fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Trzy kraje, jedna rzeka. Jaka b臋dzie przysz艂o艣膰 Bugu?

Meandry Bugu przep艂ywaj膮 przez wschodni膮 Polsk臋, zachodni膮 Ukrain臋 i Bia艂oru艣 jak arterie. Czy dalej b臋d膮 funkcjonowa膰, kiedy na ich drodze ci膮gle b臋dziemy stawia膰 bariery?
Trzy kraje, jedna rzeka. Jaka b臋dzie przysz艂o艣膰 Bugu?
Bug w Drohiczynie, fot. Maria Dybcio

We wrze艣niu 2023 roku w Drohiczynie ogl膮dam Bug bez granic. Ze Wzg贸rza Zamkowego patrz臋 na meandruj膮c膮 wst臋g臋 rzeki, g艂臋bok膮 ziele艅 ro艣linno艣ci, piaszczyste wyspy i budki obserwacyjne. Ze wzg贸rza nie wida膰 granicy wojew贸dztwa mazowieckiego i podlaskiego, cho膰 ta przebiega tu偶 obok. Po艂o偶ony w wojew贸dztwie lubelskim tr贸jstyk granic Polski, Ukrainy i Bia艂orusi oddalony jest o dwie godziny jazdy samochodem. W ciep艂ym, jesiennym s艂o艅cu 艂atwo zapomnie膰, 偶e Bug jednocze艣nie dzieli i 艂膮czy. Wystarczy jednak zbli偶y膰 si臋 do granicy, by zobaczy膰 mundury, ci臋偶kie wozy oraz drut 偶yletkowy i wyrwa膰 si臋 ze snu o pokojowym wsp贸艂istnieniu natury i cz艂owieka.

Rana zadana 偶yletk膮

鈥 Trzeba by艂o przyjecha膰 wieczorem. Wczoraj prawie do p贸艂nocy s艂ucha艂em, jak rycz膮 jelenie 鈥 m贸wi Mieczys艂aw Omelczuk, w艂a艣ciciel lokalnej firmy kajakarskiej 鈥濳ajakiem po Bugu鈥. 鈥 August Adam Zamoyski by si臋 rozp艂aka艂 ze szcz臋艣cia 鈥 komentuje Tomasz Sta艅czuk, historyk okolicy. Dodaje p贸藕niej, 偶e u progu XX wieku wi臋ksza zwierzyna by艂a rzadko艣ci膮 w tych okolicach. Dzi艣 sytuacja znacznie si臋 zmieni艂a, w okolicy 偶yj膮 jelenie, 艂osie i wiele innych gatunk贸w zwierz膮t. Gdy spotykamy si臋 nad Bugiem jest koniec wrze艣nia, czas rykowiska.

Jeste艣my w R贸偶ance, dawnym maj膮tku rodziny Zamoyskich, kilka minut od Organist贸wki 鈥 Domu Historii i Tradycji Ludowej, w kt贸rym pracuje Tomasz. Ju偶 w XVI wieku Bug by艂 wykorzystywany do sp艂awiania st膮d produkt贸w rolnych i dar贸w lasu 鈥 m贸g艂 dzi臋ki temu przynosi膰 znaczne zyski. Tomasz opowiada, 偶e znaczenie Bugu jako szlaku transportowego zmala艂o pod koniec XIX wieku, wraz z pojawieniem si臋 kolei. 呕ycie okolicznych wsi dalej koncentrowa艂o si臋 jednak wok贸艂 niego. Do kolejnej prze艂omowej zmiany dosz艂o w 1945 roku: 鈥 Wtedy zaczyna si臋 odwr贸t od rzeki, brzegi zarastaj膮 krzakami, przerzedza si臋 zabudowa. W 1945 roku zmieni艂o si臋 wszystko 鈥 Bug sta艂 si臋 rzek膮 graniczn膮.

Dzi艣 granica jest nawet bardziej widoczna ni偶 dawniej, w okolicy pojawiaj膮 si臋 patrole stra偶y granicznej, a zza wysokiej trawy na brzegu Bugu widzimy wy艂aniaj膮ce si臋 偶yletki. To concertina 鈥 drut 偶yletkowy zamontowany na granicy po wybuchu kryzysu migracyjnego i humanitarnego w 2021 roku. Wed艂ug danych Grupy Granica, kt贸ra zrzesza organizacje pomocowe, w marcu tego roku znaleziono cia艂o 59 ofiary kryzysu na granicy. Aktywi艣ci, kt贸rzy pomagaj膮 osobom w drodze, m贸wi膮 o ranach, kt贸re zadaje concertina, o wycie艅czeniu i braku pomocy od w艂adz i przemocy, kt贸r膮 stosuje wojsko i stra偶 graniczna. Grupa Granica informuje, 偶e od pocz膮tku roku aktywi艣ci otrzymali ponad 2800 pr贸艣b o pomoc i wsparcie od os贸b znajduj膮cych si臋 na granicy. Pogranicze polsko-bia艂oruskie sta艂o si臋 symbolem cierpienia ludzi, ale te偶 zwierz膮t, kt贸re zapl膮tane w drut 偶yletkowy umieraj膮 w m臋czarniach.

鈥 Najgorsze jest to, 偶e w niekt贸rych gazetach pisz膮, 偶e problemu ju偶 nie ma. Szkoda, 偶e wczoraj prezydent by艂 na styku granic, ale nie przyjecha艂 ju偶 tu. Bo tutaj concertina ca艂y czas jest 鈥 m贸wi Mieczys艂aw, kt贸ry nad brzegiem rzeki nie raz widzia艂 martwe zwierz臋ta. Rozmawiamy 27 wrze艣nia 2023 roku. 鈥 Jak w to wejdziesz, nie ma mo偶liwo艣ci wyj艣cia. Zobaczyli艣my dzika, kt贸ry wpad艂 w concertin臋, zrobili艣my zdj臋cie, wys艂ali艣my do gazety. Szybko go sprz膮tn臋li, a w gazecie napisali, 偶e concertina zosta艂a zdj臋ta. Widzieli艣my 艂osie, jelenie, co po drugiej stronie tak rycz膮, one przechodzi艂y z jednej strony na drug膮. A teraz jak przejd膮? Za to kto艣 powinien siedzie膰.

fot.: Roman Bondaruk

Izabela Kad艂ucka, psycholo偶ka zwierz膮t i prezeska Fundacji Niech 呕yj膮! opisuje cierpienie zwierz膮t i apeluje do polityk贸w, 偶eby zacz臋li debat臋 na temat innych form ochrony granicy, nie takich, kt贸re rani膮 i zabijaj膮 zwierz臋ta. 鈥 W wielu miejscach drut concertiny le偶y w wodzie albo jest obro艣ni臋ty ro艣linno艣ci膮. Zwierz臋ta wpadaj膮聽w niego podczas ucieczki w przypadku sp艂oszenia, podczas pr贸b dostania si臋 do wodopoju albo zwyk艂ej migracji.聽Dostajemy informacje od os贸b, kt贸re od kilkunastu lat prowadz膮 monitoring przez fotopu艂apki, opowiadaj膮 nam, jak migracja zwierz膮t ca艂kowicie zamar艂a z powodu drutu 鈥 m贸wi.

Z raportu 鈥濩oncertina zabija鈥 przygotowanego przez Fundacj臋 Niech 呕yj膮! we wsp贸艂pracy z Siecia台 Obywatelska台 Watchdog Polska, Fundacja台 Lex Nova, Stowarzyszeniem Dzika Inicjatywa, Fundacja台 Albatros i Stowarzyszeniem Nasz B贸br wynika, 偶e w miejscach, w kt贸rych zapora graniczna jest widoczna z daleka, jak obok drogi czy na obszarze polnym, nie jest ona a偶 tak niebezpieczna dla zwierz膮t, jak w przypadku concertiny, kt贸ra znajduje si臋 nad brzegami rzek. Zanurzona w wodzie stanowi niebezpiecze艅stwo dla bobr贸w, kt贸re nie mog膮 bezpiecznie przedosta膰 si臋 do podwodnych tuneli, kt贸re prowadz膮 do ich nor i 偶eremi. 艢miertelnie niebezpieczny jest te偶 drut, kt贸ry wrasta w skarpy i przez to staje si臋 niewidoczny. Tak jest w przypadku R贸偶anki, ale te偶 po艂o偶onego na p贸艂noc Niemirowa. Izabela obja艣nia, 偶e zapl膮tanie si臋 w concertin臋 prowadzi do ogromnego cierpienia, zwierz臋ta umieraj膮 przez odniesione rany i poci臋te wn臋trzno艣ci. 鈥 To jest 艣mier膰 d艂uga i powolna. I bardzo bolesna. Trudno wyobrazi膰 sobie gorsze cierpienie, a wiemy, 偶e dzieje si臋 to ka偶dego dnia.聽Problemem jest r贸wnie偶 dotychczasowy brak odpowiedzialno艣ci jakiegokolwiek konkretnego podmiotu za pomoc zwierz臋tom. Do tej pory ratowali je stra偶nicy graniczni, my艣liwi i osoby prowadz膮ce o艣rodki rehabilitacji dzikich zwierz膮t.

Rz膮dz膮ca od pa藕dziernika koalicja nie zmieni艂a polityki w sprawie ochrony granicy. W ci膮gu roku na rzekach granicznych powstanie 172-kilometrowa bariera elektroniczna z艂o偶ona z kamer dzienno-nocnych i termowizyjnych oraz czujnik贸w do wykrywania r贸偶nych cech fizycznych obiekt贸w. Jak deklaruje Ministerstwo Klimatu i 艢rodowiska, drut 偶yletkowy nie zostanie rozebrany. Instytucja zapowiada jedynie sta艂y monitoring zranie艅 zwierz膮t spowodowanych przez concertin臋, kt贸ry maj膮 prowadzi膰 zarz膮dcy terenu, czyli nadle艣nictwa i Bia艂owieski Park Narodowy. Jak zaznacza Izabela, szans膮 dla zwierz膮t jest zabezpieczenie ca艂ego drutu 偶yletkowego siatk膮 le艣n膮, co jest mo偶liwe tylko od strony Polski. Samo monitorowanie nie sprawi, 偶e zwierz臋ta nie b臋d膮 wpada膰 w concertin臋, ich dramat niestety szybko si臋 nie sko艅czy.

Sytuacj臋 zwierz膮t pogarsza uchwa艂a w sprawie sytuacji na wschodniej granicy RP, kt贸ra wesz艂a w 偶ycie 13 czerwca 2024 roku i wprowadzi艂a czasowy zakaz przebywania w strefie nadgranicznej w zasi臋gu terytorialnym Plac贸wek Stra偶y Granicznej w Bia艂owie偶y, Narewce, Dubiczach Cerkiewnych i Czeremsze.

Izabela m贸wi, 偶e zakaz odbije si臋聽rykoszetem na 艣rodowisku i dzikich zwierz臋tach. 鈥 Do tej pory wiele zg艂osze艅 zwierz膮t zapl膮tanych w concertin臋 pochodzi艂o mi臋dzy innymi od fotograf贸w przyrody. Zwierz臋ta takie trafia艂y do o艣rodk贸w rehabilitacji dzikich zwierz膮t, a potem by艂y wypuszczane na wolno艣膰. Wiemy, 偶e drut jest rozci膮gni臋ty na d艂ugo艣ci setek kilometr贸w na granicy z Rosj膮 i Bia艂orusi膮, dlatego im wi臋cej os贸b monitoruj膮cych concertin臋,聽tym lepiej dla dzikich zwierz膮t. Skierowane do tego s艂u偶by same mog膮 nie poradzi膰 sobie z tym zadaniem na d艂ugo艣ci setek kilometr贸w drutu, st膮d ka偶da聽aktywno艣膰 obywatelska jest cenna 鈥 komentuje.

Przez Bug do s膮siada

Concertina wp艂yn臋艂a na 偶ycie w R贸偶ance i innych miejscowo艣ciach po艂o偶onych nad Bugiem, w tym na biznes, kt贸ry Mieczys艂aw prowadzi z synem. On jednak 艂atwo si臋 nie poddaje 鈥 zanim zaj膮艂 si臋 kajakami, by艂 bokserem.

W 2021 roku R贸偶anka znalaz艂a si臋 w strefie nadgranicznej, nie mogli przyje偶d偶a膰 tam tury艣ci. Wtedy rozpocz臋to te偶 monta偶 concertiny. 鈥 Znale藕li艣my jeden bezpieczny punkt bez drutu, tu wchodzimy z kajakami. Ale w wielu miejscach dalej nie mo偶na wyj艣膰 na brzeg 鈥 m贸wi Mieczys艂aw. Wiele os贸b do dzi艣 boi si臋 p艂ywa膰 kajakiem w okolicach granicy ze wzgl臋du na trudne relacje z Bia艂orusi膮, wojn臋 w Ukrainie i sam膮 concertin臋. Dzwoni膮 czasem do Mieczys艂awa i pytaj膮: Czy u was nie strzelaj膮?

Na szcz臋艣cie turystyka nie umar艂a ca艂kowicie. We wrze艣niu 2023 roku Mieczys艂aw przygotowuje si臋 do zako艅czenia sezonu 鈥 imprezy, w kt贸rej we藕mie udzia艂 80 kajakarzy. Z dum膮 pokazuje mi zdj臋cia na 艣cianach swojego domku letniskowego, on jako m艂ody bokser, pami膮tkowe zdj臋cia ze sp艂yw贸w, na ka偶dym kilkadziesi膮t os贸b. 鈥 Ale nie wieszam wszystkich, jakbym wiesza艂 z ka偶dego sp艂ywu, musia艂bym zape艂ni膰 wszystkie 艣ciany.

Zmiany wida膰 te偶 w relacjach z s膮siadami zza Bugu. Od lat trwa艂a lokalna wymiana mi臋dzy Bia艂orusi膮, Polsk膮 i Ukrain膮, kt贸ra dzi艣 ju偶 nie istnieje. 鈥 My z Bia艂orusi膮 dobrze 偶yli艣my. Jak jeszcze by艂 spok贸j i kto艣 przyje偶d偶a艂 do mnie na kajaki, jechali艣my na wycieczk臋 do Brze艣cia, do Tomasz贸wki. Spotykali艣my Bia艂orusin贸w, kt贸rzy ogl膮daj膮 nasz膮 telewizj臋 i rozmawiaj膮 po polsku. Mieczys艂aw pami臋ta te偶 o corocznej imprezie, Dniach Dobros膮siedztwa, kiedy na Bugu otwierano most, aby s膮siedzi z Polski i Ukrainy mogli si臋 spotka膰. 鈥 Nasi rodzice chodzili do nich, oni do nas.

W wydarzeniu brali te偶 udzia艂 Adrian i Kasia, kt贸rzy prowadz膮 agroturystyk臋 Wied藕minowo w po艂o偶onych dwa kilometry od R贸偶anki Stawkach. Aby do nich trafi膰, trzeba g艂臋boko wjecha膰 w las, skr臋ci膰 w prawo za dzi臋kczynn膮 kapliczk膮, kt贸ra powsta艂a po drugiej wojnie 艣wiatowej podobno z ruin zamku w R贸偶ance.

Wied藕minowo mog艂oby by膰 symbolem 偶ycia na granicy. Gospodarstwo nale偶a艂o dawniej do dziadka Adriana 鈥 tw贸rcy ludowego, pisarza i poety, Stefana Sidoruka, kt贸ry w swojej tw贸rczo艣ci pos艂ugiwa艂 si臋 gwar膮 chach艂ack膮. Pod t膮 nazw膮 kryje si臋 ca艂y kompleks podlaskich i p贸艂nocno-ukrai艅skich gwar, kt贸re 艂膮cz膮 j臋zyk polski z bia艂oruskim i rosyjskim (rusi艅skim). Jak podkre艣la Adrian, jego dziadek by艂 jedn膮 z niewielu os贸b, kt贸re opisa艂y lokalne 偶ycie tej okolicy. Siadamy na ganku drewnianego domu, kt贸rego 艣ciany pokryte s膮 obrazami przedstawiaj膮cymi lasy, zwierz臋ta i rzek臋. 鈥 W tym miejscu domu by艂a biblioteka. M贸j dziadek bardzo lubi艂 czyta膰 i pr贸bowa艂 zarazi膰 m艂odzie偶 tym czytaniem. A 偶e najbli偶sza szko艂a by艂a w R贸偶ance, postanowi艂, 偶e b臋dzie mia艂 u siebie niekt贸re podstawowe ksi膮偶ki, kt贸re b臋d膮 wypo偶yczane, a dzieci b臋d膮 mia艂y o po艂ow臋 bli偶ej ni偶 do szko艂y 鈥 m贸wi wnuk Stefana i po chwili wstaje, 偶eby pokaza膰 mi zgromadzone na p贸艂kach ksi膮偶ki. I cho膰 latem dwa kilometry to przyjemny spacer, zim膮 Stawki zamienia艂y si臋 w 艣nie偶n膮 twierdz臋, odgrodzon膮 od 艣wiata zaspami i wyzi臋bion膮 ponad dwudziestostopniowym mrozem. Adrian przez te wspomnienia do dzi艣 nie lubi zimy. Dzi艣 nowi w艂a艣ciciele gospodarstwa marz膮 o stworzeniu izby pami臋ci, w kt贸rej znajdowa艂yby si臋 ksi膮偶ki dziadka. W Adrianie i Kasi dalej 偶yje wspomnienie ponadgranicznych relacji, kt贸re istnia艂y tu od lat.

鈥 Do niedawna wszyscy 偶yli w zgodzie. Polacy je藕dzili do Ukrainy, Bia艂orusi i kupowali taniej r贸偶ne rzeczy. Bia艂orusini przyje偶d偶ali tutaj, tak samo Ukrai艅cy. Znamy takiego pana z Ukrainy, kt贸ry ju偶 d艂u偶sze lata mieszka w Polsce. Urodzi艂 si臋 jeszcze na terenach polskich, ale teraz to ju偶 Ukraina. On czuje wi臋藕 w艂a艣nie z tym miejscem, mimo 偶e ci臋偶ko powiedzie膰, czy jest tak naprawd臋 Ukrai艅cem, czy Polakiem. Wida膰, 偶e dla niego to nie ma znaczenia, czy tu jest Polska, czy tam jest Ukraina.

Adrian i Kasia wspominaj膮 kontrole, gdy Stawki znalaz艂y si臋 w strefie przygranicznej. Na drogach stawiano wtedy bramki, zatrzymywano i kontrolowano przeje偶d偶aj膮ce samochody. Obecnie jest ju偶 spokojnie, relacje mi臋dzy s膮siadami dalej s膮 jednak zawieszone.

W latach 2014-2020 w ramach projektu Bug Unites-Us powsta艂a inwestycja 艂膮cz膮ca wszystkie kraje 鈥 ponad 800 kilometr贸w wsp贸lnych tras kajakowych, lokalne centra kultury, cykl wsp贸lnych wydarze艅. W centrum kajakowym w Drohiczynie, kt贸re powsta艂o w ramach projektu, obserwuj臋 interaktywn膮 map臋 inwestycji 鈥 pod艣wietlone s膮 cztery szlaki kajakowe, dwa z nich po艂o偶one s膮 w Polsce i Ukrainie, jeden 艂膮czy oba kraje, inny prowadzi z bia艂oruskiego Bielina do Brze艣cia. Niestety na tym po艂膮czenie si臋 ko艅czy. Nie艂atwo podtrzyma膰 relacje, gdy spotkanie si臋 na granicy jest tak trudne.

W tr贸jk膮cie zanieczyszcze艅

Z艂y stan relacji mi臋dzy krajami wp艂ywa te偶 na inne sfery 偶ycia rzeki 鈥 jak jej czysto艣膰. I cho膰 potr贸jna kontrola mog艂aby oznacza膰 potr贸jn膮 trosk臋, jest inaczej 鈥 ka偶dy z trzech kraj贸w w inny spos贸b monitoruje stan rzeki, a trudne relacje z Bia艂orusi膮 uniemo偶liwiaj膮 dok艂adn膮 kontrol臋. Co prawda porozumienie o wsp贸艂pracy w dziedzinie ochrony i racjonalnego wykorzystania w贸d transgranicznych zosta艂o podpisane przez rz膮dy Polski i Bia艂orusi niedawno, bo w 2020 roku. Od 2023 roku wsp贸艂praca i monitoring nie s膮 jednak wsp贸lnie prowadzone z powodu pogorszenia stosunk贸w dwustronnych. Trudno jest te偶 uzyska膰 informacje dotycz膮ce stanu rzek w Bia艂orusi 鈥 tamtejszy rz膮d w 2021 roku nakaza艂 zamkni臋cie wszystkich organizacji pozarz膮dowych zajmuj膮cych si臋 ochron膮 艣rodowiska, co by艂o zwi膮zane z represjami po og贸lnokrajowych protestach po sfa艂szowanych wyborach prezydenckich w 2020 roku. Aktywi艣ci zar贸wno w kraju, jak i za granic膮, twierdz膮, 偶e prze艣ladowania dzia艂aczy na rzecz ochrony 艣rodowiska nadal trwaj膮. Niekt贸re organizacje mimo to dzia艂aj膮 dalej, robi膮 to jednak niejawnie. Opr贸cz zastraszania dzia艂aczy, rz膮d ogranicza r贸wnie偶 dost臋p do informacji. W przesz艂o艣ci dane dotycz膮ce monitoringu 艣rodowiska by艂y dost臋pne online, dzi艣 najcz臋艣ciej mo偶na zdoby膰 je dopiero po z艂o偶eniu wniosku o dost臋p do informacji.

Raporty s膮 za to sporz膮dzane mi臋dzy Polsk膮 i Ukrain膮, kt贸re ju偶 w 1996 roku podpisa艂y umow臋 w dziedzinie gospodarki wodnej na wodach granicznych. Polsko-Ukrai艅ska Komisja ds. W贸d Granicznych, a dok艂adnie grupa robocza ds. ochrony w贸d przed zanieczyszczeniem, co miesi膮c prowadzi badania po polskiej i ukrai艅skiej stronie. W obu krajach istniej膮 r贸偶ne dopuszczalne limity wyst臋powania substancji w rzece, co utrudnia tworzenie wsp贸lnych raport贸w. Istnieje jednak perspektywa u艂atwienia tej wsp贸艂pracy. Jak zauwa偶a rzecznik G艂贸wnego Inspektoratu Ochrony 艢rodowiska, Maciej Karczy艅ski, Ukraina wprowadza obecnie monitoring w贸d zgodnie z wymaganiami unijnej Ramowej Dyrektywy Wodnej.

Od lat Bug nie jest czyst膮 rzek膮, podobnie jak wi臋kszo艣膰 rzek w Polsce. Na podstawie pomiar贸w wykonanych przez GIO艢 w cyklu wodnym 2016-2021 ustalono, 偶e ponad 99 procent rzek w Polsce ma z艂y stan w贸d. W tych samych latach w zlewni Bugu znajdowa艂o si臋 205 jednolitych cz臋艣ci w贸d powierzchniowych, gdzie kontrolowano stan wody. Stan ten w 196 odcinkach oceniany by艂 jako z艂y, co oznacza, 偶e wyst臋powa艂y w nich odchylenia od stanu naturalnego, pod k膮tem parametr贸w biologicznych, fizykochemicznych i hydromorfologicznych. Badanie jest restrykcyjne 鈥 gdy jeden z klasyfikowanych element贸w nie spe艂nia warunk贸w dobrej jako艣ci, odcinek trafia do najgorszej kategorii. Rzecznik prasowy GIO艢 wskazuje, 偶e z analizy klasyfikacji poszczeg贸lnych element贸w jako艣ci w贸d wynika, 偶e 80% wszystkich monitorowanych wska藕nik贸w zosta艂o sklasyfikowanych w najlepszych 1 lub 2 klasie stanu ekologicznego oraz w 1 klasie stanu chemicznego. Jednocze艣nie w艣r贸d kluczowych element贸w biologicznych, blisko 55% wska藕nik贸w osi膮gn臋艂o klas臋 poni偶ej stanu dobrego. Dodaje te偶, 偶e klasyfikacja zosta艂a obni偶ona w g艂贸wnej mierze ze wzgl臋du na z艂膮 kondycj臋 ichtiofauny, czyli ryb 偶yj膮cych w Bugu. I cho膰 cz臋艣ciowe badania rzeczywi艣cie wskazuj膮 na mniej czarny scenariusz dla rzeki, nale偶y pami臋ta膰, 偶e zaledwie dziewi臋膰 z badanych odcink贸w uzyska艂o pozytywne wyniki pod k膮tem wszystkich parametr贸w.

Okolice S艂opska, fot. Maria Dybcio

W wielu odcinkach rzeki podwy偶szone s膮 wska藕niki wyst臋powania substancji szkodliwych dla 艣rodowiska pochodz膮cych z transportu, przemys艂u czy rolnictwa. Z艂y stan chemiczny rzeki powodowa艂o g艂贸wnie przekroczenie 艣rodowiskowych norm jako艣ci difenyloeter贸w bromowanych w biocie i benzo(a)pirenu w wodzie. Zwi膮zki te trafiaj膮 do wody w wyniku osadzania si臋 zanieczyszcze艅 atmosferycznych i mog膮 by膰 niebezpieczne dla zdrowia, znane s膮 ich w艂a艣ciwo艣ci kancerogenne. W 2017 roku Bug zosta艂 powa偶nie zanieczyszczony w obwodzie lwowskim, z powodu nieefektywnego dzia艂ania oczyszczalni do zlewni Bugu wp艂yn臋艂y 64 miliony metr贸w sze艣ciennych 艣ciek贸w. Dzia艂anie oczyszczalni wr贸ci艂o do normy, ale w odcinkach granicznych przez d艂u偶szy czas wyst臋powa艂y podwy偶szone ilo艣ci zwi膮zk贸w azotu i fosforu, kt贸re mog膮 powodowa膰 zakwit glon贸w i sinic, a przez to niszczenie 偶ycia na dnie rzek. Do innej awarii dosz艂o te偶 po stronie polskiej w 2022 roku, kiedy to rzeka Kamianka, kt贸ra jest dop艂ywem Bugu, zosta艂a zanieczyszczona przez emisj臋 艣ciek贸w z Miejskiej Oczyszczalni 艢ciek贸w w Siemiatyczach. Wp艂yn臋艂o to na wyniki pomiar贸w zar贸wno pod wzgl臋dem element贸w biologicznych, fizykochemicznych i chemicznych. Monitoring badawczy dalej trwa, g艂贸wnie pod k膮tem wyst臋powania wspomnianego ju偶 azotu i fosforu. Na przestrzeni lat powsta艂o wiele nowych oczyszczalni, konieczne s膮 jednak dalsze inwestycje w modernizacj臋 tych ju偶 istniej膮cych po polskiej i ukrai艅skiej stronie.

Jako艣膰 wody jest kluczowa, a na jej stan mo偶e wp艂ywa膰 te偶 otoczenie. O ochron臋 czysto艣ci Bugu, a dok艂adnie jego brzeg贸w, dba Operacja Czysta Rzeka, czyli inicjatywa magazynu 鈥濳raina Bugu鈥, wydawanego od ponad dziesi臋ciu lat i nazywanego czasem wschodnim 鈥濶ational Geographic鈥. 鈥濳raina Bugu鈥 skupia spo艂eczno艣膰 os贸b, kt贸rzy obserwuj膮 偶ycie nad Bugiem, 艂owi膮 ryby, robi膮 zdj臋cia i doceniaj膮 warto艣膰 rzeki i przyrody.

Izabela Sa艂amacha z Operacji Czysta Rzeka m贸wi, 偶e to w艂a艣nie w tej spo艂eczno艣ci w 2019 roku narodzi艂 si臋 pomys艂 akcji lokalnego sprz膮tania nad Bugiem. 鈥 Zar贸wno tury艣ci, jak i miejscowi przyje偶d偶aj膮 i zamiast zostawi膰 odci艣ni臋ty but czy stop臋 nad rzek膮, zostawiaj膮 艣mieci. Widzimy te偶 odpady pow臋dkarskie, cho膰 przedstawiciele tego 艣rodowiska tak偶e z nami porz膮dkuj膮 te tereny 鈥 opowiada. Pocz膮tkowo mia艂a to by膰 jednorazowa akcja, kt贸ra szybko przerodzi艂a si臋 w operacj臋 na skal臋 ca艂ego kraju. W sprz膮taniu uczestnicz膮 mieszka艅cy ju偶 nie tylko okolic rzek, ale tak偶e innych teren贸w zielonych, w r贸偶nym wieku, a akcj臋 mo偶e zorganizowa膰 ka偶dy 鈥 wystarczy, 偶e zbierze kilka os贸b i zarejestruje sztab oraz porozumie si臋 z lokalnymi w艂adzami lub operatorami w sprawie odbioru 艣mieci, wszyscy otrzymaj膮 wtedy r臋kawice i worki na 艣mieci. 鈥 W pierwszym roku mieli艣my oko艂o 2 tysi臋cy uczestnik贸w i zabrali艣my 55 ton 艣mieci. Dla por贸wnania, w ubieg艂ym 2023 roku by艂o to 375 ton 艣mieci i ponad 20 tysi臋cy uczestnik贸w. Nad Bugiem jest jako艣 艂atwiej zach臋ci膰 do takiej inicjatywy. Spo艂eczno艣膰 w mniejszych miejscowo艣ciach jest bardziej zmobilizowana i zintegrowana 鈥 opowiada Izabela i dodaje, 偶e w okolicach rzeki mia艂o ju偶 miejsce kilkadziesi膮t akcji. I cho膰 ka偶dego roku sytuacja wydaje si臋 lepsza, uczestnicy dalej znajduj膮 w lasach i nad rzekami dzikie wysypiska. 鈥 Niestety w rozwoju cywilizacji zapomnieli艣my o tym, 偶e jeste艣my te偶 elementem natury, tylko po prostu zacz臋li艣my j膮 ujarzmia膰. Bug jest wyj膮tkowy, bo nie jest tak uregulowany jak inne rzeki. My wierzymy, 偶e mo偶emy bardziej regulowa膰 nasze zachowania ni偶 natur臋 鈥 podsumowuje Izabela.

Gdzie jest woda?

Kiedy we wrze艣niu stoimy nad Bugiem z Mieczys艂awem i Tomaszem, termometry wskazuj膮 ponad 20 stopni. Ten ciep艂y wrzesie艅 ma te偶 swoje konsekwencje dla rzeki, kt贸rej poziom jest niski. Nie jest to wyj膮tek 鈥 raczej trend, kt贸ry trwa ju偶 od lat. Niski stan wody jest du偶ym zagro偶eniem dla Bugu. Mniej wody oznacza mniejsze rozrzedzenie zanieczyszcze艅, wp艂ywa te偶 na r贸偶norodno艣膰 biologiczn膮 w rzece i jej okolicy.

Dlatego te偶 informacja o projekcie drogi wodnej E40 wstrz膮sn臋艂a wszystkimi zainteresowanymi losami Bugu. E40 mia艂a by膰 jedn膮 z najd艂u偶szych 艣r贸dl膮dowych 偶eglownych dr贸g wodnych w Europie i 艂膮czy膰 Gda艅sk z ukrai艅skim Chersoniem. Aby kana艂 powsta艂, konieczne by艂oby uregulowanie rzek. W jednym z mo偶liwych wariant贸w obok Bugu mia艂 powsta膰 kana艂, na kt贸rym odbywa艂aby si臋 偶egluga. Problem tkwi w tym, 偶e pobiera艂by on wod臋 mi臋dzy innymi z Bugu i przez to m贸g艂by doprowadzi膰 do obni偶ania poziomu rzeki. Kana艂 przecina艂by Polesie 鈥 jeden z najwi臋kszych obszar贸w podmok艂ych w Europie. W raporcie sporz膮dzonym przez Save Polesia, koalicj臋 czterech organizacji spo艂ecznych z Polski, Ukrainy, Bia艂orusi i Niemiec, wynika, 偶e powstanie drogi wodnej E40 wp艂yn臋艂oby na prawie dwie艣cie mi臋dzynarodowych obszar贸w chronionych w Polsce, Bia艂orusi i Ukrainie, w tym obszar贸w Natura 2000. Czy droga wodna powstanie? Pa艅stwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie wstrzymuje si臋 od komentarza. W tym momencie projekt nie wydaje si臋 realny, przede wszystkim ze wzgl臋du na trudne relacje z Bia艂orusi膮. Trwaj膮 jednak prace przygotowawcze, w tym zbieranie dokumentacji 艣rodowiskowej do powstania odcinka drogi i budowy stopnia wodnego na Wi艣le w Siarzewie, kt贸remu r贸wnie偶 sprzeciwiaj膮 si臋 ekolodzy, przekonuj膮c, 偶e inwestycja ta mo偶e prowadzi膰 do zniszczenia ekosystem贸w.

Maciej Cmoch, autor ksi膮偶ki 鈥濨ug. Opowie艣ci o rzece, 艂臋gach, piachach, 艂膮kach, starorzeczach i mokrad艂ach, a tak偶e o 偶yciu zwierz膮t i ludzi w meandry dzikiej rzeki zapl膮tanych鈥, s膮dzi, 偶e powstanie odcinka od Morza Ba艂tyckiego do Czarnego jest ma艂o prawdopodobne: 鈥 Dla mnie to tak utopijna wizja, 偶e w to nie wierz臋. Po pierwsze, to si臋 nie op艂aca. Lepiej zainwestowa膰 w kolej. No i by艂oby to te偶 wbrew prawu, bo dolina Bugu nale偶y do kilku obszar贸w Natura 2000. Starorzecza mo偶e nie wysch艂yby od razu, ale mia艂yby znacznie mniej wody. Zacz臋艂yby zarasta膰 i si臋 degradowa膰, ostatecznie po latach w ko艅cu by zanik艂y 鈥 m贸wi. Trudno nie odnie艣膰 wra偶enia, 偶e sam projekt wydaje si臋 kr贸tkowzroczny 鈥 czy w przysz艂o艣ci b臋dziemy mie膰 wystarczaj膮co du偶o wody, aby umo偶liwi膰 偶eglug臋 na du偶膮 skal臋?

Maciej Cmoch, starorzecze niedaleko Drohiczyna, fot. Maria Dybcio

Niski poziom w贸d wp艂ywa r贸wnie偶 na ryby. Wspomina o tym Piotr Rybicki, rzecznik prasowy Okr臋gu Mazowieckiego Polskiego Zwi膮zku W臋dkarskiego. 鈥 Je偶eli s膮 lata, w kt贸rych w臋dkarze m贸wi膮, 偶e mniej 艂owi膮, na pewno ma na to wp艂yw sytuacja hydrobiologiczna, przede wszystkim w艂a艣nie wysoko艣膰 wody. Gdy stan wody jest niski, wyst臋puje ni偶贸wka, to wtedy st臋偶enie wszystkich zwi膮zk贸w si臋 zwi臋ksza, zwi臋ksza si臋 zanieczyszczenie. Druga kwestia dotyczy ciep艂ego lata i wysokiej temperatury wody. Bardzo du偶o ryb migruje wtedy w dolnym odcinku Bugu do Zbiornika Zegrzy艅skiego. W艂a艣nie w poszukiwaniu warunk贸w, w kt贸rych mog膮 przetrwa膰 鈥 obja艣nia.

Wysoka temperatura wody przyczyni艂a si臋 do katastrofy ekologicznej, do kt贸rej dosz艂o na Bugu w 2009 roku. Mia艂a wtedy miejsce przyducha 鈥 masowe 艣ni臋cie ryb ze wzgl臋du na zbyt ma艂膮 ilo艣膰 tlenu w wodzie. By艂a ona spowodowana intensywnymi opadami, a przez to sp艂ukaniem do rzeki zalegaj膮cej trawy i siana z teren贸w rolnych i u偶ytkowych. Doprowadzi艂o to do powstania proces贸w beztlenowych wzmocnionych przez wysok膮 temperatur臋. Gdy w 2022 roku dosz艂o do katastrofy na Odrze, 贸wczesny rz膮d pr贸bowa艂 por贸wna膰 obie sytuacje i przys艂oni膰 w艂asn膮 win臋 w kwestii Odry. Badania wykonane jednak po przydusze wskazuj膮 na jedynie naturalne przyczyny katastrofy.

Rzecznik OMPZW m贸wi, 偶e ze statystyk prowadzonych przez organizacj臋 na przestrzeni kilku ostatnich lat wynika, 偶e wielko艣膰 populacji ryb w Bugu odrodzi艂a si臋 po przydusze i w ostatnich latach raczej si臋 nie zmienia. Piotr Rybicki zaznacza, 偶e presja w臋dkarska jest wi臋ksza ni偶 kilka lat temu, za艣 coraz wi臋cej w臋dkarzy 艂owi sportowo 鈥 nie zabiera ryb do domu. W ubieg艂ym roku na odcinku od rzeki Nurzec do rzeki Liwiec 艂owi艂o 6 tysi臋cy w臋dkarzy 鈥 10% procent w臋dkarzy w ca艂ym wojew贸dztwie mazowieckim. Prawdopodobnie te liczby s膮 jeszcze wi臋ksze i dalej mog膮 rosn膮膰. Tylko, czy w przysz艂o艣ci w臋dkarze dalej b臋d膮 mieli, co 艂owi膰?

Dziko艣膰 i jej ujarzmienie

Susze i gwa艂towne powodzie nale偶膮 do efekt贸w zmian klimatu, kt贸re zaczynaj膮 by膰 ju偶 widoczne w Polsce. Pod koniec stycznia razem Arturem Kacprzykiem, kt贸ry regularnie obserwuje ptaki w okolicy, jad臋 zobaczy膰 Bug. Kilka dni temu w miejscowo艣ciach po艂o偶onych niedaleko Wyszkowa dosz艂o do powodzi spowodowanej zatorem lodowym, kt贸ry wytworzy艂 si臋 w niedalekiej odleg艂o艣ci od zapory w D臋bem i zalewu Zegrzy艅skiego. Symbolem powodzi sta艂a si臋 po艂o偶ona na terenach zalewowych wie艣 M艂ynarze. Polsk臋 obieg艂y zdj臋cia zalanych dom贸w, ewakuuj膮cych si臋 mieszka艅c贸w i dzieci doje偶d偶aj膮cych do szko艂y wozami stra偶ackimi. Mapa zagro偶enia powodziowego udost臋pniona przez hydroportal ISOK wskazuje 10% zagro偶enie powodzi膮 w M艂ynarzach, co oznacza, 偶e do powodzi mo偶e doj艣膰 艣rednio co dziesi臋膰 lat.

Artur przez wi臋kszo艣膰 swojego 偶ycia amatorsko obserwowa艂 i fotografowa艂 ptaki, ale trudno nazwa膰 go amatorem, wystarczy kilka sekund 艣piewu ptaka, 偶eby odgad艂, co to za gatunek. 鈥 Kiedy艣 my艣la艂em, 偶e wszystko trwa wiecznie. Taki ptak jak czajka, my艣la艂em, 偶e zd膮偶臋 zrobi膰 mu zdj臋cie. P贸藕niej ju偶 nie zd膮偶y艂em i nie zd膮偶臋 zrobi膰 wielu innych rzeczy 鈥 opowiada. Razem z nami w samochodzie siedzi Norbert Paciorek, student pierwszego roku teologii, kt贸ry dodaje: 鈥 Artur zarazi艂 mnie swoj膮 pasj膮. Jak zobacz臋 nowego ptaka, to czuj臋 si臋, jakbym odkry艂 nowy 艣wiat, kt贸ry by艂 ko艂o mnie, a na kt贸ry w og贸le nie zwraca艂em uwagi. Artur potrafi siedzie膰 w lesie godzinami i czeka膰 na to jedno zdj臋cie 鈥 m贸wi Norbert. Nie udaje nam si臋 dojecha膰 do M艂ynarzy, kt贸re od drogi oddziela wysoka woda. Widzimy jednak wezbrane rzeki Fiszor i Liwiec, a niedaleko Kamie艅czyka spi臋trzony l贸d na Bugu. Przed sob膮 mamy zalane pola, s艂yszymy g艂o艣ny 艣piew ptak贸w. Artur po kolei wymienia gatunki kaczek, 艂ab臋dzi, w oddali widzimy or艂a bielika. Natura od偶ywa. Ogl膮damy te偶 ogr贸dki dzia艂kowe, a nierzadko domy, kt贸re w okolicy S艂opska stoj膮 tu偶 nad rzek膮. Artur opowiada o sobie jako o wrogu wszelkiego grodzenia brzeg贸w rzek, kt贸re jak uwa偶a 鈥 powinny by膰 dost臋pne dla wszystkich.

Rozlewisko Bugu niedaleko Kamie艅czyka, fot. Maria Dybcio

W historii Bugu pow贸d藕 nie powinna zaskakiwa膰 鈥 rzeka regularnie wylewa od lat. Maciej Cmoch analizowa艂 histori臋 powodzi spowodowanych przez Bug 鈥 Bug wylewa艂 regularnie co roku, teraz wylewa od czasu do czasu. Wody by艂o du偶o, zostawa艂a w zag艂臋bieniach w dolinie rzeki, w tak zwanych smugach i starorzeczach, teraz, kiedy nie ma wody albo jest jej ma艂o, ptaki nie maj膮 warunk贸w, wi臋c lec膮 gdzie艣 dalej 鈥 m贸wi. I dodaje: 鈥 My艣l臋, 偶e jest to zwi膮zane ze zmianami klimatu, ewentualnie z sieci膮 row贸w, bo s膮 tu niestety nie tylko moczary, ale s膮 te偶 rowy melioracyjne, kt贸rymi woda ucieka z 艂膮k. Na szcz臋艣cie nie na tak膮 skal臋 jak w innych miejscach 鈥 dodaje. I podkre艣la, 偶e rozlewiska s膮 korzystne dla natury, w tym dla ptak贸w. 鈥 Gatunki przelotne zatrzymuj膮 si臋 na rozlewiskach wczesn膮 wiosn膮. Potem korzystaj膮 z nich gatunki l臋gowe, ptaki siewkowe 鈥 jak rycyki i krwawodzioby. Ptaki dzi臋ki wodzie maj膮 wi臋kszy obszar do odbycia l臋g贸w i wi臋cej siedlisk. Maciej zauwa偶a te偶, 偶e wa艂y przeciwpowodziowe wp艂ywaj膮 na siedliska ptak贸w: 鈥 Badania wskazuj膮, 偶e na 艂膮kach, gdzie wa艂y by艂y poprowadzone, zmniejszy艂a si臋 liczebno艣膰 ptak贸w, bo te wa艂y powstrzymuj膮 rzek臋 przed wylaniem si臋 na 艂膮ki. Woda nie zasila tych 艂膮k, wi臋c liczebno艣膰 ptak贸w wodnych spada. Im dalej od rzeki s膮 wa艂y, tym lepiej, bo wtedy rzeka ma wi臋ksz膮 mo偶liwo艣膰 wylania si臋 na 艂膮ki. My艣l臋, 偶e da si臋 znale藕膰 jaki艣 kompromis mi臋dzy postawieniem wa艂贸w, a ptakami.

Ka偶dy rodzaj regulacji rzek wp艂ywa na natur臋. M贸wi o tym hydrobiolog, profesor Maciej Karpowicz. 鈥 Najwi臋kszym problemem polskich rzek jest ich regulacja, a najwi臋kszym wyzwaniem przywracanie naturalno艣ci ekosystem贸w rzecznych. Natomiast Bug ma nieznacznie przekszta艂con膮 dolin臋 rzeczn膮 (pomimo regulacji wi臋kszo艣ci dop艂yw贸w i mniejszych ciek贸w), kt贸r膮 wyr贸偶nia si臋 na tle innych rzek Europy. Taka jest specyfika nizinnych rzek, 偶e na pocz膮tku wiosny woda rozlewa si臋 na, coraz cz臋艣ciej zabudowane, tereny zalewowe. Rzeka to nie tylko koryto. To ca艂a zlewnia, torfowiska w zlewni dzia艂aj膮 jak gigantyczna g膮bka, kt贸ra magazynuje wod臋. Melioruj膮c i przesuszaj膮c takie tereny, przyczyniamy si臋 do wyst臋powania d艂ugotrwa艂ych okres贸w susz. Obecnie na 艣wiecie raczej prowadzone s膮 badania pod k膮tem likwidacji zbiornik贸w zaporowych na terenach nizinnych.

Mieszka艅cy M艂ynarzy m贸wi膮, 偶e od stycznia niewiele si臋 zmieni艂o, dalej s膮 niepewni przysz艂o艣ci. Anna Truszczy艅ska, rzeczniczka prasowa W贸d Polskich, zapewnia jednak, 偶e planowane s膮 ju偶 rozwi膮zania dla okolicznych miejscowo艣ci, w tym prace bagrownicze, polegaj膮ce na聽oczyszczaniu i pog艂臋bianiu koryta rzeki. Planowane jest ograniczenie wydawania zg贸d zwalniaj膮cych z zakazu gromadzenia 艣ciek贸w na terenach szczeg贸lnego zagro偶enia powodzi膮. Dojdzie te偶 do zabezpieczenia erodowanego brzegu Bugu w miejscowo艣ci Kulig贸w 鈥 podpieranie brzegu, ustabilizowanie koryta i ostatecznie ochron臋 teren贸w.

Jak ochroni膰 mieszka艅c贸w, a jednocze艣nie w najmniejszy spos贸b ingerowa膰 w natur臋? Prezes Podkarpackiego Towarzystwa Przyrodnik贸w Wolne Rzeki, Piotr Bednarek, w filmie umieszczonym na swoim kanale Youtube m贸wi, 偶e pozwalanie na wylewanie rzeki jest bardziej efektywne z perspektywy zarz膮dzania wod膮 ni偶 chronienie przed ni膮 wsi. Tym bardziej ze wzgl臋du na to, 偶e wahania stanu wody w tym miejscu na przestrzeni lat s膮 niewielkie. Aby ochroni膰 M艂ynarze, trzeba by艂oby otoczy膰 je wa艂ami, wtedy cz臋艣膰 doliny Bugu zosta艂aby zaw臋偶ona, a woda pi臋trzy艂aby si臋 w innych miejscach. Ostatecznie zagro偶enie w dolinie Bugu by wzros艂o, poniewa偶 woda nie mog艂aby rozla膰 si臋 na tak du偶ym obszarze, jak teraz. 鈥 Ta wie艣 zlokalizowana jest w wi臋kszo艣ci na terenie zalewowym. Z perspektywy zarz膮dzania takim problemem m膮drzejsze wydaje si臋 w wyp艂acanie odszkodowa艅. A w d艂u偶szej perspektywie na pewno niewydawanie te偶 pozwole艅 na budow臋 w tej okolicy 鈥 podsumowuje. Sytuacja nie jest jednak 艂atwa 鈥 cz臋艣膰 mieszka艅c贸w M艂ynarzy mo偶e w przysz艂o艣ci straci膰 sw贸j dom. Oczekuj膮 wi臋c rozmowy z w艂adzami i wypracowania wsp贸lnych rozwi膮za艅.

Walka o ekosystem

Maciej Cmoch od prawie pi臋tnastu lat obserwuje rzek臋 i ptaki, kt贸re gniazduj膮 w jej okolicy. Regularnie je藕dzi nad Bug, nierzadko rozstawia namiot i sp臋dza noce nad brzegiem rzeki. Co roku prowadzi badania, monitoringi i inwentaryzacje. Dobrze zna t臋 okolic臋 i jej mieszka艅c贸w. Zatrzymujemy si臋 na d艂u偶ej nad starorzeczem Bugu w okolicach Drohiczyna: 鈥 Kiedy艣 p艂yn膮艂 tu Bug, ale zmieni艂 przebieg. Rzeka odci臋艂a to zakole i teraz p艂ynie dalej. Nawet nie widzimy jej z oddali, jest daleko za drzewami. S膮 miejsca nad rzek膮, w kt贸rych Bug do dzi艣 robi takie du偶e zmiany. Mo偶e nie w takiej skali jak kiedy艣, cz艂owiek w ko艅cu pilnuje, 偶eby nie dzia艂o si臋 nic nieprzewidywalnego. Ale ca艂y czas jakie艣 zmiany s膮. To miejsce, gdzie nie ma wa艂贸w przeciwpowodziowych, wi臋c rzeka mo偶e swobodnie wylewa膰 鈥 m贸wi Maciej.

鈥 Dzi臋ki temu, 偶e ta rzeka jest taka naturalna, jest w miar臋 du偶o l臋gowych ptak贸w, s膮 starorzecza, pastwiska, 艂膮ki. Ale niestety liczebno艣膰 gatunk贸w zwi膮zanych z 艂膮kami i pastwiskami 鈥 tak zwanych ptak贸w siewkowych, czyli rycyk贸w, czajek, krwawodziob贸w 鈥 drastycznie spada. Maciej wymienia przyczyny tego stanu. Przede wszystkim chodzi o intensyfikacj臋 rolnictwa 鈥 艂膮ki koszone s膮 szybko, kiedy艣 sprz臋t pojawia艂 si臋 na nich p贸藕niej. Robienie pokosu jest te偶 艂atwiejsze, bo 艂膮ki s膮 zmeliorowane, przez co nie stoi na nich woda. A ze wzgl臋du na nawozy wszystko ro艣nie szybciej. Tak szybko, 偶e ptaki nie maj膮 czasu wyprowadza膰 l臋gu, nierzadko gin膮 na 艂膮kach pod ci臋偶kim sprz臋tem. Maciej zwraca jednak uwag臋, 偶e zaniechanie u偶ytkowania ziemi te偶 przyczynia si臋 do spadku liczebno艣ci ptak贸w. Gdy pastwiska i 艂膮ki zarastaj膮, ptaki siewkowe musz膮 zmieni膰 miejsce l臋gu. 鈥 Tu chodzi o balans. Ci臋偶ko to uchwyci膰, u偶ytkowanie jest potrzebne, ale nie mo偶e by膰 zbyt intensywne 鈥 zaznacza. Nad starorzeczem na szcz臋艣cie rolnictwo nie jest intensywne. So艂tys wypasa tam krowy, kt贸re zgryzaj膮c t臋 przestrze艅, powstrzymuj膮 j膮 przed zarastaniem. Zachowanie bior贸偶norodno艣ci zak艂ada, 偶e dalej b臋d膮 tam 偶y艂y r贸偶ne gatunki ptak贸w, te zwi膮zane z terenami otwartymi, te 偶yj膮ce w zagajnikach i lasach oraz ptaki wodne.

Chwil臋 p贸藕niej jedziemy w kierunku Wydmy Mo艂o偶ewskiej. Przerywamy czasem rozmow臋, by wypatrywa膰 ptak贸w, w tym przelatuj膮cych nad drog膮 myszo艂ow贸w. Gdy w latach 90. Maciej by艂 dzieckiem, w tych okolicach odwiedza艂 babci臋, tu偶 obok by艂y organizowane obozy obr膮czkarskie. Przed sob膮 widzimy rozlewisko Bugu. Dawniej, gdy zimy by艂y mro藕niejsze, w zag艂臋bieniach zostawa艂o wi臋cej wody, korzysta艂y z tego ptaki. Teren Wydmy Mo艂o偶ewskiej to olbrzymie pastwisko, kt贸re nale偶y do wsi. 鈥 Ka偶dy mo偶e wypasa膰 tu zwierz臋ta, ale dzi艣 nie ma ju偶 zbyt wielu gospodarzy. I przez to takie wygony zarastaj膮 鈥 opisuje Maciej. Zaznacza te偶, 偶e dla dobra natury, w tym ptak贸w, powinni艣my rozwija膰 ekstensywne, zr贸wnowa偶one rolnictwo. 鈥 Ale to trudne jest, bo cz臋sto si臋 nie op艂aca. Niekt贸rzy korzystaj膮 z unijnych i rz膮dowych dop艂at, ale to kropla w morzu potrzeb.

Wydma Mo艂o偶ewska, fot. Maria Dybcio

Bug zapewnia schronienie wielu gatunkom ptak贸w. Niekt贸re, jak zimorodki i jask贸艂ki, 偶yj膮 w stromych skarpach, kt贸re podmywa rzeka. Z drugiej strony s膮 te偶 piaszczyste wyspy i odsypiska, a na piachu l臋gn膮 si臋 sieweczki i rybitwy. S膮 jeszcze pastwiska, gdzie swoje l臋gowiska maj膮 ptaki siewkowe, jak krwawodzioby, czajki i rycyki. 鈥 Z tym, 偶e tych ptak贸w jest tu znacznie mniej ni偶 kiedy艣. Wydma Mo艂o偶ewska to jest w艂a艣nie jedno z takich miejsc, gdzie wida膰, jak na przestrzeni lat wiele gatunk贸w ptak贸w zmniejszy艂o swoj膮 liczebno艣膰. Jeszcze trzydzie艣ci lat temu ptak贸w by艂o tu znacznie wi臋cej 鈥 m贸wi Maciej. Poza zmianami klimatu wp艂ywa na to te偶 zwi臋kszenie populacji lis贸w dzi臋ki powszechnemu szczepieniu ich na w艣cieklizn臋.

Na wyst臋powanie ptak贸w mo偶e wp艂ywa膰 te偶 turystyka, szczeg贸lnie w dolnym odcinku Bugu w okolicach Warszawy. 鈥 Du偶e zagro偶enie to niestety kajakarze. Kajaki same w sobie s膮 w porz膮dku, chodzi o umiej臋tne z nich korzystanie. Kajakarze czasem wychodz膮 na wyspy, na kt贸rych gniazduj膮 ptaki. Cz臋sto nie wiedz膮 nawet, 偶e s膮 tam ptaki 鈥 opowiada Maciej. I dodaje: 鈥 Na piasku l臋gi odbywaj膮 sieweczki i rybitwy, kt贸re ludzie p艂osz膮. Ptaki uciekaj膮 z gniazd i zostawiaj膮 jaja na piasku, w upalny dzie艅 w lato. Te si臋 nagrzewaj膮 i obumieraj膮. Albo wych艂adzaj膮 si臋, gdy pada. Zostawione jaja te偶 mog膮 by膰 zabrane przez wrony. Albo kto艣 wypu艣ci psa, kt贸ry te偶 mo偶e zaszkodzi膰 gniazdom.

W maju 2024 roku dochodzi do wa偶nej zmiany 鈥 tabliczki dotycz膮ce zakazu wst臋pu ze wzgl臋du na gniazdowanie ptak贸w staj膮 na wyspach na Bugu w wojew贸dztwie mazowieckim.

Sta艂o艣膰 w zmianie

Najwa偶niejsze wspomnienie Artura to moment, w kt贸rym po艂膮czy艂 si臋 z Bugiem. Zamiast p艂yn膮膰 kajakiem, za艂o偶y艂 kapok i pop艂yn膮艂 z nurtem rzeki. 鈥 Rozumiesz, ona mnie nios艂a. Pi臋膰 kilometr贸w, sze艣膰, wszystko w nocy. P贸藕niej m贸wi臋: Bo偶e, jaki ja by艂em g艂upi. Ile 偶ycia zmarnowa艂em. Jestem stary, zaraz nie b臋d臋 mia艂 si艂, a powinienem ca艂y ten Bug tak przep艂yn膮膰. 鈥 Jak wr贸cicie do domu, sprawd藕cie na mapie, jak Bug meandruje. Zobaczcie, ile jeszcze musicie zobaczy膰 鈥 m贸wi na zako艅czenie Artur do mnie i Norberta, kiedy wracamy do samochodu.

Meandry, zmiany, przygoda, odkrywanie nowych 艣wiat贸w. To wszystko, co pojawia si臋 w rozmowach o Bugu. Maciej zaznacza, 偶e jest to wyj膮tkowa rzeka. 鈥 Jest bardzo ma艂o przekszta艂cona, praktycznie nieuregulowana, a co za tym idzie, tworzy rozlewiska. Ka偶dego roku jest inny uk艂ad wysp. Inny uk艂ad p艂ycizn. S膮 starorzecza, s膮 skarpy, ca艂y czas tworz膮 si臋 nowe. Bug ma mo偶liwo艣膰 tworzenia siedlisk ca艂y czas. Te偶 niszczy, ale przez to niszczenie jednocze艣nie tworzy siedliska dla ptak贸w, dla brzeg贸wek, zimorodk贸w. Bug si臋 zmienia. Bior贸偶norodno艣膰 wynika w艂a艣nie z tych zmian 鈥 m贸wi. 鈥 Im mniejsza ingerencja, tym lepiej. Im wi臋ksza swoboda tej rzeki, tym lepiej. Wi臋ksza naturalno艣膰 daje rzece mo偶liwo艣膰 tworzenia krajobrazu i kszta艂towania go 鈥 dodaje.

Jak najmniejsza ingerencja i czujna troska 鈥 tego potrzebuje Bug. Projekt drogi wodnej czy zbytnia ingerencja w zabezpieczenia przeciwpowodziowe mog膮 przyczynia膰 si臋 do zmniejszenia bior贸偶norodno艣ci. Jak jednak lepiej dba膰 o Bug? Utworzenie rezerwat贸w przyrody i wi臋ksza ochrona l臋g贸w, mniej grodzenia i regulacji 鈥 o tym m贸wi膮 eksperci i obro艅cy rzeki.

Meandry Bugu przep艂ywaj膮 przez wschodni膮 Polsk臋, zachodni膮 Ukrain臋 i Bia艂oru艣 jak arterie. Czy dalej b臋d膮 funkcjonowa膰, kiedy na ich drodze ci膮gle b臋dziemy stawia膰 bariery?

***

Ten artyku艂 zosta艂 opracowany przy wsparciu Journalismfund Europe.

W ramach cyklu artyku艂贸w przygotowano r贸wnie偶 materia艂y dotycz膮ce ukrai艅skiego i bia艂oruskiego odcinka rzeki Bug. Linki do tych tekst贸w zostan膮 podane, gdy tylko聽zostan膮 opublikowane.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij