fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

W ogrodzie ┼Ťmierci ÔÇô kilka refleksji na temat ÔÇ×Strefy interes├│wÔÇŁ

Wi─Ökszo┼Ť─ç recenzji filmu koncentruje si─Ö na kontra┼Ťcie pomi─Ödzy dramatem dziej─ůcym si─Ö za murem Auschwitz, a sielank─ů panuj─ůc─ů po stronie domu H├Âss├│w. Jednak logika tych ┼Ťwiat├│w by┼éa podobna ÔÇô panowie ┼╝ycia i ┼Ťmierci decydowali o przeznaczeniu istot ┼╝ywych.
W ogrodzie ┼Ťmierci ÔÇô kilka refleksji na temat ÔÇ×Strefy interes├│wÔÇŁ
obraz Hugo Simberga Ogr├│d ┼ŤmierciÔÇŁ (oryg. ÔÇ×Kuoleman puutarhaÔÇŁ)

Od 8. marca mo┼╝emy ogl─ůda─ç w polskich kinach nagradzany m.in. Grand Prix na Festiwalu w Cannes film Jonathana Glazera pod tytu┼éem ÔÇ×Strefa interes├│wÔÇŁ. Koncepcja tego dzie┼éa polega na przedstawieniu atmosfery panuj─ůcej w o┼Ťwi─Öcimskiej willi SS-Obersturmbannf├╝hrera Rudolfa H├Âssa. W domu, umiejscowionym przy samym murze obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, jak gdyby nigdy nic, sielankowe ┼╝ycie wiod┼éa rodzina komendanta.

Obraz odebra┼éem jako dobrze przemy┼Ťlany i wykonany, trzymaj─ůcy w nieustannym napi─Öciu, posiadaj─ůcy do┼Ť─ç specyficzny, mroczny (cho─ç w wi─Ökszo┼Ťci sceny kr─Öcone by┼éy w wiosennym s┼éo┼äcu) klimat. Ale to nie akcja filmu, a wisz─ůca nad wszystkim g─Östa, z┼éowroga, ci─Ö┼╝ka atmosfera wywo┼éywa┼éa to napi─Öcie. Stan ten pot─Ögowa┼éa w widzach genialna muzyka i dramatyczne efekty d┼║wi─Ökowe ÔÇô dochodz─ůce zza obozowego muru krzyki, j─Öki, czasem strza┼éy. Noc─ů, gdy bohaterowie le┼╝eli w ┼é├│┼╝kach, ich uszu dobiega┼éy ha┼éasy szczekaj─ůcych ps├│w i jeszcze wyra┼║niejsze, cho─ç pojedyncze g┼éosy rozpaczy.

Widz do┼Ťwiadcza┼é tych odg┼éos├│w przez wi─Ökszo┼Ť─ç seansu, historyczni bohaterowie – przez ca┼ée trzy lata. Przyzwyczaili si─Ö, potraktowali to wszystko jakoÔÇŽ Z┼éo konieczne? Nie, raczej jako ÔÇ×dobro konieczneÔÇŁ. Zapewne byli przekonani, ┼╝e w obozie dziej─ů si─Ö po┼╝yteczne rzeczy, ┼╝e ÔÇ×tak trzebaÔÇŁ. Dotkliw─ů konsekwencj─ů wprowadzenia nazizmu by┼éy dla nich same dzia┼éania wojenne, zw┼éaszcza wydarzenia na froncie wschodnim, ale nie Zag┼éada. W jej przypadku wszystko odbywa┼éo si─Ö zgodnie z planem, zakre┼Ťlanym przez ideologi─Ö. Trwa┼é proces ÔÇ×oczyszczaniaÔÇŁ ┼Ťwiata, tworzenia Lebensraum. Ukszta┼étowani w nazistowskiej rzeczywisto┼Ťci bohaterowie filmu nie mieli raczej wyrzut├│w sumienia. Problem├│w z tym, co za murem Auschwitz, nie mia┼éa ┼╝ona obozowego komendanta oraz ich dzieci i kole┼╝anki. Paradoksalnie do┼Ťwiadcza┼é ich pod koniec jedynie sam Rudolf H├Âss, cho─ç dzia┼éy si─Ö one bardziej na poziomie jego buntuj─ůcego si─Ö cia┼éa, a nie ┼Ťwiadomo┼Ťci. Komendant zaskoczony by┼é nag┼éymi torsjami, kt├│rych do┼Ťwiadczy┼é po awansie i obj─Öciu funkcji nadzorcy oboz├│w koncentracyjnych.

Pod koniec filmu odbywa si─Ö w ogrodzie przyj─Öcie dla licznych znajomych, a dzieci odczytuj─ů dzi─Ökczynny wpis w pami─ůtkowej ksi─Ödze. Jego autor chwali┼é czas sp─Ödzony u H├Âss├│w jako ÔÇ×wakacje ┼╝yciaÔÇŁ. Ob├│z za murem w tych odczuciach nie przeszkodzi┼é, pozosta┼é zupe┼énie niezauwa┼╝ony. Tam dzia┼éa si─Ö przecie┼╝ ÔÇ×dobra robotaÔÇŁ dla partii, pa┼ästwa, narodu i wodza. By┼éo tak dobrze, ┼╝e nawet g┼é├│wni bohaterowie nie mieli najmniejszej ochoty wyje┼╝d┼╝a─ç. Wizja opuszczenia przyobozowej willi, wyhodowanego ogrodu, miejsca radosnego dzieci┼ästwa dzieci, kolorowej sielanki, wydawa┼éa si─Ö prawdziwym ┼╝yciowym dramatem. A wi─Öc zostali, nadal prowadz─ůc tytu┼éowe interesy ÔÇô czerpi─ůc zyski z nadje┼╝d┼╝aj─ůcych do obozu transport├│w, oczekuj─ůc tych holenderskich, bo lepiej rokuj─ůcych, rozdrapuj─ůc co lepsze ÔÇ×k─ůskiÔÇŁ z Kanady.

Chocia┼╝ taka narracja wraz z towarzysz─ůc─ů jej atmosfer─ů filmu wydawa┼éy si─Ö sp├│jne, odnios┼éem wra┼╝enie, ┼╝e nieco b┼é─Ödnie roz┼éo┼╝ono akcenty w filmie, nie ukazuj─ůc w dostateczny spos├│b samej kwestii owych tytu┼éowych interes├│w. Przedstawiono je jako drobny element codziennej rzeczywisto┼Ťci g┼é├│wnych bohater├│w ÔÇô jaka┼Ť pozyskana z obozu sukienka, z┼éote z─Öby, kt├│re kolekcjonowa┼éy dzieci, czy przymierzane przez Hedwig H├Âss futro. Interesy, korzy┼Ťci ekonomiczne nie stanowi┼éy jednak ÔÇô jak m├│g┼éby sugerowa─ç tytu┼é – motywu przewodniego. Dzi┼Ť przecie┼╝ znacznie wi─Öcej wiemy o strukturze interes├│w – zwyk┼éego biznesu – kt├│re towarzyszy┼éy Zag┼éadzie. Wiemy, ┼╝e korzy┼Ťci z tej zbrodni czerpali nie tylko wysocy funkcjonariusze SS czy NSDAP, ale tak┼╝e reszta niemieckiego personelu. Zrabowane rzeczy trafia┼éy do r├│┼╝nych warstw niemieckiego spo┼éecze┼ästwa, instytucji publicznych, firm. Wiemy tak┼╝e, ┼╝e korzystali nie tylko Niemcy; przesypywanie popio┼éu i piasku, kopanie do┼é├│w i przeszukiwanie las├│w odbywa┼éo si─Ö na terenach przylegaj─ůcych do dawnych oboz├│w koncentracyjnych d┼éugo po zako┼äczeniu wojny (w tym temacie polecam znakomit─ů ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×P┼éuczki. Poszukiwacze ┼╝ydowskiego z┼éotaÔÇŁ Paw┼éa Piotra Reszki).

W filmie nie po┼éo┼╝ono wystarczaj─ůcego akcentu na kwesti─Ö redystrybucji przedmiot├│w zabranych ludziom zabitym w KL Auschwitz. Co sta┼éo si─Ö z ca┼é─ů mordercz─ů praca dla niemieckiego przemys┼éu, kt├│rej do┼Ťwiadczali wi─Ö┼║niowie? Znamy konstrukcje i spos├│b dzia┼éania oboz├│w pracy, a tak┼╝e mniejszych zak┼éad├│w zlokalizowanych na terenie gett i oboz├│w zag┼éady. Wiemy o setkach tysi─Öcy Polak├│w wywiezionych na roboty do Rzeszy. W filmie odnajdujemy jedynie ┼Ťlady tych zjawisk, obserwuj─ůc na przyk┼éad cz┼éowieka pchaj─ůcego taczk─Ö po ogrodzie H├Âss├│w, czy innego, dbaj─ůcego o czysto┼Ť─ç but├│w komendanta. Na Zag┼éadzie zarabia┼éy tak┼╝e po┼Ťrednio niemieckie firmy. Jedni dostarczali urz─ůdzenia do oboz├│w (w filmie pojawia si─Ö tylko kr├│tka scena rozmowy dow├│dcy Auschwitz z producentami piec├│w, kt├│rzy bez emocji t┼éumacz─ů zasady ┼éadowania ÔÇ×towaruÔÇŁ, skrz─Ötnie pilnuj─ůc si─Ö przy doborze odpowiednio neutralnych okre┼Ťle┼ä), inni korzystali z wynik├│w eksperyment├│w medycznych i test├│w biologicznych, dostarczali chemikalia czy mordeczy gaz. Strefa interes├│w by┼éa dobrze zorganizowanym systemem spo┼éeczno-gospodarczym, a jej konsekwencje obserwujemy po dzi┼Ť dzie┼ä.

Natomiast autorowi scenariusza i jednocze┼Ťnie re┼╝yserowi uda┼éo si─Ö genialnie ukaza─ç co┼Ť innego: ogr├│d. Ogl─ůdaj─ůc film nie mog┼éem odp─Ödzi─ç od siebie wspomnienia metafory ogrodu, kt├│r─ů zaproponowa┼é swego czasu Zygmunt Bauman. T┼éumaczy┼é on, ┼╝e nie ma a priori┬á okre┼Ťlonego porz─ůdku, kt├│ry wskazywa┼éby, kt├│re ro┼Ťliny nazwa─ç nale┼╝y chwastami, a kt├│re ro┼Ťlinami po┼╝─ůdanymi. Nie ma czego┼Ť takiego jak ÔÇ×chwastum chwastuÔÇŁ, kt├│re definiowa┼éoby w pozarozumowy, niewytworzony przez cz┼éowieka i jego nauk─Ö spos├│b przeznaczenie pewnego gatunku do likwidacji. Cz┼éowiek przez stulecia sam wyprodukowa┼é ten porz─ůdek. Uzna┼é, ┼╝e czuje si─Ö na si┼éach zrozumie─ç, przeprojektowa─ç i uporz─ůdkowa─ç otaczaj─ůcy go ┼Ťwiat przy u┼╝yciu technicznych i medycznych ┼Ťrodk├│w, kt├│re z ka┼╝dym dziesi─Öcioleciem stawa┼éy si─Ö coraz bardziej wymy┼Ťlne i zaawansowane. To ÔÇ×porz─ůdkowanieÔÇŁ nabra┼éo nowego wymiaru w okresie nowoczesno┼Ťci, tak ciekawie definiowanej tak┼╝e przez Michela Foucaulta. Z czasem ┬ái cz─Ö┼Ť─ç ludzi zosta┼éa ÔÇ×z naturyÔÇŁ, ale w┼éa┼Ťnie widzianej subiektywnymi, ludzkimi oczami, zdefiniowana jako niepotrzebna, zb─Ödna, szkodliwa. Sta┼éo si─Ö tak zw┼éaszcza z tymi, kt├│rzy nie mieli silnego zwi─ůzku z pa┼ästwem, na terenie kt├│rego przebywali. A tak┼╝e z tymi, kt├│rzy w nadmiernym dla nowoczesnego cz┼éowieka stopniu oddawali si─Ö ┼╝yciu religijnemu, zakorzenionemu w kulturze i tradycji. Tacy w┼éa┼Ťnie w oczach innych Europejczyk├│w byli ┼╗ydzi, zamieszkuj─ůcy g┼é├│wnie tereny Galicji – Ostjuden. Na podobnym za┼éo┼╝eniu oparto nazistowsk─ů koncepcj─Ö ÔÇ×rasy pan├│wÔÇŁ, kt├│ra powinna podporz─ůdkowa─ç sobie inne nacje, uznaj─ůc je za gorszego gatunku, za┼Ť te uznane za ÔÇ×chwastyÔÇŁ usun─ů─ç. Cz┼éowiek z niezno┼Ťn─ů precyzj─ů zacz─ů┼é projektowa─ç ┼Ťwiat, staj─ůc si─Ö panem ┼╝ycia i ┼Ťmierci ÔÇô oddziela┼é po┼╝─ůdane ro┼Ťliny od chwast├│w. Tworzy┼é ogr├│d swoich wyobra┼╝e┼ä, tylko pozornie przypominaj─ůcy Eden, a tak naprawd─Ö b─Öd─ůcy jego odwrotno┼Ťci─ů. Przecie┼╝ B├│g w dziele stworzenia wprowadzi┼é do rajskiego ogrodu wszelkie ro┼Ťliny i zwierz─Öta, a ich rozr├│┼╝nienie (na przyk┼éad podzia┼é na drzewa, z kt├│rych wolno i nie wolno je┼Ť─ç) dotyczy┼éo korzystania z owoc├│w przez cz┼éowieka, a nie oceny drzewa jako takiego. B├│g nie powiedzia┼é Adamowi, aby usun─ů┼é konkretne drzewo z raju. ┬áMia┼éo ono pe┼éne prawo do ┼╝ycia i wzrastania. By┼éo wr─Öcz cenniejsze od innych, bo daj─ůce niedost─Öpne cz┼éowiekowi mo┼╝liwo┼Ťci. To z ludzkiej, u┼éomnej perspektywy sta┼éo si─Ö ono uosobieniem z┼éa.

W ogrodzie H├Âss├│w panowa┼é idealny porz─ůdek. Gospodyni mia┼éa oczywi┼Ťcie s┼éu┼╝b─Ö, w cz─Ö┼Ťci pozyskan─ů spo┼Ťr├│d obozowych wi─Ö┼║ni├│w, reszt─Ö zrekrutowan─ů w pobliskich wioskach. Jednak czynno┼Ť─ç pielenia ogrodu, wyrywania chwast├│w, pozostawi┼éa dla siebie i najbli┼╝szej rodziny. W tej czynno┼Ťci zogniskowa┼éy si─Ö g┼é─Öboko zakorzenione strategie usuwania niepo┼╝─ůdanych stworze┼ä spo┼Ťr├│d tych wybranych do prze┼╝ycia. Energicznie wyrywaj─ůc skazane na likwidacj─Ö ro┼Ťliny, Hedwig H├Âss narzeka┼éa na ich nadmierne rozplenienie si─Ö. W innej scenie ogrodnik rozsypuje gor─ůcy jeszcze popi├│┼é pod ro┼Ťliny w┼éa┼Ťciwe, prawowite, kwiaty napawaj─ůce dum─ů mieszka┼äc├│w willi. I tak prochy zabitych wi─Ö┼║ni├│w obozowych u┼╝y┼║nia┼éy gleb─Ö, maj─ůc─ů wyda─ç wyselekcjonowany owoc. Tu nie ma miejsca na przypadek, wszystko jest idealnie zaplanowane. W domu komendanta panuje ┬ápedantyzm. Codzienne procedury gaszenia przez niego ┼Ťwiat┼éa, ustawianie urodzinowego kieliszka z w├│dk─ů na stoliku przed wej┼Ťciem, czyszczenie but├│w przez s┼éu┼╝─ůcego (zapewne wi─Ö┼║nia) ÔÇô to wszystko ukazuje nam z┼é─ůczenie ┼Ťwiat├│w, pozostaj─ůcych tylko technicznie po dw├│ch stronach muru.

Wi─Ökszo┼Ť─ç recenzji filmu ÔÇ×Strefa interes├│wÔÇŁ koncentruje si─Ö na kontra┼Ťcie pomi─Ödzy dramatem dziej─ůcym si─Ö za murem Auschwitz, a sielank─ů panuj─ůc─ů po stronie domu H├Âss├│w. Jednak filozofia i logika tych ┼Ťwiat├│w by┼éa podobna ÔÇô panowie ┼╝ycia i ┼Ťmierci decydowali o przeznaczeniu istot ┼╝ywych. Selekcja ro┼Ťlin w ogrodzie korespondowa┼éa z selekcj─ů na rampie. ┼ü─ůcznikami pomi─Ödzy dwoma ┼Ťwiatami nie by┼éy jedynie osoby samego komendanta i pracuj─ůcych dla niego wi─Ö┼║ni├│w, ale tak┼╝e ich zrabowane rzeczy osobiste, wykonywana praca niewolnicza, prochy. Obu ┼Ťwiatom towarzyszy┼éa ta sama logika ÔÇ×porz─ůdkuÔÇŁ, zaprojektowanego przez totaln─ů w┼éadz─Ö systemu ┼╝ycia, w kt├│rym strategie biopolityczne decydowa┼éy o przetrwaniu. Patrz─ůc w ten spos├│b na dzie┼éo Jonathana Glazera, nada┼ébym mu raczej tytu┼é ÔÇ×Ogr├│d ┼ŤmierciÔÇŁ, a na jego ilustracj─Ö wybra┼é obraz Hugo Simberga ÔÇ×Kuoleman puutarhaÔÇŁ (czyli ÔÇ×Ogr├│d ┼ŤmierciÔÇŁ w┼éa┼Ťnie). Paradoksalnie jednak, w odr├│┼╝nieniu od zamys┼éu fi┼äskiego symbolisty, ┼Ťmier─ç nie piel─Ögnowa┼éa tu ogrodu, aby pokaza─ç swoj─ů ┼éagodn─ů, ÔÇ×ludzk─ůÔÇŁ twarz. W przypadku H├Âss├│w za z┼éudn─ů ┼éagodno┼Ťci─ů tkwi┼éo nieprzebrane morze cierpienia ludzi, kt├│rzy zostali uznani za zb─Ödnych. A i dla podlewanych ro┼Ťlin w doniczkach, symbolizuj─ůcych istoty po┼╝─ůdane, przysz┼éo┼Ť─ç rysowa─ç si─Ö mia┼éa jako nieko┼äcz─ůcy si─Ö proces niezno┼Ťnego, upiornego hodowania.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś