fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Thompson: Wynegocjujmy sobie las

Wycinanie las贸w zmienia lokalne wsp贸lnoty, pa艅stwowe gospodarki i ekosystemy na ca艂ej planecie. Lasy, i to, co jeszcze w nich naturalne, dawno ju偶 zacz臋艂y by膰 polityczne.

Ilustr.: Olga Mici艅ska

ilustr.: Olga Mici艅ska


Z Ianem Thompsonem z Kanadyjskiej S艂u偶by Le艣nej rozmawia Kamil Lipi艅ski.聽Wywiad pochodzi z聽25. numeru papierowego Magazynu 鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em 鈥濶iemoc pomocy鈥.聽
***
KAMIL LIPI艃SKI: Wiele os贸b uwa偶a, 偶e problem 鈥瀌eforestacji鈥, czyli masowej wycinki drzew, jest czysto 鈥瀍kologiczny鈥. Czy s膮 jakie艣 inne aspekty, ekonomiczne, kulturowe, spo艂eczne tego zjawiska?
IAN THOMPSON: Deforestacja ma bardzo wiele przyczyn, a wi臋kszo艣膰 z nich jest 鈥瀦akorzeniona鈥 w marnym zarz膮dzaniu lasem, braku kontroli 鈥 czy to nad firmami zajmuj膮cymi si臋 wycink膮, usuwaj膮cymi las dla zysku, czy to nad jednostkami, karczuj膮cymi las, aby pozyska膰 nowe tereny pod upraw臋 roli. Wi臋kszo艣膰 przyczyn deforestacji jest zatem ca艂kiem nie藕le rozpoznana. Nale偶y jednak pami臋ta膰, 偶e zmieniaj膮 si臋 one w zale偶no艣ci od warunk贸w lokalnych. Oczywi艣cie, jaka艣 ziemia jest rolnictwu i hodowli potrzebna dla utrzymania populacji, ale to tyle!
Jeste艣my po prostu chciwi?
Niestety. Powinni艣my te kwestie znacznie lepiej regulowa膰, a ten rodzaj konsumpcji, kt贸ry oddzia艂uje na lasy, powinien przebiega膰 w spos贸b zorganizowany. Gdyby lasy by艂y wykorzystywane rozs膮dnie, wylesianie nie mia艂oby miejsca! Efekty nie s膮 zatem wy艂膮cznie 鈥瀍kologiczne鈥. M贸wi膮c o lasach, zahaczamy o wiele dziedzin: prawa w艂asno艣ci, ekonomi臋 czy obsesyjne pragnienie jednostek do usuwania lasu pod upraw臋, czyli zjawisko przede wszystkim socjologiczne. Nie m贸wimy po prostu o szalonym facecie z siekier膮.
W procesie deforestacji uczestnicz膮 rozmaite frakcje: biznes, lokalne w艂adze, w艂adze pa艅stwowe, mi臋dzynarodowe organizacje, jednostkowi aktywi艣ci… Pr贸buj膮 jej zapobiec, wynegocjowa膰 obszary, kt贸rych mog艂aby dotyka膰, broni膰 swoich interes贸w. Czy maj膮 szans臋 wsp贸lnie wypracowa膰 nowy porz膮dek?
Tak si臋 powinno dzia膰. Powinny wypracowywa膰 wsp贸lny program u偶ytkowania lasu. Ale po to, by takie negocjacje w og贸le mog艂y mie膰 miejsce, rz膮d musi posiada膰 rzetelna wiedz臋 dotycz膮c膮 zasob贸w, kt贸rymi dysponuje: powierzchni lasu, charakteru drzewostanu, organizm贸w, kt贸re go zamieszkuj膮. To daje nam podstawy do tego, by przypuszcza膰, jak las b臋dzie si臋 rozwija艂, a w zwi膮zku z tym, jak mo偶na z niego rozs膮dnie korzysta膰 czy te偶 go odbudowywa膰.
Rz膮dy tego nie wiedz膮?
W wielu miejscach rzeczywi艣cie nie. Rz膮dy nie maj膮 wi臋c mo偶liwo艣ci wypracowania odpowiednich, 鈥瀕e艣nych narz臋dzi鈥. Cz臋sto nie wiedz膮 nawet, ile tak naprawd臋 lasu maj膮 w obr臋bie swojego pa艅stwa, a ju偶 z ca艂膮 pewno艣ci膮 nie maj膮 艣rodk贸w na konsekwentn膮 realizacj臋 ambitnych rozporz膮dze艅, kt贸re wprowadzaj膮. A realizacja ma w tym wypadku zasadnicze znaczenie.
Czy zapobieganie deforestacji rzeczywi艣cie jest rol膮 przede wszystkim rz膮du?
Jedna z wielu koncepcji polityki le艣nej zak艂ada istnienie silnego rz膮du zdolnego do kontrolowania wykorzystywania zasob贸w. W takim modelu pa艅stwo zak艂ada i utrzymuje s艂u偶b臋 le艣n膮, zapewnia profesjonaln膮 obs艂ug臋, gromadzi zasoby wiedzy, wsp贸艂pracuje ze 艣rodowiskiem mi臋dzynarodowym. To jedno z mo偶liwych rozwi膮za艅, forsowane cz臋sto przez organizacje mi臋dzynarodowe, kt贸re s艂u偶膮 pa艅stwom szkoleniami i ekspertyz膮. Dla wielu pa艅stw wprowadzenie takiego modelu jest jednak ca艂kowicie nieosi膮galne. Dotyczy to zw艂aszcza kraj贸w tak zwanego trzeciego 艣wiata.
Czy jednak nie jest tak, 偶e wiele dzia艂a艅 rz膮d贸w idzie niejako wbrew ochronie las贸w?
Dlatego trzeba zadba膰 o wsp贸艂prac臋 mi臋dzyministerialn膮. Wiele obszar贸w dzia艂ania rz膮d贸w pa艅stwowych 鈥 uprawy wielkoobszarowe, rozbudowa infrastruktury, przemys艂 wydobywczy 鈥 jest cz臋sto g艂贸wnymi przyczynami deforestacji! Dlatego taka strategia zak艂ada stworzenie cia艂 po艣rednicz膮cych, kt贸re mog艂yby u艂atwia膰 uzgadnianie wsp贸lnego stanowiska przez rywalizuj膮ce ze sob膮 agendy r贸偶nych ministerstw.
Jakie s膮 inne modele?
Innym, cz臋sto wprowadzanym r贸wnolegle rozwi膮zaniem, jest praca z lokalnymi wsp贸lnotami w taki spos贸b, by ostatecznie m贸c na nie przenie艣膰 obowi膮zek zarz膮dzania lasem. Sensowne strategie tego typu s膮 oczywi艣cie wsparte badaniami tych wsp贸lnot. Jest to spos贸b na to, by przenie艣膰 centraln膮, formaln膮 kontrol臋 na poziom znacznie bardziej przyziemny, bli偶szy ludziom i lasowi. W takich przypadkach wa偶ne jest, aby s艂u偶ba le艣na tworzy艂a lokalne, ochotnicze komitety le艣ne, kt贸re wsp贸lnie z pa艅stwowymi stra偶nikami b臋d膮 zajmowa膰 si臋 ochron膮 lasu. Dodatkow膮 zalet膮 takiego rozwi膮zania jest te偶 to, 偶e pozwala na korzystanie z lasu w zgodzie z lokalnymi zwyczajami, jednocze艣nie zapewniaj膮c jego zr贸wnowa偶ony rozw贸j.
To wymaga chyba tak偶e edukacji?
Oczywi艣cie. Rz膮d pr贸buje u艣wiadamia膰 ludno艣ci lokalnej znaczenie, jakie las odgrywa dla ich 偶ycia, zar贸wno na poziomie ideowym, abstrakcyjnym, ale tak偶e ekonomicznym, 偶yciowym. Przeprowadza konsultacje spo艂eczne, s艂u偶膮ce opracowaniu planu rozwoju dla lasu, kt贸ry zachowa艂by interesy ka偶dej ze stron.
To przekonuj膮cy model, ale nie zawsze mo偶liwy do zrealizowania…
Jeszcze inn膮 strategi膮, cz臋sto stanowi膮c膮 uzupe艂nienie dla powy偶szych, jest wprowadzenie certyfikacji pochodz膮cej od strony trzeciej, najcz臋艣ciej organizacji mi臋dzynarodowej. Je偶eli nie ma si臋 zaufania do polityki le艣nej danego pa艅stwa, mo偶na zobowi膮za膰 dodatkowo firmy do uzyskania akceptacji swojej dzia艂alno艣ci ze strony jednej ze znacz膮cych organizacji, kt贸re sprawdz膮 jej program, oceni膮 go i orzekn膮, czy zamiary firmy pozostaj膮 w zgodzie z poprawnym rozwojem lasu.
A jaki model funkcjonuje w Kanadzie?
Nasze rozwi膮zania najbli偶sze s膮 pierwszemu, pa艅stwowo-rz膮dowemu modelowi. Opr贸cz dobrego prawa i sprawnej s艂u偶by le艣nej, istnieje tak偶e wym贸g przedstawiania przez potencjalnych u偶ytkownik贸w d艂ugoterminowego planu zarz膮dzania lasem, opartego o szereg wymiernych zmiennych, okre艣laj膮cych na przyk艂ad zachowanie bior贸偶norodno艣ci czy produktywno艣ci drzewostanu. Plan musi zapewnia膰 lasowi mo偶liwo艣膰 zr贸wnowa偶onego rozwoju na wielu poziomach. W innym wypadku pozwolenie na jego u偶ytkowanie nie zostaje przyznane. Na podstawie tych plan贸w prywatnym firmom przyznaje si臋 jednak wolny dost臋p do ca艂ych obszar贸w le艣nych. Co艣 za co艣.
Narz臋dzi, jak wida膰, jest sporo.
A jednak, pomimo tak szerokiego wachlarza mo偶liwych rozwi膮za艅, mniej ni偶 19% zasob贸w le艣nych w krajach rozwini臋tych jest zarz膮dzana w spos贸b zr贸wnowa偶ony. Czeka nas zatem du偶o pracy.
Wielokrotnie u偶ywa pan sformu艂owania 鈥瀦r贸wnowa偶ony rozw贸j鈥. To no艣ny termin, ale nieoczywisty w stosunku do 艣wiata natury. Ma艂o kto stwierdzi, 偶e las 鈥瀝ozwija si臋鈥 w spos贸b analogiczny do miasta czy gospodarki.
Rzecz w tym, by wszystkie korzy艣ci, kt贸rych zazwyczaj dostarcza艂 nam las 鈥 a wi臋c drewno, 偶ywno艣膰, rekreacj臋 鈥 czerpa膰 w taki spos贸b, aby jego samego nie obci膮偶a膰. Zaspokajaj膮c swoje potrzeby, powinni艣my jednocze艣nie obserwowa膰, czy nasze dzia艂anie nie wywo艂uje szkodliwych w d艂ugim terminie efekt贸w ubocznych. Badamy r贸偶ne zmienne: jako艣膰 wody, zachowania drzewostanu, ilo艣膰 wytwarzanych grzyb贸w 鈥 wszystkie te rzeczy mog膮 by膰 dobrymi wska藕nikami tego, czy las jest zarz膮dzany w spos贸b zr贸wnowa偶ony. Wykorzystuj膮 je zar贸wno rz膮dy, lokalne s艂u偶by, jak i organizacje mi臋dzynarodowe.
Brzmi to prosto, 艂atwo i przyjemnie 鈥 ale tylko pod warunkiem, 偶e wszystkie strony s膮 gotowe do wsp贸艂pracy. Co jednak robi膰, gdy mamy do czynienia z konfliktem interes贸w, na przyk艂ad mi臋dzy my艣liwymi i mi艂o艣nikami nietkni臋tej natury?
Rozwi膮zanie widz臋, po pierwsze, w umiej臋tnym 鈥瀞trefowaniu鈥. Wyznaczmy i obszary 艣cis艂ej ochrony, i obszary, na kt贸rych 艂owiectwo b臋dzie dozwolone. Dzi臋ki temu obie grupy b臋d膮 mog艂y m贸wi膰 o przynajmniej cz臋艣ciowym osi膮gni臋ciu swoich cel贸w. Drugim rozwi膮zaniem, pomocnym w miejscach, w kt贸rych podzia艂 na strefy okazuje si臋 niemo偶liwy, jest spotkanie przy jednym stole i opracowanie planu. Mo偶na wtedy na przyk艂ad dostrzec, 偶e skoro ka偶dej ze stron zale偶y na wysokiej populacji zwierz膮t w lesie, to ich siedliska i miejsca godowe musz膮 by膰 pod 艣cis艂膮 ochron膮. Takie rozwi膮zania by艂y i b臋d膮 wypracowywane. Ale tak偶e wtedy potrzeba dobrze zorganizowanej kontroli rz膮du 鈥 inaczej egzekucja podobnych, lokalnych kompromis贸w mo偶e okaza膰 si臋 bardzo trudna.
Czyje s膮 lasy?
W literaturze po艣wi臋conej problemowi deforestacji wymienia si臋 cz臋sto cztery rodzaje w艂asno艣ci lasu: las publiczny, las prywatny, las wsp贸lny i las 鈥瀔lubowy鈥. W praktyce, funkcjonuj膮 trzy stronnictwa 鈥 lasu jako prywatnego dobra firm, lasu jako publicznej w艂asno艣ci pa艅stwa i lasu jako w艂asno艣ci lokalnej wsp贸lnoty.
Zwolennicy las贸w prywatnych powo艂uj膮 si臋 na przyk艂ad Finlandii, w kt贸rej ich prywatyzacja zatrzyma艂a degradacj臋. Czy uwa偶a pan, 偶e prywatyzacja las贸w to dobry pomys艂?
Nie jest to a偶 tak wa偶ne, jak si臋 powszechnie s膮dzi. Publiczny czy prywatny, las musi by膰 chroniony szeregiem regulacji. W tym sensie zgadzam si臋 z moimi fi艅skimi kolegami 鈥 czasem wprowadzenie w艂asno艣ci prywatnej las贸w mo偶e zmusi膰 polityk贸w do zaj臋cia si臋 szerszymi kwestiami 鈥 cho膰by w tym celu, by wiedzie膰, co i za ile sprzedawa膰.
W przypadku wi臋kszych obszar贸w le艣nych nale偶y jednak by膰 bardzo ostro偶nym 鈥 szybkie pozbycie si臋 ich przez rz膮d uniemo偶liwi mu sprawowanie jakiejkolwiek nad nimi kontroli. Zdecydowanie opowiadam si臋 za w艂asno艣ci膮 wsp贸ln膮 las贸w, po艂膮czon膮 z zaanga偶owaniem mieszka艅c贸w w aktywn膮 ich ochron臋.
Zdarzaj膮 si臋 jednak sytuacje, w kt贸rych wydaje si臋, 偶e na dewastacji lasu korzystaj膮 wszyscy. W krajach tak zwanego trzeciego 艣wiata lokalni rolnicy maj膮 ziemi臋 i opa艂, politycy 艂ap贸wki, a biznesmeni tanie zasoby. Jak rozwi膮za膰 t臋 patow膮 sytuacj臋?
W takim wypadku naprawd臋 wierz臋 w si艂臋 lokalnej, ochotniczej s艂u偶by le艣nej. Wyja艣nienie ludziom, 偶e to wsp贸lnoty maj膮 prawo do swoich las贸w, wsparte dodatkowo ekspertyzami, mo偶e wiele zdzia艂a膰. Lokalni mieszka艅cy, gdy ju偶 u艣wiadomi im si臋, jak wielu codziennym dobrom i us艂ugom, z kt贸rych korzystaj膮, zagra偶a chaotyczna wycinka las贸w, cz臋sto sami si臋 organizuj膮, by walczy膰 z zagro偶eniem. Zaczynaj膮 broni膰 swojego interesu.
Na ostatnim Szczycie Klimatycznym wspomnia艂 pan, 偶e ka偶dy ekosystem ma kilka mo偶liwych r贸wnowag. Stabilny las mo偶e na sta艂e zamieni膰 si臋 w stabiln膮 sawann臋, sawanna w pustyni臋, i odwrotnie. Czy naszym zadaniem nie jest w takim razie prosty wyb贸r mi臋dzy tymi r贸wnowagami oparty o ekonomiczn膮 kalkulacj臋?
To o wiele bardziej skomplikowane! Nie ka偶dy ekosystem da si臋 tak zmienia膰. Nale偶y te偶 uwa偶a膰, aby stabilny las nie zamieni艂 si臋 w stabiln膮 plantacj臋 drzew, jak to ma miejsce w wielu miejscach 艣wiata. Kiedy jednocze艣nie sadzisz i 艣cinasz drzewa, wi臋kszo艣膰 cyfr si臋 nawet zgadza, a ty wyci膮gasz z lasu potrzebne ci produkty. To przecie偶 bardzo stabilny system. Tyle tylko, 偶e stanowi on ca艂kowite wypaczenie tego, czym las powinien by膰. A powinien by膰 miejscem zachowania bior贸偶norodno艣ci.
Wielu ekolog贸w, zajmuj膮cych si臋 problemem wylesiania, skupia si臋 g艂贸wnie na lesie jako magazynie i filtrze dwutlenku w臋gla. Jakie zagro偶enie wi膮偶e si臋 z takim podej艣ciem?
ONZ ci臋偶ko pracuje nad zneutralizowaniem tego problemu. Osoby zafiksowane na problemie gaz贸w cieplarnianych cz臋sto nie dostrzegaj膮 innych korzy艣ci, kt贸re bior贸偶norodno艣膰 zapewnia lokalnym mieszka艅com. Mo偶emy zreszt膮 naukowo udowodni膰, 偶e je偶eli ju偶 chc膮 jedynie magazynowa膰 dwutlenek w臋gla, to i tak wydajniej zrobi to pe艂nowarto艣ciowy las ni偶 plantacja drzew.
Opracowywanie planu zr贸wnowa偶onego rozwoju dla lasu ma by膰 鈥瀙olityk膮 opart膮 na nauce鈥. Co pan rozumie pod tym poj臋ciem?
Chodzi o to, by z pomoc膮 najlepszych metod naukowych przeprowadzi膰 badania, kt贸rych wyniki przedstawione zostan膮 osobom, od kt贸rych zale偶膮 decyzje polityczne. Naukowcy, ale tak偶e i politycy, musz膮 przy takim podej艣ciu pami臋ta膰, 偶e ich dzia艂ania s膮 w pewnym sensie hipotezami naukowymi. Testuj膮 konkretn膮 nauk臋, teori臋 czy tez臋, jej zdolno艣膰 do przewidywania rzeczywisto艣ci. Konsekwentnie zarz膮dzaj膮c lasem, gromadzimy zatem wiedz臋, kt贸ra pozwala nam na kolejne ulepszanie naszych bada艅. Ko艂o si臋 zamyka.
Co zatem jest wa偶niejsze: wola polityczna czy zbieranie informacji?
Paradoksalnie, ani jedno, ani drugie, bo takie postawienie sprawy sugeruje, 偶e chodzi o jak膮艣 wielk膮 ide臋, kt贸r膮 chcemy zrealizowa膰. Tymczasem lasy i tak ca艂y czas reguluj膮 nasze 偶ycie na planecie: daj膮 nam zasoby, tlen i reguluj膮 obieg wody w przyrodzie. Kiedy to zrozumiemy, las przestaje by膰 dla nas abstrakcyjn膮, s艂odk膮 鈥瀗atur膮鈥. To sprawa bie偶膮ca. Zarz膮dzanie lasem jest po prostu problemem politycznym, jak dyplomacja czy s艂u偶ba zdrowia. Potrzebujemy odpowiednich dzia艂a艅 na co dzie艅.
聽***
Dr Ian Thompson jest kanadyjskim badaczem i ekologiem zajmuj膮cym si臋 ekosystemami le艣nymi. Od ponad trzydziestu lat zajmuje si臋 badaniem bior贸偶norodno艣ci w ramach pracy w Kanadyjskiej S艂u偶bie Le艣nej. Uczestnik Szczytu Klimatycznego w Warszawie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij