Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Uczmy si─Ö o gender. ÔÇ×Testosterone Rex: Myth of Sex, Science, and SocietyÔÇŁ Cordelii Fine

Przej┼Ťcie od cech biologicznych do naszych upodoba┼ä, dzia┼éa┼ä czy motywacji jest zawsze zapo┼Ťredniczone przez kultur─Ö i spo┼éecze┼ästwo. Lekcewa┼╝enie tego po┼Ťrednika jest powa┼╝nym b┼é─Ödem.

materiały prasowe

materiały prasowe


Nie jest ┼éatwo dyskutowa─ç o gender. Wiele os├│b natychmiast przyjmuje postaw─Ö ironiczn─ů, gdy s┼éyszy tez─Ö o kulturowym lub spo┼éecznym uwarunkowaniu cech p┼éciowych. Niezbyt wyszukane z┼éo┼Ťliwo┼Ťci w rodzaju: ÔÇ×Czy uwa┼╝asz, ┼╝e piersi albo wagina to te┼╝ konstrukty spo┼éeczne?ÔÇŁ ÔÇô s─ů typow─ů reakcj─ů, z jak─ů spotykaj─ů si─Ö badaczki i badacze gender. Cordelia Fine, ┼Ťwiatowej s┼éawy specjalistka w tej dziedzinie, przyznaje, ┼╝e mniej wi─Öcej tak komentuj─ů jej badania nieznajomi, gdy si─Ö o nich dowiaduj─ů.
W rzeczywisto┼Ťci jednak Fine, podobnie jak wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b zajmuj─ůcych si─Ö gender, nie neguje istnienia biologicznych r├│┼╝nic mi─Ödzy kobietami a m─Ö┼╝czyznami. Tak, m─Ö┼╝czy┼║ni i kobiety maj─ů inne narz─ůdy p┼éciowe. Tak, ┼Ťrednio m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů wy┼╝si od kobiet. Tak, m─Ö┼╝czyzna nie mo┼╝e zaj┼Ť─ç w ci─ů┼╝─Ö. Fine nie ma r├│wnie┼╝ problemu z przyznaniem, ┼╝e istniej─ů mniej dostrzegalne r├│┼╝nice biologiczne mi─Ödzy kobietami a m─Ö┼╝czyznami, na przyk┼éad na poziomie neuronalnym. Prawdziwe pytanie brzmi jednak inaczej: czy te r├│┼╝nice biologiczne stanowi─ů zadowalaj─ůce wyja┼Ťnienie r├│┼╝nic w zachowaniu, karierach zawodowych b─ůd┼║ podej┼Ťciu do seksu? Przyk┼éadowo: czy jest sens m├│wi─ç, ┼╝e m─Ö┼╝czy┼║ni lepiej od kobiet sprawdzaj─ů si─Ö w biznesie z powodu naturalnych cech wytworzonych w toku ewolucji?
Ludzi, kt├│rzy bez wahania twierdz─ůco odpowiadaj─ů na podobne pytania, Fine okre┼Ťla mianem Testosteron├│w Rex├│w ÔÇô poniewa┼╝ to testosteron jest zazwyczaj wskazywany przez nich jako podstawowe wyja┼Ťnienie, dlaczego m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů z Marsa, a kobiety z Wenus. Jednym z przyk┼éad├│w Testosterona Rexa przywo┼éywanych przez kanadyjsk─ů badaczk─Ö jest Joe Herbert, autor ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Testosterone: Sex, Power, and the Will to WinÔÇŁ. Jego zdaniem: ÔÇ×Testosteron musi robi─ç wiele rzeczy: wp┼éywa na psychik─Ö, na m├│zg, na seksualno┼Ť─ç. Sprawia te┼╝, ┼╝e samce lubi─ů podejmowa─ç ryzyko, s─ů sk┼éonne rywalizowa─ç oraz zachowywa─ç si─Ö w spos├│b agresywny, aby zdoby─ç to, czego chc─ů, staraj─ů si─Ö zdominowa─ç innych samc├│w, a tak┼╝e broni─ç swojego terytorium przed inwazj─ůÔÇŁ.
Fine stawia sobie proste zadanie. Chce pokaza─ç, ┼╝e tezy Testosteron├│w Rex├│w nie maj─ů naukowych podstaw. Robi to w konwencji popularnonaukowej. Dlatego jej ksi─ů┼╝ka jest pe┼éna ┼╝art├│w, z┼éo┼Ťliwo┼Ťci oraz obrazowych por├│wna┼ä. Innymi s┼éowy, dobrze si─Ö j─ů czyta. Jednocze┼Ťnie Fine unika pu┼éapki, w kt├│r─ů wpada wielu autor├│w ksi─ů┼╝ek popularnonaukowych. ÔÇ×Testosterone RexÔÇŁ nie jest chaotycznym zbiorem anegdot przetykanych danymi naukowymi. Przeciwnie, struktura ksi─ů┼╝ki jest jasna, a argumentacja zdyscyplinowana. Fine punkt po punkcie udowadnia, dlaczego za tezami o rzekomej przepa┼Ťci mi─Ödzy kobietami i m─Ö┼╝czyznami stoj─ů raczej mity ni┼╝ rzetelne badania.
Jednym z mit├│w, z kt├│rymi rozprawia si─Ö Fine, jest przekonanie, ┼╝e m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů bardziej sk┼éonni do uprawiania seksu ni┼╝ kobiety. Opiera si─Ö ono na tezie, ┼╝e z ewolucyjnego punktu widzenia samcom ÔÇô w przeciwie┼ästwie do samic ÔÇô op┼éaca┼éo si─Ö poszukiwanie jak najwi─Ökszej liczby partnerek do zap┼éodnienia. Kiedy kobieta zajdzie ju┼╝ w ci─ů┼╝─Ö, nie jest w stanie zrobi─ç tego ponownie przed jej zako┼äczeniem. M─Ö┼╝czyzna mo┼╝e za┼Ť teoretycznie zap┼éadnia─ç codziennie now─ů kobiet─Ö. Zdaniem Testosteron├│w Rex├│w z tej podstawowej r├│┼╝nicy bior─ů si─Ö kolejne. Skoro m─Ö┼╝czy┼║ni mieli motywacj─Ö do wyszukiwania nowych partnerek, ewolucja promowa┼éa u nich sk┼éonno┼Ť─ç do ryzyka. Kobiety z kolei by┼éy nagradzane ewolucyjnie za dbanie o stabilne relacje z partnerami. Psycholog David Schmitt ujmuje to tak: ÔÇ×Przyjmijmy, ┼╝e m─Ö┼╝czyzna mo┼╝e dorobi─ç si─Ö setki dzieci, je┼Ťli w ci─ůgu roku odb─Ödzie stosunek z setk─ů kobiet, podczas gdy m─Ö┼╝czyzna ┼╝yj─ůcy w zwi─ůzku monogamicznym dorobi si─Ö w ci─ůgu tego okresu jednego potomka ze swoj─ů partnerk─ů. Z ewolucyjnego punktu widzenia taka sytuacja wytwarza siln─ů presj─Ö ewolucyjn─ů na wytworzenie w┼Ťr├│d m─Ö┼╝czyzn przynajmniej odrobiny pragnienie seksualnej r├│┼╝norodno┼Ťci partnerekÔÇŁ.
Fine pokazuje nieprawdziwo┼Ť─ç tego mitu ju┼╝ na najbardziej podstawowym poziomie. Wystarczy zda─ç sobie spraw─Ö z trzech kwestii. Po pierwsze, nie ka┼╝dy stosunek seksualny ko┼äczy si─Ö zap┼éodnieniem. Szanse wynosz─ů oko┼éo 3 procent, je┼Ťli m─Ö┼╝czyzna skupi si─Ö na kobietach mi─Ödzy dwudziestym a czterdziestym rokiem ┼╝ycia. Po drugie, przekonanie kobiety do seksu zabiera z regu┼éy troch─Ö czasu. Po trzecie, m─Ö┼╝czyzna nie ma gwarancji, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie jego plemniki wygraj─ů rywalizacj─Ö z innymi. Jak oblicza Fine: ÔÇ×rozwi─ůz┼éy m─Ö┼╝czyzna potrzebowa┼éby seksu z ponad 130 kobietami, aby mie─ç 90 procent szansy na przebicie liczby jednego dziecka, kt├│re mo┼╝e uzyska─ç m─Ö┼╝czyzna w monogamicznym zwi─ůzkuÔÇŁ. Je┼Ťli zwi─Ökszanie szans reprodukcyjnych jest rzeczywi┼Ťcie g┼é├│wnym celem stosunku p┼éciowego, to umiej─Ötno┼Ťci potrzebne do nawi─ůzania sta┼éej relacji wydaj─ů si─Ö wa┼╝niejsze ni┼╝ cechy sprzyjaj─ůce prowadzeniu ┼╝ycia Casanovy. Oczywi┼Ťcie, mo┼╝na argumentowa─ç, ┼╝e ewolucyjnie promowani byli ci m─Ö┼╝czy┼║ni (czy raczej ich geny), kt├│rzy potrafili po┼é─ůczy─ç oba zestawy umiej─Ötno┼Ťci. Jednak nawet w takim przypadku historie o zap┼éadnianiu stu kobiet rocznie maj─ů wi─Öcej wsp├│lnego z macho-fantazjami ni┼╝ porz─ůdnymi tezami naukowymi.
Przy okazji Fine podwa┼╝a popularn─ů interpretacj─Ö s┼éynnego eksperymentu przeprowadzonego na jednym z ameryka┼äskich collegeÔÇÖ├│w. Eksperymentatorzy podstawili na kampusie w miar─Ö atrakcyjne kobiety oraz m─Ö┼╝czyzn, kt├│rzy podchodzili do ÔÇô┬áodpowiednio ÔÇô┬ástudent├│w i studentek, sk┼éadaj─ůc im jedn─ů z trzech propozycji: randki, wizyty w mieszkaniu, seksu. Reakcje na t─Ö ostatni─ů ofert─Ö by┼éy znacz─ůco r├│┼╝ne u student├│w i studentek. ┼╗adna z kobiet nie przysta┼éa na ni─ů, natomiast w┼Ťr├│d m─Ö┼╝czyzn odsetek zgadzaj─ůcych si─Ö wynosi┼é oko┼éo 75 procent. Takie wyniki z pewno┼Ťci─ů ┼Ťwiadcz─ů o tym, ┼╝e m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů bardziej sk┼éonni do uprawiania seksu z nowymi partnerkami i zwi─Ökszania swoich szans reprodukcyjnych, prawda? Fine s┼éusznie zwraca uwag─Ö na to, ┼╝e ta interpretacja nie bierze pod uwag─Ö kontekstu spo┼éecznego. Po pierwsze, kobiety wci─ů┼╝ poddawane s─ů silnej presji, aby prowadzi┼éy wstrzemi─Ö┼║liwsze ┼╝ycie seksualne ni┼╝ m─Ö┼╝czy┼║ni. Wida─ç to nawet w warstwie j─Özykowej, tak┼╝e w j─Özyku polskim. Mamy wiele obra┼║liwych sformu┼éowa┼ä dla kobiet uprawiaj─ůcych seks z wieloma partnerami ÔÇô ÔÇ×puszczalskaÔÇŁ jest naj┼éagodniejszym z nich. W przypadku m─Ö┼╝czyzn takie obelgi prawie w og├│le nie wyst─Öpuj─ů, co jest znacz─ůce. Po drugie, kobiety maj─ů podstawy, aby czu─ç si─Ö o wiele mniej bezpiecznie w obecno┼Ťci nieznajomego ni┼╝ m─Ö┼╝czy┼║ni w obecno┼Ťci nieznajomej.
W rzeczywisto┼Ťci osoby bior─ůce udzia┼é we wspomnianym eksperymencie nie odpowiada┼éy wi─Öc na pytanie: ÔÇ×Jak sk┼éonny/a jeste┼Ť do uprawiania seksu z nowo poznan─ů osob─ůÔÇŁ, lecz na pytanie: ÔÇ×Jak sk┼éonny/a jeste┼Ť znale┼║─ç si─Ö sam na sam w intymnej sytuacji z zupe┼énie nieznajom─ů osob─ů, kt├│ra zachowuje si─Ö w niestandardowy spos├│b, maj─ůc ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e nawet je┼Ťli nic ci si─Ö nie stanie, otoczenie oceni twoje zachowanie zgodnie z kulturowymi normami?ÔÇŁ. Tak skonstruowany eksperyment m├│wi wi─Öcej o naszym spo┼éecze┼ästwie ni┼╝ o naturalnych sk┼éonno┼Ťciach. Rozpatrywanie seksu wy┼é─ůcznie jako czynno┼Ťci biologicznej nie ma sensu. Seks wi─ů┼╝e si─Ö z ca┼é─ů palet─ů warunkowanych spo┼éecznie warto┼Ťci, motywacji i oczekiwa┼ä. Ponadto wsp├│┼écze┼Ťnie zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç stosunk├│w nie ma na celu p┼éodzenia dzieci. ÔÇ×Gdyby ludzko┼Ť─ç by┼éa fabryk─ů do produkowania dzieci, wszyscy powinni┼Ťmy zosta─ç zwolnieni. Ilo┼Ť─ç czasu i energii, jak─ů zabiera nam nieproduktywny seks, ┼Ťwiadczy o tym, ┼╝e reprodukcja nie jest ju┼╝ jego g┼é├│wn─ů funkcj─ůÔÇŁ ÔÇô podsumowuje Fine.
Skoro trudno dowie┼Ť─ç, ┼╝e istniej─ů biologiczne uwarunkowania odmiennych podej┼Ť─ç do seksu u m─Ö┼╝czyzn i kobiet ÔÇô powiada Fine ÔÇô tym trudniej uzasadni─ç tez─Ö, ┼╝e r├│┼╝nice objawiaj─ů si─Ö w innych sferach ┼╝ycia, takich jak prace domowe czy biznes. We wszystkich tych sytuacjach istotn─ů rol─Ö odgrywa kontekst. Fine pokazuje, ┼╝e ÔÇ×zasada kontekstuÔÇŁ dzia┼éa nawet w┼Ťr├│d gatunk├│w zwierz─ůt, kt├│rych interakcje s─ů dalece mniej z┼éo┼╝one ni┼╝ u ludzi. Na przyk┼éad w trakcie badania ryb piel─Ögnicowatych wykryto, ┼╝e osobniki dominuj─ůce maj─ů wy┼╝sze st─Ö┼╝enie androgenu ni┼╝ ich mniej skuteczni rywale. To pozornie potwierdza tez─Ö o biologicznych przyczynach pewnych zachowa┼ä, na przyk┼éad sk┼éonno┼Ťci do dzia┼éa┼ä agresywnych. Gdy jednak zmieniano kontekst i wk┼éadano ryb─Ö ze stosunkowo niskim poziomem androgenu do zbiornika z mniejszymi rybami, to jej poziom androgenu wzrasta┼é. Okazuje si─Ö zatem, ┼╝e to nie st─Ö┼╝enie androgenu decyduje o skuteczno┼Ťci ryb w walce terytorialnej, lecz na odwr├│t ÔÇô skuteczno┼Ť─ç decyduje o st─Ö┼╝eniu androgenu.
Podobne rezultaty osi─ůgni─Öto, badaj─ůc ludzi. W jednym z eksperyment├│w podzielono m─Ö┼╝czyzn na trzy grupy, w ka┼╝dej z nich kazano uczestnikom reagowa─ç w okre┼Ťlony spos├│b na lalk─Ö symuluj─ůc─ů p┼éacz─ůce dziecko. Cz┼éonkowie pierwszej grupy mieli siedzie─ç i nic nie robi─ç. Cz┼éonkom drugiej polecono podj─ů─ç pr├│b─Ö uspokojenia ÔÇ×dzieckaÔÇŁ, lecz skonstruowano lalk─Ö tak, aby dalej p┼éaka┼éa. M─Ö┼╝czy┼║ni z trzeciej r├│wnie┼╝ mieli spr├│bowa─ç uspokoi─ç ÔÇ×dzieckoÔÇŁ, ale eksperymentatorzy zadbali o to, aby im si─Ö powiod┼éo. W pierwszych dw├│ch grupach poziom testosteronu u os├│b bior─ůcych udzia┼é w eksperymencie wzrasta┼é, w trzeciej spada┼é. Raz jeszcze odkryto, ┼╝e zachowanie i jego rezultaty wp┼éywaj─ů na w┼éa┼Ťciwo┼Ťci organizmu, a nie na odwr├│t. Nie oznacza to oczywi┼Ťcie, ┼╝e istnieje ca┼ékowita plastyczno┼Ť─ç w tej kwestii i mo┼╝na dowolnie manipulowa─ç poziomem testosteronu. Eksperymenty te podwa┼╝aj─ů jednak tez─Ö, ┼╝e istnieje prosta reakcja przyczynowo-skutkowa mi─Ödzy uwarunkowaniami biologicznymi a cechami postrzeganymi jako m─Öskie b─ůd┼║ kobiece. ÔÇ×Cho─ç jeste┼Ťmy przyzwyczajeni do my┼Ťlenia o pewnych zachowaniach jako ┬źnap─Ödzanych testosteronem┬╗, w wielu przypadkach sensowniejsze by┼éoby m├│wienie o dzia┼éaniach i sytuacjach, kt├│re ┬źnap─Ödzaj─ů testosteron┬╗ ÔÇô pisze Fine. ÔÇô Kontekst spo┼éeczny wp┼éywa na poziom testosteronu (dodatnio i ujemnie), kt├│ry wp┼éywa na zachowanie (prawdopodobnie poprzez zmiany w postrzeganiu, motywacji i wiedzy), kt├│re wp┼éywaj─ů na spo┼éeczne otoczenie, kt├│re wp┼éywa na poziom testosteronuÔÇŽ i tak dalejÔÇŁ.
Sprawy komplikuj─ů si─Ö jeszcze bardziej, gdy badamy relacj─Ö mi─Ödzy p┼éci─ů a stosunkiem do ryzyka. Przede wszystkim ÔÇô zauwa┼╝a Fine ÔÇô nale┼╝y porzuci─ç naiwne przekonanie, ┼╝e dana osoba albo jest, albo nie jest sk┼éonna do podejmowania ryzykownych dzia┼éa┼ä. Tak naprawd─Ö wszystko zale┼╝y od tego, o jakiego rodzaju dzia┼éaniach dok┼éadnie m├│wimy. Czym innym jest zami┼éowanie do hazardu, a czym innym uprawianie sport├│w ekstremalnych. Nie uda┼éo si─Ö eksperymentalnie potwierdzi─ç, aby ludzie maj─ůcy sk┼éonno┼Ť─ç do jednego rodzaju ryzyka, zachowywali si─Ö ryzykownie w ka┼╝dej sytuacji. Raz jeszcze kontekst okazuje si─Ö istotn─ů zmienn─ů. I nawet je┼Ťli skupimy si─Ö tylko na okre┼Ťlonym wycinku ryzykownych dzia┼éa┼ä, wyniki eksperyment├│w z m─Ö┼╝czyznami i kobietami s─ů niejednoznaczne. Jak pisze Fine: ÔÇ×w zale┼╝no┼Ťci od tego, na jakie badania spojrzymy, wi─Öksza sk┼éonno┼Ť─ç do podejmowania ryzyka w zadaniach loteryjnych jest powi─ůzana z wy┼╝szym poziomem testosteronu (u m─Ö┼╝czyzn, kobiety nie by┼éy badane), z wysokim i niskim poziomem zar├│wno u m─Ö┼╝czyzn, jak i kobiet, z wy┼╝szym u m─Ö┼╝czyzn (ale tylko wtedy, gdy ryzyko polega┼éo na wygrywaniu pieni─Ödzy, a nie unikaniu ich straty), z wy┼╝szym u kobiet, ni┼╝szym u m─Ö┼╝czyzn, albo nie by┼éo ┼╝adnego powi─ůzania u m─Ö┼╝czyzn i kobietÔÇŁ.
Przypominam, Fine nie zaprzecza istnieniu biologicznych r├│┼╝nic mi─Ödzy m─Ö┼╝czyznami i kobietami. Pokazuje jednak, ┼╝e nie da si─Ö ┼éatwo przeskoczy─ç od stwierdzenia: ÔÇ×m├│zgi kobiet i m─Ö┼╝czyzn nie s─ů identyczneÔÇŁ do tez w rodzaju: ÔÇ×m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů ewolucyjnie lepiej przystosowani do pracy w biznesie ni┼╝ kobietyÔÇŁ. Przej┼Ťcie od cech biologicznych do naszych upodoba┼ä, dzia┼éa┼ä czy motywacji jest zawsze zapo┼Ťredniczone przez kultur─Ö i spo┼éecze┼ästwo. Lekcewa┼╝enie tego po┼Ťrednika jest powa┼╝nym b┼é─Ödem. Tak┼╝e u zwierz─ůt, kt├│re wchodz─ů ze sob─ů w dalece mniej skomplikowane relacje ni┼╝ ludzie, kontekst, w jakim funkcjonuj─ů, potrafi wiele zmieni─ç. Czasem bywa te┼╝ tak, ┼╝e r├│┼╝nice biologiczne mog─ů prowadzi─ç do podobnych wynik├│w. Fine przytacza przyk┼éad jednego z gatunk├│w ptak├│w afryka┼äskich. Obszar m├│zgu odpowiedzialny za ┼Ťpiew jest wi─Ökszy u samca, ale samica ÔÇ×nadrabiaÔÇŁ ten brak, poniewa┼╝ jej geny odpowiedzialne za ┼Ťpiew produkuj─ů wi─Öcej odpowiednich bia┼éek. To troch─Ö tak jak z dzia┼éaniami matematycznymi ÔÇô pisze Fine. Liczb─Ö 20 mo┼╝na otrzyma─ç, dodaj─ůc do siebie 11 i 9, ale mo┼╝na to te┼╝ zrobi─ç, dodaj─ůc 14 i 6. R├│┼╝ne dzia┼éania, ten sam wynik.
To nie przypadek, ┼╝e badania genderowe wywo┼éuj─ů gwa┼étowne emocje. W naukach humanistycznych i spo┼éecznych ma┼éo jest obszar├│w badawczych, kt├│re tak bezpo┼Ťrednio dotykaj─ů naszego codziennego ┼╝ycia. Ka┼╝dy z nas posiada jakie┼Ť przekonania na temat tego, w jaki spos├│b nasza p┼ée─ç wp┼éywa na to, kim jeste┼Ťmy. Niestety antygenderowa histeria rozp─Ötana przez cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťrodowisk prawicowych sprawia, ┼╝e w polskim ┼╝yciu publicznym praktycznie nie istnieje powa┼╝na debata na ten temat poza ┼Ťrodowiskami akademickimi. Stosunek do gender w Polsce przypomina stosunek do feminizmu: nazbyt cz─Östo stwierdzenie, ┼╝e feministki i badaczki genderowe nie s─ů zagro┼╝eniem dla naszej cywilizacji, jest uznawane za szczyt post─Öpowo┼Ťci. Rzecz jednak nie w tym, aby broni─ç bada┼ä genderowych i feminizmu przed skrajn─ů prawic─ů ÔÇô to powinna by─ç oczywisto┼Ť─ç, o kt├│rej nie warto nawet wspomina─ç ÔÇô lecz by w ko┼äcu zacz─ů─ç szerzej korzysta─ç z ustale┼ä poczynionych w ramach tych nurt├│w. Jak bowiem pokazuje Fine, jest si─Ö czego uczy─ç. Genderowe stereotypy s─ů silne, a stawk─ů jest kszta┼ét naszych spo┼éecze┼ästw.
***
Cordelia Fine,┬áÔÇ×Testosterone Rex: Myth of Sex, Science, and SocietyÔÇŁ, W. W. Norton & Company, New York, 2017

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś