obiety w聽Ko艣ciele鈥.
Teologia wyzwolenia, jako szczeg贸lny rodzaj refleksji, ma sw贸j pocz膮tek w latynoameryka艅skim do艣wiadczeniu ucisku. Ucisk ten, si臋gaj膮cy czas贸w, w kt贸rych misjonarze pod膮偶yli za hiszpa艅skimi i portugalskimi galeonami na zachodni膮 p贸艂kul臋 w XV i XVI stuleciu, by艂 dzie艂em lokalnych elit wsp贸艂pracuj膮cych z kolonialnymi panami. C贸偶 z tego, 偶e panowie zostali odsuni臋ci od w艂adzy po wojnie hiszpa艅sko-ameryka艅skiej (1898), skoro pot臋ga militarna i ekonomiczna Stan贸w Zjednoczonych sprowadzi艂a ziemie le偶膮ce na po艂udnie od nich do poziomu nowej kolonii imperialnego kapitalizmu? Trwaj膮ca dekady izolacja Kuby i wspierane przez CIA obalenie rz膮du Salvadora Allende w Chile s膮 wydarzeniami zbiegaj膮cymi si臋 w czasie z narodzinami teologii wyzwolenia w Ameryce 艁aci艅skiej.
Wszystko zacz臋艂o si臋 od antysystemowych inicjatyw podejmowanych przez chrze艣cija艅skich aktywist贸w jeszcze w latach 50. i 60., ale dopiero peruwia艅ski teolog Gustavo Guti茅rrez wyznaczy艂 kierunek dalszych my艣li i dzia艂a艅 we wp艂ywowej ksi膮偶ce zatytu艂owanej 鈥濼eolog铆a de la liberaci贸n鈥 z 1971 roku. Dwa lata p贸藕niej, wraz z ukazaniem si臋 angielskiego przek艂adu ksi膮偶ki, teologia wyzwolenia wkroczy艂a na scen臋 p贸艂nocnoameryka艅sk膮. Tam te偶 spotka艂a si臋 z ciep艂ym przyj臋ciem na post臋powych wydzia艂ach teologicznych, w艣r贸d chrze艣cija艅skich aktywist贸w i ich laickich sprzymierze艅c贸w. Od tego czasu 鈥 w pewnej mierze dzi臋ki publikowanej przez Ojc贸w Maryknoll serii 鈥濷rbis Books鈥 鈥 wyda艂a ona plon zar贸wno w ameryka艅skiej literaturze, jak i na ulicach miast le偶膮cych w samym sercu imperium.
Proroczy alarm
We wcze艣niejszej historii Ameryki P贸艂nocnej nie brakuje przyk艂ad贸w wysi艂k贸w wyzwole艅czych, cho膰 wyst臋powa艂y one pod innymi nazwami. Wspomn臋 tylko o kilku najwa偶niejszych. W po艂owie XIX wieku w Seneca Falls koalicja sufra偶ystek, przeciwnik贸w niewolnictwa i obro艅c贸w rdzennych Amerykan贸w opiera艂a swoje niepopularne pogl膮dy na w艂asnej interpretacji chrze艣cija艅stwa, a pierwsze spotkanie dotycz膮ce praw kobiet odby艂o si臋 w 1848 roku w ko艣ciele metodyst贸w. Ruch abolicjonist贸w, zar贸wno w cz臋艣ci kierowanej przez bia艂ego obywatela Nowej Anglii, Williama Lloyda Garrisona, jak i w tej, na kt贸rej czele sta艂 by艂y niewolnik Frederick Douglas, odwo艂ywa艂 si臋 do zasad chrze艣cija艅skich. Duchowo艣膰 kwakr贸w okaza艂a si臋 absolutnie nie do przecenienia podczas budowy sieci kolei podziemnej, kt贸ra przewozi艂a niewolnik贸w uciekaj膮cych z po艂udnia Stan贸w do ziemi obiecanej, to znaczy na p贸艂noc od linii Masona-Dixona lub nawet do Kanady, jako 偶e w po艂owie lat 50. XIX wieku ca艂y kraj sta艂 si臋 ma艂o bezpiecznym miejscem. W obr臋bie nielegalnego ruchu niepos艂usze艅stwa obywatelskiego dzia艂a艂 tak偶e starotestamentalny w stylu, p艂omienny prorok wybawienia, John Brown. Nie spos贸b wreszcie nie wspomnie膰 o nazywanej 鈥濩zarnym Moj偶eszem鈥 Harriet Tubman, kt贸ra po ucieczce z niewoli z nara偶eniem 偶ycia powraca艂a do strefy zagro偶enia, by wyprowadzi膰 na wolno艣膰 swoich braci i siostry.
Inne dzia艂ania wpisuj膮ce si臋 w program teologii wyzwolenia 鈥 zar贸wno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Kanadzie 鈥 by艂y reakcjami na niesprawiedliwo艣ci towarzysz膮ce rewolucji przemys艂owej. Kapitalistyczni robber barons wyzyskiwali m臋偶czyzn, kobiety i dzieci w fabrykach i kopalniach, w kt贸rych byli oni traktowani jak tanie cz臋艣ci zamienne. Chrze艣cija艅skie warto艣ci nie stanowi艂y co prawda gruntu, na kt贸rym wyr贸s艂 w tych miejscach zorganizowany ruch oporu, nie spos贸b jednak nie doceni膰 roli, kt贸r膮 odegra艂y w historii industrializacji Ameryki P贸艂nocnej. Chocia偶 wi臋kszo艣膰 przyw贸dc贸w Wobblies贸w [rewolucyjnego zwi膮zku zawodowego Industrial Workers of the World] uwa偶a艂a si臋 za agnostyk贸w lub ateist贸w, motywy o biblijnym i chrze艣cija艅skim rodowodzie jak echo powraca艂y w ich retoryce. Protestanckie ruchy spod znaku Social Gospel budowa艂y solidarno艣膰 klasy robotniczej na odwo艂aniach do postaci Jezusa radykalnego, znanego z ewangelii synoptycznych. Starszy i bardziej paternalistyczny katolicyzm spo艂eczny ulega艂 radykalizacji w ogniu pracowniczych spor贸w. W Kanadzie powsta艂a Confederation des Travaillers Catholiques du Canada (CTCC) 鈥 najbardziej radykalny ruch zwi膮zkowy w Quebecu rz膮dzonym tward膮 r臋k膮 Maurice鈥檃 Duplessisa. Podczas s艂ynnego strajku w Asbestos w 1949 roku CTCC naciska艂o na post臋powy kler katolicki i na 艣wieckich intelektualist贸w, by wraz z robotnikami powstali przeciwko korporacyjnemu i rz膮dowemu uciskowi. Z kolei gdy w Stanach Zjednoczonych dosz艂o do strajku pracownik贸w fabryk motoryzacyjnych w Detroit, do protestuj膮cych do艂膮czy艂o wielu ksi臋偶y katolickich, takich jak ojciec Charles Owen Rice z Pittsburgha. W mniej odleg艂ych czasach, to znaczy we wczesnych latach 80., du偶a cz臋艣膰 kleru protestanckiego z tamtych okolic wspiera艂a aktywist贸w ruch贸w pracowniczych, kt贸rzy pr贸bowali powstrzyma膰 systemow膮 destrukcj臋 lokalnego przemys艂u stalowego. I chocia偶 nie uda艂o im si臋 zmniejszy膰 p臋du kapita艂u do wykorzystywania taniej si艂y roboczej w krajach rozwijaj膮cych si臋, to ich proroczy alarm wsp贸艂brzmia艂 z wt贸ruj膮cym mu dzwonem teologii wyzwolenia, kt贸rego d藕wi臋k dochodzi艂 z tych samych kraj贸w, eksploatowanych przez tych samych przemys艂owc贸w.
W ci膮gu dw贸ch dekad 鈥 od po艂owy lat 50. do po艂owy lat 70. XX wieku 鈥 nast膮pi艂a w populacji afroameryka艅skiej oraz w艣r贸d przewa偶nie bia艂ych student贸w college鈥櫭硍 i uniwersytet贸w eksplozja ruch贸w na rzecz sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej. Jestem przekonany o tym, 偶e 鈥瀋zarne chrze艣cija艅stwo鈥 stanowi kwintesencj臋 p贸艂nocnoameryka艅skiej teologii wyzwolenia. Pocz膮wszy od pierwszych d膮偶e艅 abolicjonistycznych, poprzez zmagania sufra偶ystek, skandal segregacji rasowej i renesans Harlemu, a偶 po wyst膮pienia Ruchu Praw Obywatelskich pod pokojowym przewodnictwem Martina Luthera Kinga, czarnosk贸ra populacja Stan贸w Zjednoczonych dostarczy艂a przyk艂adu najbardziej sp贸jnego i zarazem najbardziej 艣wiadomego biblijnie radykalizmu, kt贸ry pobrzmiewa wyra藕nym echem w wyzwole艅czym zaanga偶owaniu jej latynoameryka艅skich braci i si贸str. Z uniwersytet贸w wzi臋艂a sw贸j pocz膮tek seria bunt贸w 鈥 nie tylko przeciwko rasizmowi, lecz tak偶e przeciwko wojnie w Wietnamie 鈥 kt贸ra wprowadzi艂a z powrotem do mainstreamu chrze艣cija艅ski pacyfizm i feministyczny egalitaryzm dziewi臋tnastowiecznych kwakr贸w. Za艂o偶ony przez Dorothy Day i Petera Maurina ruch Catholic Worker do dzi艣 uciele艣nia wizj臋 pacyfistycznego niepos艂usze艅stwa obywatelskiego, wraz z jego solidarno艣ci膮 z biedakami zaludniaj膮cymi ubogie getta miast Ameryki P贸艂nocnej. Podobne warto艣ci s膮 wsp贸艂cze艣nie wcielane w 偶ycie przez zmar艂ego w minionym roku jezuit臋 Daniela Berrigana i jego m艂odszego wsp贸艂brata Johna Deara.
ilustr.: Paula Kaniewska

ilustr.: Paula Kaniewska


Or臋dzie wyzwolenia
Opr贸cz charakterystycznego dla teologii wyzwolenia schematu 鈥瀌zia艂anie 鈥 namys艂 鈥 dzia艂anie鈥, p贸艂nocnoameryka艅scy aktywi艣ci 鈥 nie licz膮c mo偶e Harriet Tubman, r贸wnie niepi艣miennej jak wielu bohater贸w biblijnych 鈥 pozostawili po sobie tak偶e pisma, w kt贸rych zdawali spraw臋 z zasad chrze艣cija艅skich, kt贸re popchn臋艂y ich do wyst膮pienia przeciwko imperialnemu establishmentowi. Intensywny rozw贸j studi贸w biblijnych na wydzia艂ach teologicznych i na rynku ksi臋garskim nie tylko ugruntowa艂 dzia艂ania podejmowane przez radykalnych chrze艣cijan, lecz tak偶e sam dzi臋ki ich dzia艂aniom zyska艂. Rozw贸j ten zacz膮艂 si臋 bowiem od pracuj膮cych u podstaw aktywist贸w, w艣r贸d kt贸rych nie brakowa艂o os贸b posiadaj膮cych przygotowanie do pracy naukowej. Zamiast jednak streszcza膰 ich pogl膮dy, lepiej podj膮膰 pr贸b臋 uchwycenia na jednym obrazie warto艣ci wyzwole艅czych, kt贸re ci my艣liciele wynie艣li na ulice 鈥 czy to osobi艣cie, czy to poprzez dzia艂alno艣膰 ludzi zainspirowanych ich refleksj膮.
Wyzwolenie w Starym Testamencie: Sam rdze艅 pism hebrajskich dotyczy wyzwolenia z sytuacji ucisku i niesprawiedliwo艣ci. Nar贸d Wybrany by艂 ludem w najlepszym wypadku 偶yj膮cym na marginesie imperium, a w najgorszym 鈥 zniewolonym lub wygnanym. Znakiem rozpoznawczym owego ludu by艂o wyj艣cie z niewoli egipskiej, kt贸re mia艂o kszta艂towa膰 wzajemne stosunki oswobodzonych oraz ich podej艣cie do obcych (Wj 20,1-17; Pwt 7,7-8; Pwt 26,5-9; Joz 24,2-13). Zasady, kt贸re regulowa艂y ich 偶ycie, obejmowa艂y obowi膮zki anulowania d艂ugu, przyjmowania obcego i inne przejawy antyimperialnego prawodawstwa. Pomimo pora偶ek ponoszonych przez kolejnych prorok贸w (takich jak Amos, Ozeasz, Izajasz, Micheasz, Jeremiasz, Ezechiel i anonimowa posta膰 znana jako Deutero-Izajasz), kt贸rych B贸g wys艂a艂, by zawr贸ci膰 sw贸j lud z drogi wyst臋pku, wida膰 wyra藕nie, 偶e ci sami prorocy obiecywali pok贸j i sprawiedliwo艣膰 jedynie z powodu Boskiej lojalno艣ci wobec tego wyj膮tkowego i uciskanego narodu.
Jezus i ruch galilejski: Najwa偶niejszym owocem studi贸w nad Jezusem historycznym jest nie tylko odkrycie rdzenia Jego nazare艅skiego nauczania i dzia艂ania, ale tak偶e umieszczenie Go w kontek艣cie imperialnego ucisku, kt贸ry stanowi艂 t艂o Jego 偶ycia i t艂o 偶ycia jego uczni贸w. Urodzony w ubogiej rodzinie ch艂opskiej w Galilei, nale偶膮cy do spo艂eczno艣ci do艣wiadczaj膮cej podw贸jnej opresji ze strony 偶o艂nierzy rzymskich i ze strony 偶o艂dak贸w tetrarchy Heroda Antypasa, Jezus dorasta艂, obserwuj膮c, jak miejskie elity odziera艂y z maj膮tku Jego s膮siad贸w przez wyw艂aszczanie ich z ziemi i z jej owoc贸w. Z pocz膮tku by艂 na艣ladowc膮 Jana Chrzciciela, kiedy jednak ten zosta艂 zamordowany na polecenie Heroda, Jezus rozpocz膮艂 w艂asn膮 dzia艂alno艣膰. Przez d艂ugi czas unika艂 miecza Heroda dzi臋ki w臋drownej formie swojego nauczania, cudotw贸rstwa i tworzenia ruchu spo艂ecznego. Tym, co ostatecznie kosztowa艂o go 偶ycie, by艂 buntowniczy wjazd do Jerozolimy i bezpo艣redni atak, kt贸ry przypu艣ci艂 na arystokrat贸w 艢wi膮tyni, kt贸rych zadaniem by艂o utrzymanie pokoju i zapewnienie nap艂ywu pieni臋dzy z podatk贸w do kieszeni elit. Jezus podzieli艂 los wszystkich, kt贸rzy o艣mielili si臋 zagrozi膰 imperialnej pot臋dze, utrzymuj膮cej lud w stanie podleg艂o艣ci.
Ko艣ci贸艂 po zmartwychwstaniu: A偶 do niedawnego wysypu studi贸w nad pismami 艣wi臋tego Paw艂a, spo艣r贸d kt贸rych wiele mie艣ci si臋 w paradygmacie postkolonialnym, rozumienie zmartwychwstania Jezusa nie pasowa艂o do bardziej wyzwole艅czego wyd藕wi臋ku Jego pos艂ugi w Galilei. Naukowcy zdawali si臋 sprowadza膰 program ruchu powsta艂ego po zmartwychwstaniu do Paw艂owego mistycyzmu, wedle kt贸rego 偶ycie po 艣mierci jest jedynym remedium na pot臋偶n膮 Pax Romana. Na szcz臋艣cie w nowszych studiach nad my艣l膮 Paw艂a zacz臋to podkre艣la膰 antyimperialny charakter jego nauczania. Jezus jest Panem, a nie Cezarem. Jego w艂adza wyra偶a si臋 poprzez pokor臋 i 偶ycie w艣r贸d zepchni臋tych na margines spo艂eczny mieszka艅c贸w rzymskich miast. 呕ydzi i poganie, niewolnicy i wolni, m臋偶czy藕ni i kobiety, wszyscy s膮 r贸wni w Chrystusie (Ga 3,28), a pewna forma dobrowolnego socjalizmu jest przedstawiana jako idea艂 (Dz 2,44; 4,32) i praktykowana (2 Kor 8,13-15) we wczesnych wsp贸lnotach chrze艣cija艅skich. Imperialny Rzym uchodzi co prawda za do艣膰 tolerancyjny religijnie, ale nie dotyczy to 呕yd贸w i chrze艣cijan. Dzieje si臋 tak dlatego, 偶e obydwie te religie oferowa艂y alternatyw臋 dla imperialnych pretensji, g艂osz膮c, 偶e rzymska propaganda pokoju osi膮ganego w drodze podboj贸w by艂a k艂amstwem i pogwa艂ceniem Bo偶ego zamys艂u.
 
***
W naszej epoce imperialnej dezintegracji naj艂atwiej by艂oby teologom wyzwolenia w Pierwszym 艢wiecie osun膮膰 si臋 w apokaliptyczn膮 rozpacz. Inna mo偶liwo艣膰 polega艂aby na na艣ladowaniu radykalnych chrze艣cijan, kt贸rzy 鈥 uzbrojeni w moc S艂owa 鈥 pod膮偶aj膮 drog膮 um臋czonego galilejskiego Ch艂opa, wci膮偶 na nowo powstaj膮cego z popio艂贸w wal膮cego si臋 imperium. Zaprawd臋, je艣li Jezus jest Panem, tylko to drugie podej艣cie ma jaki艣 sens.
 
przet艂umaczy艂 Maciej Papierski

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij