Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Urwana nuta

Jaka muzyka towarzyszy┼éa podbojom Z┼éotej Ordy? Na jakich instrumentach Tatarzy grali w jurtach, w sytuacjach codziennych, prywatnych? Jakie ko┼éysanki Tatarki nuci┼éy swoim dzieciom?

ilustr.: Patricija Biliuj-Stodulska

ilustr.: Patricija Biliuj-Stodulska


Tekst pochodzi z 31. numeru papierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Lepsza zmianaÔÇŁ.
Powy┼╝sze pytania nurtuj─ů nie tylko historyk├│w. Pisz─Ö ten tekst z perspektywy muzyka, pracuj─ůc r├│wnolegle nad p┼éyt─ů z muzyk─ů tatarsk─ů. Jej poszukiwaniom i aran┼╝acjom towarzysz─ů przer├│┼╝ne dylematy, gdy┼╝ grupa etniczna, kt├│rej dotyczy, ┼╝yje na niezwykle rozleg┼éych terenach, si─Ögaj─ůcych obecnie od Polski poprzez Krym, tereny republiki Tatarstanu a┼╝ po stepy centralnej Azji.
Pierwszy raz obecno┼Ť─ç przodk├│w Tatar├│w na terenach Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego odnotowano na pocz─ůtku XIV wieku. Dwa wieki p├│┼║niej byli ju┼╝ ca┼ékowicie spolonizowani. Dzi┼Ť, czuj─ůc si─Ö Polakami, kultywuj─ů jednocze┼Ťnie swoj─ů to┼╝samo┼Ť─ç tatarsk─ů. Religia stanowi trzon, na kt├│rym w pierwszej kolejno┼Ťci buduje si─Ö poczucie odr─Öbno┼Ťci, historia przodk├│w zapisa┼éa swoje ┼Ťlady r├│wnie┼╝ w kulturze kulinarnej. Wreszcie ÔÇô tatarskich korzeni mo┼╝na tak┼╝e szuka─ç w charakterystycznych nazwiskach. Pisze o tym Halina Szahidewicz, za┼éo┼╝ycielka zespo┼éu tatarskiego ÔÇ×Bu┼äczukÔÇŁ. W swojej niedawno opublikowanej ksi─ů┼╝ce wspomina swego ojca, kt├│ry m├│wi┼é jej: ÔÇ×Jeste┼Ť Tatark─ů ÔÇô muzu┼émank─ů i obywatelk─ů polsk─ů. To zobowi─ůzuje, wi─Öc masz post─Öpowa─ç godnie i pami─Öta─ç, ┼╝e wszystkie te trzy okre┼Ťlenia stanowi─ů o twojej to┼╝samo┼Ťci i s─ů jednakowo wa┼╝neÔÇŁ.
Wyzwaniem wci─ů┼╝ pozostaje kwestia j─Özyka. Tatarzy pr├│buj─ů reaktywowa─ç go w ramach swojej mniejszo┼Ťci, organizuj─ů kursy, jednak znajomo┼Ť─ç j─Özyka tatarskiego wci─ů┼╝ jest domen─ů nielicznych. Na ┼éonie mniejszo┼Ťci tatarskiej w Polsce istnieje tak┼╝e silna potrzeba identyfikacji przez muzyk─Ö. Chc─ů s┼éucha─ç tatarskiej muzyki, chc─ů ┼Ťpiewa─ç tatarskie pie┼Ťni. Wiem to, bo od oko┼éo dw├│ch lat r├│┼╝ne tatarskie organizacje zamawiaj─ů u mnie koncerty pie┼Ťni przy okazji swoich uroczysto┼Ťci. To od samych Tatar├│w wyszed┼é tak┼╝e pomys┼é, by opracowa─ç ich muzyczny kanon.
Wszystko zacz─Ö┼éo si─Ö od dw├│ch utwor├│w na p┼éycie ÔÇ×Wieloma j─ÖzykamiÔÇŁ, kt├│r─ů po┼Ťwi─Öci┼éam pie┼Ťniom mniejszo┼Ťci narodowych zamieszkuj─ůcych wojew├│dztwo Podlaskie. Aby zdoby─ç t┼éumaczenie i wymow─Ö pie┼Ťni tatarskiej, zg┼éosi┼éam si─Ö do Zwi─ůzku Tatar├│w RP. Uczestniczy┼éam w lekcjach tatarskiego, kt├│re dla samych Tatar├│w prowadzi┼éa Farida Razwanowicz. Ona to wprowadzi┼éa mnie w tajniki j─Özyka Tatar├│w nadwo┼é┼╝a┼äskich. Nied┼éugo potem prowadzi┼éam warsztaty na koloniach mi─Ödzynarodowych, podczas kt├│rych sama mia┼éam uczy─ç tatarskie dzieci ich pie┼Ťni. Wtedy w┼éa┼Ťnie dotar┼éo do mnie, ┼╝e w Tatarach jest ogromna potrzeba posiadania swojej muzyki i ┼╝e istnieje tu jaka┼Ť luka, jaka┼Ť niezape┼éniona przestrze┼ä. Mnie, kt├│ra zaledwie dwie pie┼Ťni zna┼éam po tatarsku, powierzono uczenie tatarskich dzieci! Potem pojawia┼éy si─Ö kolejne kontakty. Po wywiadzie w Polskim Radiu dosta┼éam maila, w kt├│rym Krzysztof Mucharski z Muzu┼éma┼äskiego Zwi─ůzku Religijnego RP pisa┼é, ┼╝e na p┼éycie ÔÇ×Wieloma j─ÖzykamiÔÇŁ zapomnia┼éam uwzgl─Ödni─ç muzyki krymskotatarskiej, a polscy Tatarzy utrzymuj─ů wi─Ö┼║ to┼╝samo┼Ťciow─ů z obiema ga┼é─Öziami tatarskiego rodu. Oferowa┼é swoj─ů pomoc w dotarciu do t┼éumacze┼ä pie┼Ťni krymskich. Nie mia┼éam ju┼╝ z┼éudze┼ä, ┼╝e stworzenie takiej antologii jest tyle┼╝ potrzebne, co trudne.
Muzyka z piek┼éa rodem
Domy┼Ťlamy si─Ö, ┼╝e w muzyce, jak─ů zapewne s┼éyszeli Polacy pokonywani przez Tatar├│w pod Legnic─ů w 1240 roku, mog┼éy brzmie─ç jeszcze nuty mongolskie. Muzyka jak─ů s┼éyszano niewiele p├│┼║niej, po rozwoju dworu Batu-chana, by┼éa ju┼╝ naznaczona melodyk─ů tureckich Kipczak├│w, gdy┼╝ Mongo┼éowie szybko si─Ö z nimi zasymilowali. Mo┼╝emy przypuszcza─ç, ┼╝e Tatarzy przywie┼║li ze sob─ů muzyk─Ö obc─ů s┼éowia┼äskim pie┼Ťniom. By┼éa to muzyka ze stepu. Przywo┼éywa┼éa mongolskie skale pentatoniczne, od kt├│rych w┼éos musia┼é si─Ö je┼╝y─ç na g┼éowie. Wia┼éo od niej groz─ů. T─Ötent kopyt lekkiej jazdy tatarskiej wyznacza┼é rytm. Dla mieszczan polskich mog┼éa by─ç ÔÇô jak sami jej wykonawcy ÔÇô ÔÇ×tartarÔÇŁ, czyli ÔÇ×z piek┼éa rodemÔÇŁ. Tatarzy siali spustoszenie, dzia┼éali szybko i z zaskoczenia. Nied┼éugo potem w┼éadcy Polski i Litwy zacz─Öli wciela─ç ich do swoich armii. Zapewne wtedy ich muzyka zacz─Ö┼éa stopniowo nasi─ůka─ç s┼éowia┼äszczyzn─ů.
Jak─ů muzyk─Ö gra┼éy oddzia┼éy tatarskie w bitwie pod Grunwaldem walcz─ůce z Krzy┼╝akami po stronie Ksi─Öcia Witolda? Jak─ů potem, gdy z nomad├│w stawali si─Ö w XVI wieku osadnikami? Gdy dostawali od naszych kr├│l├│w wsie, tytu┼éy szlacheckie, przywileje i asymilowali si─Ö z ludno┼Ťci─ů lokaln─ů (polsk─ů kresow─ů, bia┼éorusk─ů i litewsk─ů)? Jaka muzyka towarzyszy┼éa im, gdy pozbawiani tych tytu┼é├│w przechodzili na stron─Ö su┼étana? Jak ta muzyka zmienia┼éa si─Ö pod wp┼éywem ich kontakt├│w z imperium Osma┼äskim? I co s┼éyszeli w pod┼Ťwiadomo┼Ťci Tatarzy, gdy ju┼╝ ca┼ékowicie spolonizowani i oddani sprawie polskiej walczyli jako oddzia┼éy u┼éa┼äskie w takt ÔÇ×Legion├│wÔÇŁ w wojnie z bolszewikami i potem II wojnie ┼Ťwiatowej? Co s┼éysz─ů dzi┼Ť?
14689817_1129230590486890_1713502331_o

ilustr.: Patricija Biliuj-Stodulska


┼╗adnych ┼Ťlad├│w
Nie istnieje co┼Ť takiego jak tradycyjna muzyka Tatar├│w polskich. Ich muzyka tutaj w pewnym momencie zamilk┼éa, tradycja muzyczna nie przetrwa┼éa ani na terenie Polski, ani Litwy. Nie zachowa┼éy si─Ö te┼╝ ┼╝adne dokumenty czy zapisy nutowe z czasu pocz─ůtk├│w osadnictwa Tatarskiego i p├│┼║niejszych. Przetrwa┼éy tradycje kulinarne, przetrwa┼éa religia. A muzyka ÔÇô tak inna od polskiej ÔÇô zamilk┼éa wraz z ich azjatyckobrzmi─ůcym, niezrozumia┼éym tu j─Özykiem. We wsp├│┼éczesnej polszczy┼║nie zachowa┼éo si─Ö sporo zapo┼╝ycze┼ä z j─Özyka tatarskiego. Przyk┼éady to: u┼éan, bu┼éawa, kaftan, bachmat, at┼éas, basza, bazar, arbuz, kobierzec, opo┼äcza, orkisz, tafta, dzida, fili┼╝anka, ta┼Ťma. W tradycyjnych polskich strojach szlacheckich sporo by┼éo element├│w zapo┼╝yczonych z ├│wczesnej mody tatarskiej ÔÇô kontusz szlachecki, ko┼épak czy pas kontuszowy. W muzyce jednak nawet tak ma┼éych ┼Ťlad├│w nie ma. Muzyka Tatar├│w ÔÇô najpierw zapewne przez nich samych wypierana, jako ta kojarz─ůca si─Ö z po┼╝og─ů, a potem ju┼╝ niepasuj─ůca do tutejszych instrument├│w ÔÇô zamilk┼éa, wycofa┼éa si─Ö. Muzyka tatarska nie mia┼éa swego Kolberga, nie mia┼éa te┼╝ swego Chopina, kt├│ry wplata┼éby elementy jej melodyki w swoje utwory. Muzykolodzy nie odnotowali wp┼éywu muzyki tatarskiej na muzyk─Ö polsk─ů na ┼╝adnym etapie ich wsp├│lnej historii. Mo┼╝e poza anegdotyczn─ů urwan─ů nut─ů w Hejnale Mariackim, kt├│ra ÔÇô wed┼éug legendy ÔÇô zamar┼éa w gardle hejnalisty w chwili ugodzenia strza┼é─ů tatarskiego ┼éucznika.
Muzyka dla Tatar├│w
Opr├│cz tej urwanej nuty nie ma nawet punktu zaczepienia, od jakiego mo┼╝na by si─Ö odbi─ç, pr├│buj─ůc dokona─ç rekonstrukcji dawnej muzyki tatarskiej. Nie da si─Ö wi─Öc skompletowa─ç ÔÇ×Antologii muzyki Tatar├│w polskichÔÇŁ. To, co mo┼╝na zrobi─ç, staraj─ůc si─Ö odpowiedzie─ç na wielk─ů potrzeb─Ö tej mniejszo┼Ťci, to skompletowa─ç ÔÇ×Antologi─Ö muzyki dla Tatar├│w polskichÔÇŁ, kt├│ra pomog┼éaby w utrwaleniu ich to┼╝samo┼Ťci kulturowej. Opiera┼éaby si─Ö na muzyce tatarskiej, jaka przetrwa┼éa, ma si─Ö dobrze i kwitnie nieprzerwanie w republice Tatarstanu oraz na Krymie. By┼éaby to antologia, kt├│ra pokazywa┼éaby Tatarom polskim bogactwo muzycznej spu┼Ťcizny ich pobratymc├│w i w mo┼╝liwie najdok┼éadniejszy spos├│b nawi─ůzywa┼éaby do dawnej kultury Tatar├│w, jaka istnia┼éa tu na ziemiach polskich na samym pocz─ůtku, do muzyki Z┼éotej Ordy, a tak┼╝e potem za czas├│w istnienia Chanatu Krymskiego.
Zosta─ç tw├│rc─ů kanonu to jednak du┼╝a odpowiedzialno┼Ť─ç. Zacz─Ö┼éam s┼éucha─ç tatarskiego ÔÇ×koncertu ┼╝ycze┼äÔÇŁ, pyta─ç, czego chc─ů sami Tatarzy. Krzysztof Mucharski m├│wi┼é, ┼╝e obowi─ůzkowo obok nadwo┼é┼╝a┼äskich powinny by─ç pie┼Ťni krymskotatarskie. Jan Adamowicz, szef Zwi─ůzku Tatar├│w Polskich, m├│wi┼é, ┼╝eby opr├│cz rzewnych by┼éy tak┼╝e te skoczne, do ta┼äca (ÔÇ×Bo, Pani Karolino, wie pani, polscy Tatarzy to weseli ludzieÔÇŁ). Wa┼╝n─ů spraw─ů by┼éo te┼╝ instrumentarium. Bart Pa┼éyga, muzyczny towarzysz mojej podr├│┼╝y, m├│wi┼é: ÔÇ×Step, step, szukajmy w instrumentarium stepuÔÇŁ. Ju┼╝ na p┼éycie ÔÇ×Wieloma j─ÖzykamiÔÇŁ zaproponowa┼é aran┼╝acje na dotarze i morinhoorze (instrumencie smyczkowym ze strunami z w┼éosia ko┼äskiego), kt├│re przywi├│z┼é z azjatyckich podr├│┼╝y. M├│wi┼é, ┼╝e te dawne instrumenty tatarskie to musia┼éy by─ç instrumenty, kt├│re da┼éo si─Ö przewie┼║─ç na koniu: ma┼ée, drewniane, strunowe, oblekane ko┼äsk─ů sk├│r─ů.
Po rad─Ö zwr├│cili┼Ťmy si─Ö do prof. Henryka Jankowskiego, specjalisty od kultur turkijskich. Profesor potwierdzi┼é hipotezy Barta dotycz─ůce instrument├│w: trzeba szuka─ç w istniej─ůcych kulturach lud├│w Wielkiego Stepu, w┼Ťr├│d kt├│rych mog┼éy zachowa─ç si─Ö jakie┼Ť elementy tradycji muzycznej i wokalnej Z┼éotej Ordy. Oznacza┼éo to, ┼╝e w aran┼╝acjach muzyki tatarskiej powinni┼Ťmy dokona─ç jeszcze dalszej wycieczki w g┼é─ůb Azji. Czyli z nadwo┼é┼╝a┼äskiej republiki Tatarstanu (osiemset kilometr├│w na Wsch├│d od Moskwy) ruszy─ç jeszcze dalej w step w kierunku muzyki kazachskiej, nogajskiej, a┼étajskiej i karkap┼éackiej. Je┼Ťli chodzi o j─Özyki, to Jankowski sugerowa┼é dwa: kaza┼äski i krymski. Potwierdzi┼é zatem ┼╝yczenie samych Tatar├│w, kt├│rzy czuj─ů zwi─ůzek zar├│wno z tatarami nadwo┼é┼╝a┼äskimi, jak i krymskimi. U┼Ťwiadomili┼Ťmy sobie z Bartem, ┼╝e muzycznie nadaje to p┼éycie kolejny wymiar: pie┼Ťni w j─Özyku krymskotatarskim to ju┼╝ zupe┼énie inna melodyka. Kaza┼ä i Sewastopol dzieli dwa tysi─ůce kilometr├│w stepu, co sprawi┼éo, ┼╝e z biegiem wiek├│w te tradycje muzyczne oddzieli┼éy si─Ö od siebie tak bardzo, ┼╝e obecnie brzmi─ů zupe┼énie inaczej: muzyce Tatar├│w z republiki Tatarstanu bli┼╝ej do chi┼äskobrzmi─ůcych skal pentatonicznych Azji Centralnej, muzyka Tatar├│w krymskich przypomina melodie Tureckie. Kanon musi wi─Öc zawiera─ç pie┼Ťni krymskotatarskie, jak cho─çby ta nie tak dawna, a dzi┼Ť zn├│w bole┼Ťnie aktualna ÔÇ×El gizel KirimÔÇŁ, opowiadaj─ůca o wysiedleniu Tatar├│w Krymskich w 1944 roku.
14678067_1129230593820223_1061422964_o

ilustr.: Patricija Biliuj-Stodulska


Polskotatarskie must be
Czego┼Ť mi ci─ůgle brakowa┼éo. Zacz─Ö┼éam szuka─ç, czy aby na pewno nie zachowa┼éy si─Ö ┼╝adne zabytki literackie polskich Tatar├│w lub chocia┼╝ jakie┼Ť dokumenty. Co┼Ť jednak by┼éo! Stare tatarskie zapiski na marginesach ┼Ťwi─Ötych ksi─ůg, takich jak tefsiry, chamai┼éy i fa┼éy, czyli ksi─Ögi wr├│┼╝ebne. Dokumenty te zachowywa┼éy moment, w kt├│rym j─Özyk Tatar├│w (ju┼╝ polski kresowy) zapisywany by┼é jeszcze alfabetem arabskim! W alfabecie arabskim zapisywali Tatarzy zupe┼énie polskobrzmi─ůce komentarze do Koranu jeszcze w XVIII i XIX wieku.
I wtedy w┼éa┼Ťnie dotar┼éo do mnie, ┼╝e w antologii powinien znale┼║─ç si─Ö utw├│r po polsku. Bo to jest od kilku wiek├│w j─Özyk polskich Tatar├│w. J─Özyk, w kt├│rym wyra┼╝a si─Ö ich t─Ösknota. Da si─Ö j─ů wyczyta─ç mi─Ödzy wersami ich liryk├│w. Tatarzy, kt├│rzy ÔÇô cho─ç czuj─ů si─Ö Polakami ÔÇô wci─ů┼╝ t─Öskni─ů za ÔÇ×szumi─ůc─ů trawami przestrzeni─ůÔÇŁ (Stanis┼éaw Kryczy┼äski), za ÔÇ×stepem w s┼éo┼äcu spalonymÔÇŁ (Micha┼é Adamowicz), za ich mitem za┼éo┼╝ycielskim (ÔÇ×Azjo, mistyczna Azjo!ÔÇŁ ÔÇô Stanis┼éaw Kryczy┼äski). Za bezkresem, t─Ötentem kopyt, dymem ognisk, dalek─ů krain─ů ÔÇ×rozci─ůgaj─ůc─ů si─Ö poza horyzontemÔÇŁ (Musa Czachorowski). Kraina ta mo┼╝e by─ç pejza┼╝em dalekiego stepu, a mo┼╝e by─ç pejza┼╝em wewn─Ötrznym polskiej wsp├│┼éczesnej poezji egzystencjalnej: ÔÇ×Moje ┼╝ycie to daleka kraina, rozci─ůga si─Ö poza horyzontem, gdzie wszystko jest milczeniemÔÇŁ (Musa Czachorowski).
Mniejszo┼Ť─ç Tatarska wraz ze sw─ů bogat─ů, nieoczywist─ů to┼╝samo┼Ťci─ů ma nam wiele do zaoferowania, mo┼╝e nas nauczy─ç patriotyzmu, mi┼éo┼Ťci do ojczyzny, kt├│r─ů Tatarzy w kt├│rym┼Ť momencie sobie wybrali. Pi─Öknie to ujmuje Halina Szahidewicz, gdy pisze o najm┼éodszym pokoleniu z zespo┼éu ÔÇ×Bu┼äczukÔÇŁ: ÔÇ×Maj─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç swoich korzeni i na sta┼ée zapisuj─ů si─Ö na kartach z polskotatarskich dziej├│w. To w┼éa┼Ťnie mi─Ödzy innymi jest patriotyzmem czasu pokoju, tworzeniem czego┼Ť, co daje rado┼Ť─ç ┼╝ycia i stwarza ci─ůg┼éo┼Ť─ç pokoleniow─ů. W tym wyra┼╝a si─Ö troska i szacunek dla swego miejsca na ziemi i naszej ojczyzny, kt├│r─ů od ponad sze┼Ťciu wiek├│w jest PolskaÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś