Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

W co wierzy Marcin Napi├│rkowski?

Mitologia zaproponowana przez Napi├│rkowskiego nie tylko odcina si─Ö od kontestacji ┼Ťwiata. Ukrywa relacje w┼éadzy, przemocy i zale┼╝no┼Ťci oraz konserwuje zastany porz─ůdek, nak┼éadaj─ůc na niego wielk─ů ┼éat─Ö z napisem ÔÇ×B─Ödzie dobrze!ÔÇŁ.
W co wierzy Marcin Napi├│rkowski?
ilustr.: Oliwia Laskowska

ÔÇ×Tygodnik PowszechnyÔÇŁ rozpocz─ů┼é┬áten rok z hukiem ÔÇô┬átekstem Marcina Napi├│rkowskiego o tym, ┼╝e 2019 rok b─Ödzie najlepszym w historii ┼Ťwiata. Na ok┼éadce ca┼éa ludzko┼Ť─ç, trzymaj─ůc si─Ö za r─Öce, ta┼äczy wok├│┼é globu i raduje si─Ö ze spadaj─ůcej stopy skrajnego ub├│stwa (w najbli┼╝szym roku liczba ubogich spadnie z 593 do 570 milion├│w), wyeliminowania ospy prawdziwej, kt├│ra zabi┼éa w XX wieku p├│┼é miliarda ludzi, czy zanikaj─ůcej drakunkulozy.

Marcin Napi├│rkowski to antropolog, badacz mit├│w i teorii spiskowych z Uniwersytetu Warszawskiego (a przy okazji doskona┼éy dydaktyk). Rutynowo rozk┼éada na czynniki pierwsze wywody antyszczepionkowc├│w, wyznawc├│w medycyny alternatywnej czy pseudonaukowe brednie o p┼éaskiej Ziemi. Kieruje si─Ö przy tym dewiz─ů ÔÇ×nie rozwalajcie cudzych mit├│w, budujcie w┼éasneÔÇŁ, czego wymiernym skutkiem jest artyku┼é na ┼éamach ÔÇ×Tygodnika PowszechnegoÔÇŁ.

Tekst jest opart─ů na ksi─ů┼╝kach Hansa Roslinga (ÔÇ×FactfulnessÔÇŁ) i Stevena Pinkera (ÔÇ×Nowe o┼ŤwiecenieÔÇŁ) wyliczank─ů statystyk i wska┼║nik├│w, kt├│re maj─ů udowadnia─ç tytu┼éow─ů tez─Ö: jest nie┼║le, a b─Ödzie wspaniale. ÔÇ×Wszystko wskazuje na to, ┼╝e rok 2019 b─Ödzie najlepszym rokiem w dotychczasowej historii ludzko┼ŤciÔÇŁ ÔÇô pisze Napi├│rkowski i┬áza Billem Gatesem powtarza, ┼╝e wykres spadaj─ůcej w ci─ůgu XX stulecia ┼Ťmiertelno┼Ťci dzieci to najpi─Ökniejsze dzie┼éo stworzone r─Ök─ů cz┼éowieka. Jednocze┼Ťnie badacz mit├│w wie, ┼╝e ┼Ťwiat nie jest idealny. Czasem nawet si─Ö zaj─ůknie, ┼╝e 5 milion├│w dzieci, kt├│re zgin─ů z powodu chor├│b, g┼éodu i powik┼éa┼ä oko┼éoporodowych, to o 5 milion├│w za du┼╝o. Lecz og├│lny wyd┼║wi─Ök tekstu jest jednoznaczny: ÔÇ×Niech d─ů┼╝enie do doskona┼éo┼Ťci nie przes┼éoni nam rado┼Ťci i dumy z tego, co uda┼éo si─Ö osi─ůgn─ů─çÔÇŁ.

ÔÇ×Musimy patrze─ç nie tylko na liczby, lecz tak┼╝e na trendyÔÇŁ

┼Üwiat w opowie┼Ťci Marcina Napi├│rkowskiego jest fundamentalnie statyczny. S─ů statystyki umieralno┼Ťci, dynamika bogacenia si─Ö, odsetek ┼Ťmiertelno┼Ťci dzieci. Wszystkie mo┼╝na skwantyfikowa─ç, przedstawi─ç na wykresach i pokaza─ç, jak nieuchronnie kroczymy drog─ů do doskona┼éo┼Ťci. Zjawiska, o kt├│rych pisze autor, nie maj─ů┬áprzyczyn. Nie wiadomo, co sprawi┼éo, ┼╝e w skrajnym ub├│stwie ┼╝y┼éy rok temu 593 miliony os├│b, tak samo jak nie wiadomo, dlaczego w tym roku b─Ödzie to 570 milion├│w. Jest tylko jeden motor, kt├│ry szumi gdzie┼Ť w tle. Nazywa si─Ö nauka. W ┼Ťwiecie opowiadanym przez Napi├│rkowskiego nie ma polityki, nie ma r├│┼╝nic interes├│w, klas i ras. W ko┼äcu ÔÇ×nie istnieje dzi┼Ť podzia┼é na dwa r├│┼╝ne ┼ŤwiatyÔÇŁ ÔÇô jak pisze Hans Rosling w ÔÇ×FactfulnessÔÇŁ. Logiczn─ů┬ákonsekwencj─ů jest wi─Öc to, ┼╝e ca┼éy artyku┼é napisany┬ázosta┼é w pierwszej osobie liczby mnogiej. My zwalczyli┼Ťmy choroby, my zwyci─Ö┼╝amy, wreszcie: my musimy by─ç dumni z tego, co uda┼éo nam si─Ö osi─ůgn─ů─ç. Ca┼éa ludzko┼Ť─ç rado┼Ťnie ta┼äczy w k├│┼éeczku.

Problem├│w z t─ů narracj─ů jest wiele. Przede wszystkim jej autorzy (Rosling, Pinker) i piewcy (Napi├│rkowski) stawiaj─ů┬áz┼ée pytanie. Ca┼éa ksi─ů┼╝ka Roslinga jest pr├│b─ů rozwi─ůzania zagadki┬áu┼éo┼╝onej mniej wi─Öcej tak: ÔÇ×Jak to mo┼╝liwe, ┼╝e tak niewiele os├│b wie, ┼╝e jest tak dobrze?ÔÇŁ. Skupiaj─ůc na tym ca┼é─ů uwag─Ö (i udzielaj─ůc dosy─ç kuriozalnej odpowiedzi w postaci opisu dziesi─Öciu ÔÇ×instynkt├│wÔÇŁ, kt├│re rzekomo kieruj─ů naszym my┼Ťleniem i przes┼éaniaj─ů nam prawd─Ö), autor zapomina zapyta─ç o sprawy fundamentalne. Co sprawia, ┼╝e ludzie wci─ů┼╝┬áumieraj─ů na uleczalne choroby? Dlaczego jaglica, kt├│rej leczenie kosztuje kilka dolar├│w, ci─ůgle dotyka dziesi─ůtki milion├│w os├│b, a kilka milion├│w straci┼éo z jej powodu wzrok? Wreszcie ÔÇô dlaczego w dobie, w kt├│rej ekscentryczny milioner wysy┼éa samoch├│d na Marsa, ktokolwiek w og├│le jeszcze ┼╝yje w skrajnym ub├│stwie?

Wbrew temu, co twierdzi Rosling, wsp├│┼éczesny ┼Ťwiat nie jest pozbawiony podzia┼é├│w, na co od dekad wskazuj─ů socjologowie i ekonomi┼Ťci pisz─ůcy o teoriach zale┼╝no┼Ťci, tacy jak Immanuel Wallerstein czy Raul Prebisch. Przewa┼╝aj─ůca wi─Ökszo┼Ť─ç wsp├│┼éczesnego dochodu trafia do grupy kraj├│w centrum, kosztem p├│┼éniewolniczej pracy kraj├│w peryferyjnych (dobrze obrazuje to mapa Theo Deutingera). Centrum i peryferie pozostaj─ů w ┼Ťcis┼éej zale┼╝no┼Ťci opartej mi─Ödzy innymi na tym, ┼╝e nieliczne bogate┬ápa┼ästwa eksportuj─ů technologi─Ö do licznych ubogich kraj├│w, p┼éac─ůcych za ni─ů zyskami z eksportu ┼╝ywno┼Ťci i innych podstawowych produkt├│w (kt├│rych ceny ÔÇô wzgl─Ödem cen technologii ÔÇô regularnie spadaj─ů). M├│wi o tym mi─Ödzy innymi hipoteza PrebischaÔÇôSingera, a badania ostatnich lat zdaj─ů si─Ö potwierdza─ç istnienie takich zale┼╝no┼Ťci. Dochody mieszka┼äc├│w peryferii rzeczywi┼Ťcie rosn─ů, z wielu powod├│w nie doprowadzi to jednak do wy┼éomu w mi─Ödzynarodowych relacjach w┼éadzy. Jednym z nich jest fakt, ┼╝e pog┼é─Öbiaj─ů si─Ö nier├│wno┼Ťci maj─ůtkowe ÔÇô opublikowany wczoraj raport Oxfam wskazuje, ┼╝e w ubieg┼éym roku fortuny miliarder├│w wzros┼éy o 12 procent, podczas gdy stan posiadania biedniejszej po┼éowy ludzko┼Ťci spad┼é o 11 procent.

Wr├│─çmy jednak do post─Öpu naukowego, kt├│remu bezsprzecznie towarzyszy┼éa poprawa jako┼Ťci ┼╝ycia na przestrzeni ostatnich wiek├│w. Zadajmy zn├│w pytanie, kt├│rego na pr├│┼╝no szuka─ç w artykule Napi├│rkowskiego ┬şÔÇô dlaczego ┼Ťwiat dzi┼Ť r├│┼╝ni si─Ö od ┼Ťwiata dwie┼Ťcie lat temu? Dlaczego umieramy rzadziej, ┼╝yjemy d┼éu┼╝ej, nie pracujemy dwana┼Ťcie godzin dziennie i mamy dost─Öp do publicznej s┼éu┼╝by zdrowia? Ot├│┼╝ wszystkie te osi─ůgni─Öcia s─ů przede wszystkim wynikiem politycznych walk, a nie magicznego o┼Ťwiecenia wartkich umys┼é├│w. Post─Öp fizyki czy medycyny┬ázawdzi─Öczamy odwa┼╝nemu wyst─Öpowaniu przeciwko hegemonicznemu w├│wczas Ko┼Ťcio┼éowi. Fakt, ┼╝e mamy podstawowe prawa pracownicze i nie umieramy w szwalniach (nie my!), to wynik strajk├│w, protest├│w i krwawych walk na ulicach tocz─ůcych si─Ö przez XVIII, XIX i XX wiek. Je┼╝eli ┼Ťwiat jest lepszy, ni┼╝ by┼é kiedy┼Ť, to dzi─Öki politycznej odwadze sprzeciwiania si─Ö zastanemu porz─ůdkowi.

Kto rz─ůdzi wyobra┼║ni─ů?

Opowie┼Ťci zawsze skupiaj─ů si─Ö na pewnych aspektach rzeczywisto┼Ťci, a inne pomijaj─ů. Nie wini─Ö wi─Öc Marcina Napi├│rkowskiego za to, ┼╝e nie m├│wi o wszystkim. Wini─Ö go za to, po kt├│rej stronie stoi i jakim (a)politycznym celom s┼éu┼╝─ů mity, kt├│re opowiada. Mitologia factfulness jest odpowiedzi─ů na oczywist─ů potrzeb─Ö wiary w to, ┼╝e ┼Ťwiat d─ů┼╝y ku lepszemu. Problem w tym, ┼╝e w pogoni za faktami ignoruje fundamentaln─ů polityczno┼Ť─ç ┼Ťwiata, realnie istniej─ůce konflikty interes├│w i relacje w┼éadzy, kt├│re s─ů przyczyn─ů┬áprzemocy i cierpienia we wsp├│┼éczesnej rzeczywisto┼Ťci. By─ç mo┼╝e Steven Pinker ma racj─Ö,┬átwierdz─ůc, ┼╝e dzisiaj ilo┼Ť─ç przemocy na ┼Ťwiecie jest znacznie mniejsza ni┼╝ w przesz┼éo┼Ťci. A mo┼╝e po prostu stare formy nagiego, fizycznego ciemi─Ö┼╝enia zaczynaj─ů by─ç wypierane przez du┼╝o bardziej subtelne mechanizmy kontroli i w┼éadzy.

W ksi─ů┼╝ce ÔÇ×W┼éadza wyobra┼║niÔÇŁ Marcin Napi├│rkowski pisze:

ÔÇ×Jako ┼║r├│d┼éo w┼éadzy chcia┼ébym wskaza─ç w tej ksi─ů┼╝ce specyficzn─ů form─Ö dominacji kulturowej, kt├│r─ů mo┼╝na okre┼Ťli─ç mianem ┬źhegemonii hermeneutycznej┬╗. Jest to po prostu w┼éadza decydowania o tym, co uznajemy za rzeczywisto┼Ť─ç. Tego rodzaju kontrola opiera si─Ö na potr├│jnym monopolu: monopolu na interpretacj─Ö, przewadze ekonomicznej oraz monopolu na ┼Ťrodki komunikacjiÔÇŁ (s. 47ÔÇô48).

Przewaga ekonomiczna i monopol na ┼Ťrodki komunikacji drobnej grupy najbogatszych s─ů w dzisiejszym ┼Ťwiecie niepodwa┼╝alne. Interpretacja to za┼Ť w┼éa┼Ťnie domena mit├│w. Mitologia zaproponowana przez Napi├│rkowskiego nie tylko odcina si─Ö od kontestacji ┼Ťwiata. Ukrywa relacje w┼éadzy, przemocy i zale┼╝no┼Ťci oraz konserwuje zastany porz─ůdek, nak┼éadaj─ůc na niego wielk─ů ┼éat─Ö z napisem ÔÇ×B─Ödzie dobrze!ÔÇŁ. Nie bez z┼éo┼Ťliwo┼Ťci zako┼äcz─Ö wi─Öc t─Ö polemik─Ö, przytaczaj─ůc ostatnie zdanie eseju PierreÔÇÖa Bourdieu i Lo├»ca Wacquanta, kt├│re oryginalnie tyczy┼éo si─Ö AnthonyÔÇÖego Giddensa: ÔÇ×W┼éadcy gospodarki i┬áinni ┬źwykluczeni na g├│rze┬╗ mog─ů spa─ç spokojnie: znale┼║li swojego PanglossaÔÇŁ.

Postscriptum: n─Ödza faktografii

Ca┼éy m├│j wyw├│d mo┼╝na oczywi┼Ťcie skwitowa─ç stwierdzeniem: ÔÇ×Czemu si─Ö czepiasz, autor przytacza tylko fakty!ÔÇŁ. Rzecz jednak w tym, ┼╝e nie istniej─ů ÔÇ×tylko faktyÔÇŁ, fakty s─ů zawsze ÔÇ×a┼╝ÔÇŁ. W┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e nie da┬ási─Ö pisa─ç o wszystkim ÔÇô bo ka┼╝dy artyku┼é ma przecie┼╝ ograniczon─ů liczb─Ö┬áznak├│w ÔÇô kluczowe znaczenie ma to, o czym m├│wimy, a o czym milczymy.

Nie oznacza to wszystko, ┼╝e o pewnych faktach pisa─ç nie wolno albo ┼╝e pisanie o nich automatycznie sprawia, ┼╝e autor staje si─Ö poplecznikiem┬áobecnego systemu. Dok┼éadnie te same dane co Rosling, Pinker i Napi├│rkowski przytacza na przyk┼éad Rutger Bregman w pierwszym rozdziale ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Utopia for realistsÔÇŁ. Wyd┼║wi─Ök jego tekstu jest jednak diametralnie inny ÔÇô autor wskazuje na wag─Ö┬ámarze┼ä i utopijnego my┼Ťlenia, pisze o odwadze wyobra┼╝ania sobie ┼Ťwiata zupe┼énie innego i lepszego ni┼╝ ten, w kt├│rym ┼╝yjemy. Cho─ç zar├│wno Pinker, jak┬áte┼╝ Rosling i Napi├│rkowski twierdz─ů, ┼╝e wiele jest jeszcze do zrobienia, z ich prac wyziera przekonanie, ┼╝e powinni┼Ťmy z dum─ů poklepa─ç si─Ö po plecach, rozsi─ů┼Ť─ç na kanapie i patrze─ç, jak robi si─Ö┬álepiej.

Wybaczcie panowie, nie do┼é─ůcz─Ö.

Bardzo zreszt─ů t┼éoczno na tej kanapie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś