Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Thompson: Wynegocjujmy sobie las

Wycinanie las├│w zmienia lokalne wsp├│lnoty, pa┼ästwowe gospodarki i ekosystemy na ca┼éej planecie. Lasy, i to, co jeszcze w nich naturalne, dawno ju┼╝ zacz─Ö┼éy by─ç polityczne.

Ilustr.: Olga Micińska

ilustr.: Olga Micińska


Z Ianem Thompsonem z Kanadyjskiej S┼éu┼╝by Le┼Ťnej rozmawia Kamil Lipi┼äski.┬áWywiad pochodzi z┬á25. numeru papierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Niemoc pomocyÔÇŁ.┬á
***
KAMIL LIPI┼âSKI: Wiele os├│b uwa┼╝a, ┼╝e problem ÔÇ×deforestacjiÔÇŁ, czyli masowej wycinki drzew, jest czysto ÔÇ×ekologicznyÔÇŁ. Czy s─ů jakie┼Ť inne aspekty, ekonomiczne, kulturowe, spo┼éeczne tego zjawiska?
IAN THOMPSON: Deforestacja ma bardzo wiele przyczyn, a wi─Ökszo┼Ť─ç z nich jest ÔÇ×zakorzenionaÔÇŁ w marnym zarz─ůdzaniu lasem, braku kontroli ÔÇô czy to nad firmami zajmuj─ůcymi si─Ö wycink─ů, usuwaj─ůcymi las dla zysku, czy to nad jednostkami, karczuj─ůcymi las, aby pozyska─ç nowe tereny pod upraw─Ö roli. Wi─Ökszo┼Ť─ç przyczyn deforestacji jest zatem ca┼ékiem nie┼║le rozpoznana. Nale┼╝y jednak pami─Öta─ç, ┼╝e zmieniaj─ů si─Ö one w zale┼╝no┼Ťci od warunk├│w lokalnych. Oczywi┼Ťcie, jaka┼Ť ziemia jest rolnictwu i hodowli potrzebna dla utrzymania populacji, ale to tyle!
Jeste┼Ťmy po prostu chciwi?
Niestety. Powinni┼Ťmy te kwestie znacznie lepiej regulowa─ç, a ten rodzaj konsumpcji, kt├│ry oddzia┼éuje na lasy, powinien przebiega─ç w spos├│b zorganizowany. Gdyby lasy by┼éy wykorzystywane rozs─ůdnie, wylesianie nie mia┼éoby miejsca! Efekty nie s─ů zatem wy┼é─ůcznie ÔÇ×ekologiczneÔÇŁ. M├│wi─ůc o lasach, zahaczamy o wiele dziedzin: prawa w┼éasno┼Ťci, ekonomi─Ö czy obsesyjne pragnienie jednostek do usuwania lasu pod upraw─Ö, czyli zjawisko przede wszystkim socjologiczne. Nie m├│wimy po prostu o szalonym facecie z siekier─ů.
W procesie deforestacji uczestnicz─ů rozmaite frakcje: biznes, lokalne w┼éadze, w┼éadze pa┼ästwowe, mi─Ödzynarodowe organizacje, jednostkowi aktywi┼Ťci… Pr├│buj─ů jej zapobiec, wynegocjowa─ç obszary, kt├│rych mog┼éaby dotyka─ç, broni─ç swoich interes├│w. Czy maj─ů szans─Ö wsp├│lnie wypracowa─ç nowy porz─ůdek?
Tak si─Ö powinno dzia─ç. Powinny wypracowywa─ç wsp├│lny program u┼╝ytkowania lasu. Ale po to, by takie negocjacje w og├│le mog┼éy mie─ç miejsce, rz─ůd musi posiada─ç rzetelna wiedz─Ö dotycz─ůc─ů zasob├│w, kt├│rymi dysponuje: powierzchni lasu, charakteru drzewostanu, organizm├│w, kt├│re go zamieszkuj─ů. To daje nam podstawy do tego, by przypuszcza─ç, jak las b─Ödzie si─Ö rozwija┼é, a w zwi─ůzku z tym, jak mo┼╝na z niego rozs─ůdnie korzysta─ç czy te┼╝ go odbudowywa─ç.
Rz─ůdy tego nie wiedz─ů?
W wielu miejscach rzeczywi┼Ťcie nie. Rz─ůdy nie maj─ů wi─Öc mo┼╝liwo┼Ťci wypracowania odpowiednich, ÔÇ×le┼Ťnych narz─ÖdziÔÇŁ. Cz─Östo nie wiedz─ů nawet, ile tak naprawd─Ö lasu maj─ů w obr─Öbie swojego pa┼ästwa, a ju┼╝ z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů nie maj─ů ┼Ťrodk├│w na konsekwentn─ů realizacj─Ö ambitnych rozporz─ůdze┼ä, kt├│re wprowadzaj─ů. A realizacja ma w tym wypadku zasadnicze znaczenie.
Czy zapobieganie deforestacji rzeczywi┼Ťcie jest rol─ů przede wszystkim rz─ůdu?
Jedna z wielu koncepcji polityki le┼Ťnej zak┼éada istnienie silnego rz─ůdu zdolnego do kontrolowania wykorzystywania zasob├│w. W takim modelu pa┼ästwo zak┼éada i utrzymuje s┼éu┼╝b─Ö le┼Ťn─ů, zapewnia profesjonaln─ů obs┼éug─Ö, gromadzi zasoby wiedzy, wsp├│┼épracuje ze ┼Ťrodowiskiem mi─Ödzynarodowym. To jedno z mo┼╝liwych rozwi─ůza┼ä, forsowane cz─Östo przez organizacje mi─Ödzynarodowe, kt├│re s┼éu┼╝─ů pa┼ästwom szkoleniami i ekspertyz─ů. Dla wielu pa┼ästw wprowadzenie takiego modelu jest jednak ca┼ékowicie nieosi─ůgalne. Dotyczy to zw┼éaszcza kraj├│w tak zwanego trzeciego ┼Ťwiata.
Czy jednak nie jest tak, ┼╝e wiele dzia┼éa┼ä rz─ůd├│w idzie niejako wbrew ochronie las├│w?
Dlatego trzeba zadba─ç o wsp├│┼éprac─Ö mi─Ödzyministerialn─ů. Wiele obszar├│w dzia┼éania rz─ůd├│w pa┼ästwowych ÔÇô uprawy wielkoobszarowe, rozbudowa infrastruktury, przemys┼é wydobywczy ÔÇô jest cz─Östo g┼é├│wnymi przyczynami deforestacji! Dlatego taka strategia zak┼éada stworzenie cia┼é po┼Ťrednicz─ůcych, kt├│re mog┼éyby u┼éatwia─ç uzgadnianie wsp├│lnego stanowiska przez rywalizuj─ůce ze sob─ů agendy r├│┼╝nych ministerstw.
Jakie s─ů inne modele?
Innym, cz─Östo wprowadzanym r├│wnolegle rozwi─ůzaniem, jest praca z lokalnymi wsp├│lnotami w taki spos├│b, by ostatecznie m├│c na nie przenie┼Ť─ç obowi─ůzek zarz─ůdzania lasem. Sensowne strategie tego typu s─ů oczywi┼Ťcie wsparte badaniami tych wsp├│lnot. Jest to spos├│b na to, by przenie┼Ť─ç centraln─ů, formaln─ů kontrol─Ö na poziom znacznie bardziej przyziemny, bli┼╝szy ludziom i lasowi. W takich przypadkach wa┼╝ne jest, aby s┼éu┼╝ba le┼Ťna tworzy┼éa lokalne, ochotnicze komitety le┼Ťne, kt├│re wsp├│lnie z pa┼ästwowymi stra┼╝nikami b─Öd─ů zajmowa─ç si─Ö ochron─ů lasu. Dodatkow─ů zalet─ů takiego rozwi─ůzania jest te┼╝ to, ┼╝e pozwala na korzystanie z lasu w zgodzie z lokalnymi zwyczajami, jednocze┼Ťnie zapewniaj─ůc jego zr├│wnowa┼╝ony rozw├│j.
To wymaga chyba tak┼╝e edukacji?
Oczywi┼Ťcie. Rz─ůd pr├│buje u┼Ťwiadamia─ç ludno┼Ťci lokalnej znaczenie, jakie las odgrywa dla ich ┼╝ycia, zar├│wno na poziomie ideowym, abstrakcyjnym, ale tak┼╝e ekonomicznym, ┼╝yciowym. Przeprowadza konsultacje spo┼éeczne, s┼éu┼╝─ůce opracowaniu planu rozwoju dla lasu, kt├│ry zachowa┼éby interesy ka┼╝dej ze stron.
To przekonuj─ůcy model, ale nie zawsze mo┼╝liwy do zrealizowania…
Jeszcze inn─ů strategi─ů, cz─Östo stanowi─ůc─ů uzupe┼énienie dla powy┼╝szych, jest wprowadzenie certyfikacji pochodz─ůcej od strony trzeciej, najcz─Ö┼Ťciej organizacji mi─Ödzynarodowej. Je┼╝eli nie ma si─Ö zaufania do polityki le┼Ťnej danego pa┼ästwa, mo┼╝na zobowi─ůza─ç dodatkowo firmy do uzyskania akceptacji swojej dzia┼éalno┼Ťci ze strony jednej ze znacz─ůcych organizacji, kt├│re sprawdz─ů jej program, oceni─ů go i orzekn─ů, czy zamiary firmy pozostaj─ů w zgodzie z poprawnym rozwojem lasu.
A jaki model funkcjonuje w Kanadzie?
Nasze rozwi─ůzania najbli┼╝sze s─ů pierwszemu, pa┼ästwowo-rz─ůdowemu modelowi. Opr├│cz dobrego prawa i sprawnej s┼éu┼╝by le┼Ťnej, istnieje tak┼╝e wym├│g przedstawiania przez potencjalnych u┼╝ytkownik├│w d┼éugoterminowego planu zarz─ůdzania lasem, opartego o szereg wymiernych zmiennych, okre┼Ťlaj─ůcych na przyk┼éad zachowanie bior├│┼╝norodno┼Ťci czy produktywno┼Ťci drzewostanu. Plan musi zapewnia─ç lasowi mo┼╝liwo┼Ť─ç zr├│wnowa┼╝onego rozwoju na wielu poziomach. W innym wypadku pozwolenie na jego u┼╝ytkowanie nie zostaje przyznane. Na podstawie tych plan├│w prywatnym firmom przyznaje si─Ö jednak wolny dost─Öp do ca┼éych obszar├│w le┼Ťnych. Co┼Ť za co┼Ť.
Narz─Ödzi, jak wida─ç, jest sporo.
A jednak, pomimo tak szerokiego wachlarza mo┼╝liwych rozwi─ůza┼ä, mniej ni┼╝ 19% zasob├│w le┼Ťnych w krajach rozwini─Ötych jest zarz─ůdzana w spos├│b zr├│wnowa┼╝ony. Czeka nas zatem du┼╝o pracy.
Wielokrotnie u┼╝ywa pan sformu┼éowania ÔÇ×zr├│wnowa┼╝ony rozw├│jÔÇŁ. To no┼Ťny termin, ale nieoczywisty w stosunku do ┼Ťwiata natury. Ma┼éo kto stwierdzi, ┼╝e las ÔÇ×rozwija si─ÖÔÇŁ w spos├│b analogiczny do miasta czy gospodarki.
Rzecz w tym, by wszystkie korzy┼Ťci, kt├│rych zazwyczaj dostarcza┼é nam las ÔÇô a wi─Öc drewno, ┼╝ywno┼Ť─ç, rekreacj─Ö ÔÇô czerpa─ç w taki spos├│b, aby jego samego nie obci─ů┼╝a─ç. Zaspokajaj─ůc swoje potrzeby, powinni┼Ťmy jednocze┼Ťnie obserwowa─ç, czy nasze dzia┼éanie nie wywo┼éuje szkodliwych w d┼éugim terminie efekt├│w ubocznych. Badamy r├│┼╝ne zmienne: jako┼Ť─ç wody, zachowania drzewostanu, ilo┼Ť─ç wytwarzanych grzyb├│w ÔÇô wszystkie te rzeczy mog─ů by─ç dobrymi wska┼║nikami tego, czy las jest zarz─ůdzany w spos├│b zr├│wnowa┼╝ony. Wykorzystuj─ů je zar├│wno rz─ůdy, lokalne s┼éu┼╝by, jak i organizacje mi─Ödzynarodowe.
Brzmi to prosto, ┼éatwo i przyjemnie ÔÇô ale tylko pod warunkiem, ┼╝e wszystkie strony s─ů gotowe do wsp├│┼épracy. Co jednak robi─ç, gdy mamy do czynienia z konfliktem interes├│w, na przyk┼éad mi─Ödzy my┼Ťliwymi i mi┼éo┼Ťnikami nietkni─Ötej natury?
Rozwi─ůzanie widz─Ö, po pierwsze, w umiej─Ötnym ÔÇ×strefowaniuÔÇŁ. Wyznaczmy i obszary ┼Ťcis┼éej ochrony, i obszary, na kt├│rych ┼éowiectwo b─Ödzie dozwolone. Dzi─Öki temu obie grupy b─Öd─ů mog┼éy m├│wi─ç o przynajmniej cz─Ö┼Ťciowym osi─ůgni─Öciu swoich cel├│w. Drugim rozwi─ůzaniem, pomocnym w miejscach, w kt├│rych podzia┼é na strefy okazuje si─Ö niemo┼╝liwy, jest spotkanie przy jednym stole i opracowanie planu. Mo┼╝na wtedy na przyk┼éad dostrzec, ┼╝e skoro ka┼╝dej ze stron zale┼╝y na wysokiej populacji zwierz─ůt w lesie, to ich siedliska i miejsca godowe musz─ů by─ç pod ┼Ťcis┼é─ů ochron─ů. Takie rozwi─ůzania by┼éy i b─Öd─ů wypracowywane. Ale tak┼╝e wtedy potrzeba dobrze zorganizowanej kontroli rz─ůdu ÔÇô inaczej egzekucja podobnych, lokalnych kompromis├│w mo┼╝e okaza─ç si─Ö bardzo trudna.
Czyje s─ů lasy?
W literaturze po┼Ťwi─Öconej problemowi deforestacji wymienia si─Ö cz─Östo cztery rodzaje w┼éasno┼Ťci lasu: las publiczny, las prywatny, las wsp├│lny i las ÔÇ×klubowyÔÇŁ. W praktyce, funkcjonuj─ů trzy stronnictwa ÔÇô lasu jako prywatnego dobra firm, lasu jako publicznej w┼éasno┼Ťci pa┼ästwa i lasu jako w┼éasno┼Ťci lokalnej wsp├│lnoty.
Zwolennicy las├│w prywatnych powo┼éuj─ů si─Ö na przyk┼éad Finlandii, w kt├│rej ich prywatyzacja zatrzyma┼éa degradacj─Ö. Czy uwa┼╝a pan, ┼╝e prywatyzacja las├│w to dobry pomys┼é?
Nie jest to a┼╝ tak wa┼╝ne, jak si─Ö powszechnie s─ůdzi. Publiczny czy prywatny, las musi by─ç chroniony szeregiem regulacji. W tym sensie zgadzam si─Ö z moimi fi┼äskimi kolegami ÔÇô czasem wprowadzenie w┼éasno┼Ťci prywatnej las├│w mo┼╝e zmusi─ç polityk├│w do zaj─Öcia si─Ö szerszymi kwestiami ÔÇô cho─çby w tym celu, by wiedzie─ç, co i za ile sprzedawa─ç.
W przypadku wi─Ökszych obszar├│w le┼Ťnych nale┼╝y jednak by─ç bardzo ostro┼╝nym ÔÇô szybkie pozbycie si─Ö ich przez rz─ůd uniemo┼╝liwi mu sprawowanie jakiejkolwiek nad nimi kontroli. Zdecydowanie opowiadam si─Ö za w┼éasno┼Ťci─ů wsp├│ln─ů las├│w, po┼é─ůczon─ů z zaanga┼╝owaniem mieszka┼äc├│w w aktywn─ů ich ochron─Ö.
Zdarzaj─ů si─Ö jednak sytuacje, w kt├│rych wydaje si─Ö, ┼╝e na dewastacji lasu korzystaj─ů wszyscy. W krajach tak zwanego trzeciego ┼Ťwiata lokalni rolnicy maj─ů ziemi─Ö i opa┼é, politycy ┼éap├│wki, a biznesmeni tanie zasoby. Jak rozwi─ůza─ç t─Ö patow─ů sytuacj─Ö?
W takim wypadku naprawd─Ö wierz─Ö w si┼é─Ö lokalnej, ochotniczej s┼éu┼╝by le┼Ťnej. Wyja┼Ťnienie ludziom, ┼╝e to wsp├│lnoty maj─ů prawo do swoich las├│w, wsparte dodatkowo ekspertyzami, mo┼╝e wiele zdzia┼éa─ç. Lokalni mieszka┼äcy, gdy ju┼╝ u┼Ťwiadomi im si─Ö, jak wielu codziennym dobrom i us┼éugom, z kt├│rych korzystaj─ů, zagra┼╝a chaotyczna wycinka las├│w, cz─Östo sami si─Ö organizuj─ů, by walczy─ç z zagro┼╝eniem. Zaczynaj─ů broni─ç swojego interesu.
Na ostatnim Szczycie Klimatycznym wspomnia┼é pan, ┼╝e ka┼╝dy ekosystem ma kilka mo┼╝liwych r├│wnowag. Stabilny las mo┼╝e na sta┼ée zamieni─ç si─Ö w stabiln─ů sawann─Ö, sawanna w pustyni─Ö, i odwrotnie. Czy naszym zadaniem nie jest w takim razie prosty wyb├│r mi─Ödzy tymi r├│wnowagami oparty o ekonomiczn─ů kalkulacj─Ö?
To o wiele bardziej skomplikowane! Nie ka┼╝dy ekosystem da si─Ö tak zmienia─ç. Nale┼╝y te┼╝ uwa┼╝a─ç, aby stabilny las nie zamieni┼é si─Ö w stabiln─ů plantacj─Ö drzew, jak to ma miejsce w wielu miejscach ┼Ťwiata. Kiedy jednocze┼Ťnie sadzisz i ┼Ťcinasz drzewa, wi─Ökszo┼Ť─ç cyfr si─Ö nawet zgadza, a ty wyci─ůgasz z lasu potrzebne ci produkty. To przecie┼╝ bardzo stabilny system. Tyle tylko, ┼╝e stanowi on ca┼ékowite wypaczenie tego, czym las powinien by─ç. A powinien by─ç miejscem zachowania bior├│┼╝norodno┼Ťci.
Wielu ekolog├│w, zajmuj─ůcych si─Ö problemem wylesiania, skupia si─Ö g┼é├│wnie na lesie jako magazynie i filtrze dwutlenku w─Ögla. Jakie zagro┼╝enie wi─ů┼╝e si─Ö z takim podej┼Ťciem?
ONZ ci─Ö┼╝ko pracuje nad zneutralizowaniem tego problemu. Osoby zafiksowane na problemie gaz├│w cieplarnianych cz─Östo nie dostrzegaj─ů innych korzy┼Ťci, kt├│re bior├│┼╝norodno┼Ť─ç zapewnia lokalnym mieszka┼äcom. Mo┼╝emy zreszt─ů naukowo udowodni─ç, ┼╝e je┼╝eli ju┼╝ chc─ů jedynie magazynowa─ç dwutlenek w─Ögla, to i tak wydajniej zrobi to pe┼énowarto┼Ťciowy las ni┼╝ plantacja drzew.
Opracowywanie planu zr├│wnowa┼╝onego rozwoju dla lasu ma by─ç ÔÇ×polityk─ů opart─ů na nauceÔÇŁ. Co pan rozumie pod tym poj─Öciem?
Chodzi o to, by z pomoc─ů najlepszych metod naukowych przeprowadzi─ç badania, kt├│rych wyniki przedstawione zostan─ů osobom, od kt├│rych zale┼╝─ů decyzje polityczne. Naukowcy, ale tak┼╝e i politycy, musz─ů przy takim podej┼Ťciu pami─Öta─ç, ┼╝e ich dzia┼éania s─ů w pewnym sensie hipotezami naukowymi. Testuj─ů konkretn─ů nauk─Ö, teori─Ö czy tez─Ö, jej zdolno┼Ť─ç do przewidywania rzeczywisto┼Ťci. Konsekwentnie zarz─ůdzaj─ůc lasem, gromadzimy zatem wiedz─Ö, kt├│ra pozwala nam na kolejne ulepszanie naszych bada┼ä. Ko┼éo si─Ö zamyka.
Co zatem jest wa┼╝niejsze: wola polityczna czy zbieranie informacji?
Paradoksalnie, ani jedno, ani drugie, bo takie postawienie sprawy sugeruje, ┼╝e chodzi o jak─ů┼Ť wielk─ů ide─Ö, kt├│r─ů chcemy zrealizowa─ç. Tymczasem lasy i tak ca┼éy czas reguluj─ů nasze ┼╝ycie na planecie: daj─ů nam zasoby, tlen i reguluj─ů obieg wody w przyrodzie. Kiedy to zrozumiemy, las przestaje by─ç dla nas abstrakcyjn─ů, s┼éodk─ů ÔÇ×natur─ůÔÇŁ. To sprawa bie┼╝─ůca. Zarz─ůdzanie lasem jest po prostu problemem politycznym, jak dyplomacja czy s┼éu┼╝ba zdrowia. Potrzebujemy odpowiednich dzia┼éa┼ä na co dzie┼ä.
 ***
Dr Ian Thompson jest kanadyjskim badaczem i ekologiem zajmuj─ůcym si─Ö ekosystemami le┼Ťnymi. Od ponad trzydziestu lat zajmuje si─Ö badaniem bior├│┼╝norodno┼Ťci w ramach pracy w Kanadyjskiej S┼éu┼╝bie Le┼Ťnej. Uczestnik Szczytu Klimatycznego w Warszawie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś