fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Tatarzy krymscy. Obcy we w艂asnym domu

Ogromne poczucie niesprawiedliwo艣ci, krzywdy i bezradno艣ci, do kt贸rego ju偶 nied艂ugo, po nasileniu atak贸w FSB, do艂膮czy艂 egzystencjalny strach, niepewno艣膰 ka偶dego jutra 鈥 to emocje prze偶ywane dzisiaj przez niemal ka偶dego Tatara Krymskiego.

Spotkanie Rady Koordynacyjnej 艢wiatowego Kongresu Tatar贸w Krymskich w Wilnie, 10-13 kwietnia 2016 r. ilustr.: Piotr Hlebowicz

Spotkanie Rady Koordynacyjnej 艢wiatowego Kongresu Tatar贸w Krymskich w Wilnie, 10鈥13 kwietnia 2016, fot. Piotr Hlebowicz


Po aneksji Krymu w 2014 roku, pot臋pionej zar贸wno przez Ukrain臋, jak i pa艅stwa 艣wiata zachodniego, sytuacja Tatar贸w Krymskich 鈥撀爎dzennej, zaledwie trzystutysi臋cznej ludno艣ci P贸艂wyspu 鈥搒ystematycznie si臋 pogarsza. Sprawc膮 represji w postaci aresztowa艅 lider贸w Med偶lisu, tatarskiego parlamentu, zaszczuwania ludzi specs艂u偶bami, atakowania symboli narodu i rozsiewania panicznego strachu w spo艂eczno艣ci jest kremlowska administracja pod rz膮dami W艂adimira Putina.
Obecnie g艂贸wnym zadaniem Rosjan na Krymie nie jest realizacja sk艂adanych przed okupacj膮 obietnic lepszego 偶ycia dla mieszka艅c贸w zaanektowanego regionu. W obliczu rosn膮cych problem贸w gospodarczych Rosji, b臋d膮cych w du偶ej mierze skutkiem niskich i malej膮cych cen ropy naftowej, zapewnienie dobrobytu odsuwa si臋 na dalszy plan. W ramach tematu zast臋pczego na arenie wewn臋trznej g艂贸wnymi wrogami Kremla stali si臋 Tatarzy Krymscy. Nar贸d ten przez ca艂y okres rosyjskiej kolonizacji Krymu, kt贸ra rozpocz臋艂a si臋 wraz z pierwsz膮 aneksj膮 P贸艂wyspu przez caryc臋 Katarzyn臋 II w roku 1783, traktowany jest przez Rosjan jako obcy, wrogi element, niezdolny do zasymilowania i niepodatny na rosyjsk膮 polityczno鈥搃deologiczn膮 indoktrynacj臋, innymi s艂owy 鈥 niedaj膮cy si臋 podporz膮dkowa膰.
Wspomniana pierwsza aneksja nast膮pi艂a po zdobyciu przez Rosjan pa艅stwa Tatar贸w Krymskich 鈥 za艂o偶onego w XV wieku Chanatu Krymskiego. Wraz z pojawieniem si臋聽na P贸艂wysepie administracji carskiej rozpocz臋艂y si臋 prze艣ladowania duchowie艅stwa i w艂a艣cicieli maj膮tk贸w, maj膮ce na celu marginalizacj臋 偶ywio艂u krymskotatarskiego. Wynikiem systematycznie realizowanej polityki asymilacji i prze艣ladowa艅, a tak偶e Wojny Krymskiej w latach 1853鈥1856 by艂y masowe emigracje Tatar贸w Krymskich w XVIII i XIX wieku na tereny 贸wczesnego Imperium Osma艅skiego, dzisiejszych Rumunii i Bu艂garii. W konsekwencji ju偶 od roku 1917 w spisach powszechnych Tatarzy Krymscy figuruj膮 jako mniejszo艣膰.
U schy艂ku drugiej dekady XX wieku Tatarzy Krymscy, podobnie jak inne narody Europy 艢rodkowo鈥揥schodniej 鈥 mi臋dzy innymi Polacy, Ukrai艅cy i Bia艂orusini 鈥 podj臋li walk臋 o odzyskanie w艂asnej pa艅stwowo艣ci. Krymska Republika Ludowa nie przetrwa艂a jednak konfrontacji z Bolszewikami, a P贸艂wysep w 1918 roku zosta艂 wcielony do Rosji sowieckiej.
Walka o powr贸t
D膮偶enia niepodleg艂o艣ciowe by艂y 偶ywe w 艣rodowiskach inteligencji krymskotatarskiej tak偶e pod rz膮dami twardej r臋ki Lenina i Stalina. Ten drugi, pragn膮膰 ostatecznie rozprawi膰 si臋 z aspiracjami wolno艣ciowymi Tatar贸w Krymskich w ZSRR, podj膮艂 decyzj臋 o deportacji wszystkich przedstawicieli tej ludno艣ci do Azji Centralnej. 18 maja 1944 roku oko艂o dwustu tysi臋cy os贸b si艂膮 za艂adowano do wagon贸w bydl臋cych i wywieziono do Uzbekistanu i na Ural. W drodze do miejsc przeznaczenia, a tak偶e w pierwszych miesi膮cach 偶ycia na zes艂aniu niemal po艂owa deportowanych 鈥 a by艂y to g艂贸wnie dzieci, kobiety i starcy – zmar艂a z g艂odu, chor贸b i wycie艅czenia. Wielu m臋偶czyzn wci膮偶 by艂o na froncie w szeregach Armii Czerwonej, a gdy niczego nie艣wiadomi wracali na Krym, dowiadywali si臋 od nowych w艂a艣cicieli swoich dom贸w, 偶e Tatarzy Krymscy zostali uznani za zdrajc贸w ojczyzny i kolaborant贸w niemieckich oraz wywiezieni z P贸艂wyspu. Wielu ojc贸w, m臋偶贸w i braci nigdy nie odnalaz艂o ju偶 utraconych rodzin.
Zwi膮zek Sowiecki by艂 najwi臋kszym imperium totalitarnym XX wieku i wi臋zieniem narod贸w. 呕eby odbudowa膰 powojenn膮 gospodark臋 kraju, Stalin stworzy艂 pot臋偶ny system 艂agr贸w GU艁AG. Miliony ludzi, w tym setki tysi臋cy tak zwanych wi臋藕ni贸w politycznych, przedstawicieli elit intelektualnych, bohater贸w Armii Czerwonej, cz艂onk贸w grup etnicznych i religijnych zamieszka艂ych w ZSRR, trafi艂o i zgin臋艂o w trybach najwi臋kszej obok hitlerowskich oboz贸w 艣mierci maszyny zag艂ady cz艂owieka. Mimo trwaj膮cych represji przedstawiciele elit krymskotatarskich rozpocz臋li w latach 50. XX wieku pokojowy ruch na rzecz powrotu na Krym. W latach 60. i 70. dzia艂a艂y grupy inicjatywne, powsta艂e wsz臋dzie tam, gdzie zbiorowo mieszkali Tatarzy Krymscy. Ich zadaniem by艂a koordynacja ruchu, walka o prawa cz艂owieka, kontakty z mediami zagranicznymi, wspieranie innych ujarzmionych narod贸w Europy oraz dzia艂anie na rzecz powrotu na Krym poprzez organizacj臋 demonstracji, wysy艂anie petycji i prowadzenie akcji g艂odowych. Pod koniec lat 80. ruch krymskotatarski, uznawany przez demokratyczne spo艂ecze艅stwa na Zachodzie za jeden z najbardziej masowych ruch贸w dysydenckich ZSRR, zacz膮艂 przybiera膰 formy instytucjonalne. Pojawi艂a si臋 organizacja ruchu narodowego Tatar贸w Krymskich, kt贸ra za zadanie mia艂a mi臋dzy innymi koordynacj臋 repatriacji, czyli masowego powrotu na Krym, kt贸rego szczytowy okres przypad艂 na lata 1989鈥1992.
Nowy pocz膮tek
W ramach niepodleg艂ej Ukrainy odrodzone zosta艂y nieformalne organy samorz膮du Tatar贸w Krymskich 鈥 Med偶lis i Kuru艂taj. Rol膮 tych instytucji by艂o reprezentowanie narodu w dialogu z w艂adz膮 pa艅stwow膮 oraz dbanie o sprawy codzienne wsz臋dzie tam, gdzie pa艅stwo ukrai艅skie nie dawa艂o rady pom贸c w zwi膮zku z brakiem 艣rodk贸w, trudn膮 sytuacj膮 polityczn膮 w wieloetnicznym, ale zdominowanym przez 偶ywio艂 rosyjski Krymie, czy te偶 przez zwyk艂膮 opiesza艂o艣膰 urz臋dnik贸w. G艂贸wny postulat ruchu narodowego Tatar贸w Krymskich w ZSRR zosta艂 spe艂niony 鈥 zdecydowana wi臋kszo艣膰 narodu wr贸ci艂a do historycznej ojczyzny po niemal pi臋膰dziesi臋ciu latach 偶ycia na obczy藕nie, co nale偶y uzna膰 za fenomen, bior膮c pod uwag臋 fakt, 偶e w艂adze ZSRR do ko艅ca trwania Imperium nie pozwala艂y Tatarom Krymskim osiedla膰 si臋 na Krymie. W czasie pierwszego posiedzenia Kuru艂taju zosta艂 uchwalony, a w艂a艣ciwie przywr贸cony, przedwojenny cel ruchu spo艂eczno鈥損olitycznego: autonomia narodowa, tym razem w sk艂adzie Pa艅stwa Ukrai艅skiego. Krok ten zasygnalizowa艂 pocz膮tek nowej fazy w ruchu: walki o autonomi臋 na odzyskanej ziemi. Liderzy krymskotatarscy wierzyli, 偶e w ramach niepodleg艂ej demokratycznej Ukrainy, maj膮c w艂asny samorz膮d, b臋d膮 mogli odrodzi膰 w艂asny j臋zyk, kultur臋 i to偶samo艣膰 narodow膮. Kij贸w jednak nie zdecydowa艂 si臋 na wzmocnienie Tatar贸w Krymskich i uleg艂 szanta偶owi dzia艂aj膮cych na P贸艂wyspie si艂 rosyjskich, akceptuj膮c forsowany przez nie projekt republiki autonomicznej, kontrolowanej przez Rosjan. W 2014 roku ca艂y 艣wiat przekona艂 si臋, 偶e tamto daleko id膮ce ust臋pstwo po艂o偶y艂o grunt pod rozw贸j rosyjskiego separatyzmu na Krymie, u偶ytego przez Kreml w odpowiednim momencie do rozbioru Ukrainy.
ilustr.: Stanis艂aw Gajewski

ilustr.: Stanis艂aw Gajewski


W ojczy藕nie jak w getcie
Tatarzy Krymscy byli jedyn膮 zorganizowan膮 si艂膮, kt贸ra przeciwstawi艂a si臋 aneksji Krymu: 26 lutego 2014 roku, kiedy parlament republiki autonomicznej planowa艂 na nadzwyczajnym posiedzeniu rozpisa膰 separatystyczne referendum ws. niepodleg艂o艣ci Krymu, aktywi艣ci krymskotatarscy, wychodz膮c na wielotysi臋czn膮 manifestacj臋 wspart膮 przez innych proukrai艅skich mieszka艅c贸w regionu, udaremnili zamiary secesjonist贸w. Nast臋pnego dnia rosyjski specnaz zaj膮艂 budynki urz臋dowe i pod os艂on膮 ka艂asznikowych umo偶liwi艂 separatystom przeprowadzenie zaplanowanej sesji parlamentu. Tatarzy Krymscy zbojkotowali nielegalne referendum, przeciwstawiaj膮c si臋 secesji P贸艂wyspu i przy艂膮czeniu do Rosji. W ten spos贸b, kiedy Rosjanie oficjalnie zaprowadzili na Krymie swoj膮 administracj臋, przedstawiciele spo艂eczno艣ci krymskotatarskiej stali si臋 wi臋藕niami sumienia. Nie poparli oni 偶adnego dzia艂ania okupant贸w, demonstruj膮c 鈥 najpierw w spos贸b otwarty, za艣 po aneksji skrycie, p贸艂gestami, w rozmowach na kuchni lub w gronie najbardziej zaufanych os贸b 鈥 ch臋膰 powrotu swojej ziemi do Ukrainy. Ogromne poczucie niesprawiedliwo艣ci, krzywdy i bezradno艣ci, do kt贸rego ju偶 nied艂ugo, po nasileniu atak贸w FSB, do艂膮czy艂 egzystencjalny strach, niepewno艣膰 ka偶dego jutra 鈥 to emocje prze偶ywane dzisiaj przez niemal ka偶dego Tatara Krymskiego.
Na Krymie przez Rosjan prze艣ladowane s膮 dzisiaj nie tylko organizacje krymskotatarskie czy dzia艂acze spo艂eczni lub religijni, ale tak偶e zwykli ludzie. To wszystko mo偶na wyt艂umaczy膰 na jeden spos贸b: Tatarzy Krymscy wci膮偶 s膮 uznawani przez Kreml za 鈥瀗iepewny element鈥, kt贸ry nale偶y zniszczy膰. Zadaniem i intencj膮 Putina jest pozbycie si臋 z Krymu wszystkich przedstawicieli tego narodu, kt贸rzy cho膰by w my艣lach oponuj膮 rosyjskiej obecno艣ci na P贸艂wyspie. Dlatego FSB bez zapowiedzi w艂amuje si臋 do dom贸w krymskotatarskich, w bia艂y dzie艅 otaczaj膮c ich wioski samochodami opancerzonymi, z broni膮 w r臋ku strasz膮c kobiety, dzieci i starc贸w. Osiemdziesi臋cioletni dziadkowie i babcie, pami臋taj膮cy deportacj臋 stalinowsk膮, pytaj膮 ze 艂zami w oczach: 鈥濩zy zn贸w nas wywioz膮?鈥. Tak samo jak wtedy, dzisiaj te偶 nie mamy obro艅c贸w.
Przy okazji prze艣ladowania dzia艂aczy religijnych Putin umiej臋tnie rozgrywa kart臋 terrorystyczn膮 na u偶ytek propagandy w spo艂ecze艅stwach zachodnich, nota bene wra偶liwych na ten temat w zwi膮zku z atakami tak zwanych islamist贸w. Tymczasem zasugerowanie, 偶e Tatarzy Krymscy s膮 potencjalnymi terrorystami, uderza w fundamenty powojennego ruchu narodowego, opartego wy艂膮cznie na metodach pokojowych, humanitarnych i demokratycznych, za kt贸re lider tego ruchu, Mustafa D偶emilew, cieszy si臋 uznaniem na ca艂ym 艣wiecie. Zb臋dnym wydaje si臋 dodawanie, 偶e Tatarzy Krymscy nigdy nie byli sprawcami zamach贸w terrorystycznych. Jednak bezwzgl臋dni rosyjscy politycy, a w艣r贸d nich Putin wyr贸偶nia si臋 szczeg贸ln膮 determinacj膮 w d膮偶eniu do zdobywania i utrzymywania absolutnej w艂adzy, zdolni s膮 do ka偶dej prowokacji wymierzonej w bezbronnych ludzi.
Uruchomiony na p贸艂wyspie aparat represji Kremla, kt贸ry coraz bardziej przypomina stalinowskie metody walki z przeciwnikami ideowymi, swoimi dzia艂aniami pcha zwolennik贸w Ukrainy do opuszczenia Krymu. Jednocze艣nie ci, kt贸rzy zostaj膮, maj膮 siedzie膰 cicho i odrzuci膰 my艣lenie o autonomii lub odrodzeniu narodowym. W Rosji dla Tatar贸w Krymskich przygotowany jest los mniejszo艣ci folklorystycznej, kojarzonej najwy偶ej ze smaczn膮 kuchni膮 i weso艂ymi ta艅cami, prezentowanymi na okolicznych jarmarkach 鈥撀爄 tyle.
Spotkanie Rady Koordynacyjnej 艢wiatowego Kongresu Tatar贸w Krymskich w Wilnie, 10-13 kwietnia 2016 r.

Spotkanie Rady Koordynacyjnej 艢wiatowego Kongresu Tatar贸w聽Krymskich w Wilnie, 10鈥13 kwietnia 2016


Rozprawa z Med偶lisem
Od kilku miesi臋cy trwa w Rosji rozprawa z licz膮cym kilkuset cz艂onk贸w Med偶lisem. Liderowi nieformalnego samorz膮du Tatar贸w Krymskich, Refatowi Czubarowowi, nie wolno wje偶d偶a膰 na Krym, a jego zast臋pca, Achtem Czyjgoz, od ponad roku siedzi w rosyjskim wi臋zieniu za udzia艂 w demonstracjach proukrai艅skich. Ponad miesi膮c temu wszcz臋to na Krymie post臋powanie maj膮ce na celu delegalizacj臋 Med偶lisu jako 鈥瀘rganizacji propaguj膮cej ekstremizm鈥. Na krok ten zdecydowano si臋 prawdopodobnie po tym, jak zawiod艂y wcze艣niejsze pr贸by przej臋cia kontroli nad zarz膮dem centralnym poprzez zastraszenie lub przekupienie jego cz艂onk贸w. Wprawdzie Kremlowi uda艂o si臋 przeci膮gn膮膰 na swoj膮 stron臋 cz臋艣膰 dzia艂aczy, lecz to nie wystarczy艂o i sprawa zawis艂a w powietrzu. Na domiar z艂ego dla Putina cz艂onkowie Med偶lisu, kt贸rzy zdecydowali si臋 na wsp贸艂prac臋 z okupantami, nie ciesz膮 si臋 uznaniem i pos艂uchem w艣r贸d swoich rodak贸w. Oczywi艣cie powinni natychmiast zosta膰 pozbawieni mandatu, ale zgodnie z regulaminem dokona膰 tego mo偶na na zebraniu Kuru艂taju 鈥 rady sk艂adaj膮cej si臋 z wybranych przez nar贸d w powszechnym g艂osowaniu delegat贸w, kt贸rzy wi臋kszo艣ci膮 g艂os贸w mogliby odwo艂a膰 kolaborant贸w. Jednak dotychczasowe pr贸by zebrania si臋 Kuru艂taju by艂y torpedowane przez stron臋 rosyjsk膮, a zorganizowanie spotkania wyjazdowego wi膮偶e si臋 z prawdopodobie艅stwem, 偶e delegaci nie zostan膮 wpuszczeni z powrotem na Krym, podobnie jak nie wpuszczana jest cz臋艣膰 dzia艂aczy Med偶lisu. Latem 2015 roku w Ankarze odby艂 si臋 drugi 艢wiatowy Kongres Tatar贸w Krymskich z udzia艂em ponad czterystu pi臋膰dziesi臋ciu delegat贸w z ca艂ego 艣wiata i dwustu organizacji diasporalnych. Wybrano na nim dwudziestopi臋cioosobowy Komitet Wykonawczy i postanowiono, 偶e b臋dzie on zbiera艂 si臋 co dwa鈥搕rzy miesi膮ce w krajach zamieszkania diaspory i obradowa艂 nad aktualnymi sprawami. Ostatnie posiedzenie odby艂o si臋 12 kwietnia w Wilnie. Udzia艂 w nim wzi臋li zar贸wno cz艂onkowie Komitetu, jak i przedstawiciele Med偶lisu oraz inni aktywi艣ci ruchu narodowego Tatar贸w Krymskich. Dosz艂o do spotka艅 z przyw贸dcami litewskimi na czele z prezydent Grybauskait臈. Jednym z efekt贸w posiedzenia sta艂 si臋 apel litewskich eurodeputowanych do unijnej komisarz Mogherini o wsparcie dla Med偶lisu. W uchwalonej rezolucji cz艂onkowie Komitetu zwracaj膮 si臋 mi臋dzy innymi do Parlamentu Europejskiego o uznanie, 偶e Tatarzy Krymscy s膮 rdzenn膮 ludno艣ci膮 Krymu, i pot臋pienie represji wobec Med偶lisu. Od w艂adz Ukrainy delegaci domagaj膮 si臋 zaocznego utworzenia na terytorium P贸艂wyspu Krymskiego autonomii krymskotatarskiej.
Indoktrynacja przysz艂ych pokole艅
Na Krymie dzia艂a pi臋tna艣cie szk贸艂 z krymskotatarskim j臋zykiem wyk艂adowym, w kt贸rych uczy si臋 oko艂o czterech tysi臋cy dzieci. Og贸lna liczba uczni贸w narodowo艣ci krymskotatarskiej wynosi du偶o ponad dwadzie艣cia tysi臋cy. Niewielka cz臋艣膰 tej m艂odzie偶y mia艂a dot膮d szans臋 na nauk臋 j臋zyka ojczystego w klasach krymskotatarskich otwartych przy szko艂ach rosyjskich. Po okupacji Krymu uchwalono jednak nowe procedury, faworyzuj膮ce j臋zyk rosyjski. Mow臋 ojczyst膮 Tatar贸w Krymskich sprowadzono do poziomu zaj臋膰 fakultatywnych, a do uruchomienia lekcji tego j臋zyka wymagane jest pisemne o艣wiadczenie grupy rodzic贸w. Administracje szk贸艂 wywieraj膮 presj臋, by nie sk艂adali oni poda艅 o otwarcie klas z j臋zykiem krymskotatarskim dla swoich dzieci. Zniech臋caj膮 ich, przesuwaj膮c zaj臋cia na p贸藕ne godziny. W ramach tak zwanego wychowania patriotycznego, kt贸re na Krymie prowadzone jest ze szczeg贸lnym zapa艂em, na lekcjach dzieci regularnie od艣piewuj膮 hymn rosyjski, a na wyci膮gane ze 艣mietnika historii komunistyczne 艣wi臋ta musz膮 przywdziewa膰 tak zwane wst膮偶ki georgijewskie, b臋d膮ce w Ukrainie, a wi臋c tak偶e w艣r贸d Tatar贸w Krymskich, symbolem rosyjskiej agresji. M艂odzi m臋偶czy藕ni narodowo艣ci krymskotatarskiej wzywani s膮 przez komisje poborowe do s艂u偶by wojskowej w oddalonych rejonach Rosji. Stanowi to z艂amanie Konwencji Wiede艅skiej, zakazuj膮cej pob贸r na terenach okupowanych. Strategia w艂adz rosyjskich jest zrozumia艂a: poprzez indoktrynacj臋 m艂odzie偶y d膮偶膮 one do wygaszenia w przysz艂o艣ci aspiracji wolno艣ciowych Tatar贸w Krymskich.
Bezlitosne ko艂o historii
Mustafa D偶emilew jest duchowym liderem Tatar贸w Krymskich. Mia艂 zaledwie kilka miesi臋cy kiedy w 1944 roku wraz z rodzin膮 zosta艂 wywieziony do Azji Centralnej. Dorasta艂 w atmosferze t臋sknoty za domem, kt贸ry by艂 nieosi膮galny. Przesi膮kni臋ty mi艂o艣ci膮 do ojczyzny, jako m艂ody cz艂owiek nie potrafi艂 zrozumie膰, dlaczego jego rodzina i inni rodacy maj膮 zakaz osiedlania si臋 na Krymie, sk膮d wszyscy pochodz膮. Ju偶 w wieku studenckim po raz pierwszy wyrazi艂 bunt przeciwko re偶imowi sowieckiemu, wyg艂aszaj膮c patriotyczny referat o swoim narodzie, za co zosta艂 relegowany z uczelni. Kolejne lata jego 偶ycia wype艂nione by艂y walk膮 o powr贸t rodak贸w na Krym, za kt贸r膮 sp臋dzi艂 艂膮cznie pi臋tna艣cie lat w 艂agrach i wi臋zieniach sowieckich. Nawi膮za艂 przy okazji przyja藕nie z wybitnymi dysydentami, takimi jak Siergiej Kowaliow, Andriej Sacharow, Petro Hryhorenko czy Ludmi艂a Alieksiejewa. Dzisiaj Mustafa D偶emilew rozpoznawany jest na ca艂ym 艣wiecie jako ikona ruchu o prawa cz艂owieka i Tatar贸w Krymskich w ZSRR. Szczeg贸lnym uznaniem cieszy si臋 jego niez艂omna postawa, w ramach kt贸rej bezwzgl臋dnie odrzuca艂 przemoc i konfrontacj臋 fizyczn膮, kieruj膮c si臋 zasadami demokracji i humanizmu. Po og艂oszeniu repatriacji jako jeden z pierwszych przeprowadzi艂 si臋 na Krym i zamieszka艂 na upragnionej ziemi przodk贸w. Jeszcze dwa lata temu wydawa艂o si臋, 偶e oko艂o siedemdziesi臋cioletni D偶emilew reszt臋 lat sp臋dzi na Krymie, walce o odzyskanie kt贸rego po艣wi臋ci艂 ca艂e swoje 偶ycie. Tymczasem w 2014 roku Rosja zn贸w wygoni艂a go z w艂asnego domu, a bezlitosna historia zatoczy艂a ko艂o. Tatarzy Krymscy m贸wi膮 o swoim liderze: 偶ycie Mustafy D偶emilewa jest odbiciem losu jego narodu. Dzisiaj wraz z nim wszyscy znowu czujemy si臋 obcymi we w艂asnej ojczy藕nie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij