fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Tarczy艅ski: Republikanie uznaj膮 demokracj臋 tylko wtedy, kiedy dzia艂a ona na ich korzy艣膰

Bez wzgl臋du na to, jaki b臋dzie wynik wybor贸w prezydenckich w 2024 roku, b臋dzie 藕le. Je艣li Trump przegra, to na pewno nie uzna pora偶ki. A je艣li wygra, to b臋dzie dzia艂a艂 bezpardonowo. Jednak to nie Trump, ale niedzia艂aj膮cy system, jest najwi臋kszym problemem ameryka艅skiej polityki.
Tarczy艅ski: Republikanie uznaj膮 demokracj臋 tylko wtedy, kiedy dzia艂a ona na ich korzy艣膰
Atak na Kapitol 鈥 Waszyngton, 6 stycznia 2021 roku (zdj臋cie: TapTheForwardAssist, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0)

Z Piotrem Tarczy艅skim, amerykanist膮, autorem ksi膮偶ki 鈥濺ozk艂ad. O niedemokracji w Ameryce”, rozmawia Krzysztof Katkowski.

Jak rozumie膰 atak na Kapitol? To wydarzenie w Polsce znamy g艂贸wnie z mem贸w 鈥 ale, jak si臋 nad tym zastanowi膰, by艂o to raczej przera偶aj膮ce.

To by艂a pr贸ba zamachu stanu.

Protestuj膮cy chcieli przej膮膰 w艂adz臋 w kraju?

Nie, ale pr贸bowali uniemo偶liwi膰 pokojowe przekazanie w艂adzy, na czym opiera si臋 ameryka艅ski ustr贸j polityczny. Najgorsze jest to, 偶e nie by艂o to dzia艂anie spontaniczne, tylko zorganizowano je przy wsparciu prezydenta Stan贸w Zjednoczonych i jego najbli偶szych wsp贸艂pracownik贸w.

Czego symbolem by艂 ten atak?

6 stycznia nie by艂 ko艅cem jakiego艣 procesu, tylko pocz膮tkiem. Zauwa偶, 偶e teraz widzimy, 偶e od 2021 roku republikanie powtarzaj膮 tak naprawd臋 t膮 sam膮 narracj臋, kt贸r膮 g艂osi艂 wtedy Donald Trump, czyli 鈥 w skr贸cie 鈥 偶e wybory zosta艂y 鈥瀠kradzione鈥, a Joe Biden nie jest uczciwie wybranym prezydentem. Dla republikan贸w to jest teraz mit za艂o偶ycielski. Donald Trump zapowiedzia艂, 偶e u艂askawi wszystkich tych, kt贸rzy zdobywali Kapitol, bo to by艂 鈥瀢spania艂y dzie艅 w historii Ameryki鈥.

W sensie symbolicznym, t臋 dat臋 rozumia艂bym wi臋c jako moment, w kt贸rym Partia Republika艅ska wprost stwierdzi艂a: uznajemy demokracj臋 tylko wtedy, kiedy ona dzia艂a na nasz膮 korzy艣膰. Dlatego nale偶y si臋 spodziewa膰 czego艣 podobnego w najbli偶szym czasie. Nie m贸wi臋, 偶e b臋dzie to koniecznie drugi atak na Kapitol, ale w 2024 roku, bez wzgl臋du na to, jaki b臋dzie wynik wybor贸w, b臋dzie 藕le. Je艣li Trump przegra, to na pewno nie uzna pora偶ki. A je艣li wygra, to b臋dzie dzia艂a艂 bezpardonowo.

I pomy艣le膰, 偶e kiedy艣 republikanie byli parti膮 Abrahama Lincolna, kt贸ry zni贸s艂 niewolnictwo.

Ale kiedy to by艂o! Z drugiej strony, nie jest te偶 tak, 偶e Trump jest zupe艂nie nowym zjawiskiem, 偶e to on przyszed艂 i co艣 zepsu艂. Jest to raczej logiczne zwie艅czenie proces贸w, kt贸re zachodz膮 w Partii Republika艅skiej przynajmniej od lat 60. XX wieku. To zawsze jest taki sam proces: kierownictwo partii postanawia pos艂u偶y膰 si臋 radyka艂ami, 偶eby poderwa膰 baz臋, da膰 zastrzyk energii 鈥 wiadomo, 偶e radyka艂owie motywuj膮 ludzi bardziej, ni偶 bezbarwni i umiarkowani politycy. Chc膮 si臋 radyka艂ami pos艂u偶y膰, ale tamci zaczynaj膮 przejmowa膰 parti臋 i sami staj膮 si臋 mainstreamem, tylko 偶e mainstream jest ju偶 du偶o bardziej prawicowy. A za kilka lat znowu pojawiaj膮 si臋 jacy艣 radyka艂owie, kierownictwo postanawia ich wykorzysta膰, przekonane, 偶e nikt nie odbierze mu partii, ale dzieje si臋 to samo鈥 I tak dalej. Takich rewolucji by艂o w Partii Republika艅skiej ju偶 kilka, a Trump jest tego tylko najnowsz膮 ods艂on膮.

Kto pcha艂 republikan贸w na prawo? Phyllis Schlafly, Ronald Reagan?

Absolutnie, jedn膮 z takich os贸b jest Schlafly, konserwatywna dzia艂aczka Partii Republika艅skiej, kt贸ra mi臋dzy innymi skutecznie zatopi艂a poprawk臋 do Konstytucji gwarantuj膮c膮 r贸wno艣膰 kobiet i m臋偶czyzn, a tak偶e doprowadzi艂a do tego, 偶e republikanie zacz臋li walczy膰 z aborcj膮. Na 艂o偶u 艣mierci na swojego nast臋pc臋 wyznaczy艂a w艂a艣nie Trumpa. Ronald Reagan te偶 pcha艂 parti臋 na prawo, mimo 偶e 鈥 co cz臋sto zaznaczam 鈥 jego pogl膮dy w dzisiejszej Partii Republika艅skiej lokowa艂yby go na jej umiarkowanym skrzydle.

Wtedy jednak, w latach 70., Reagan odgrywa艂 rol臋 podobn膮 do dzisiejszego Donalda Trumpa. Republika艅ski mainstream uwa偶a艂 go za kogo艣 nieodpowiedzialnego, kogo nale偶y si臋 troch臋 ba膰, bo ma r贸偶ne dziwne pomys艂y, ale jednocze艣nie trzeba si臋 z nimi liczy膰, bo jest uwielbiany przez du偶膮 cz臋艣膰 bazy Partii Republika艅skiej.

Pos艂ugiwanie si臋 prawicowymi czy skrajnie prawicowymi has艂ami po prostu dzia艂a. Co wi臋cej, to radykalni wyborcy danej partii najch臋tniej na ni膮 g艂osuj膮. Bardziej umiarkowani wyborcy Partii Republika艅skiej g艂osuj膮 mniej ch臋tnie ni偶 wyborcy zdeterminowani, kt贸rzy ogl膮daj膮 Fox News albo chodz膮 na wiece Trumpa. To oni nadaj膮 kurs partii, poniewa偶 to oni rw膮 si臋 do g艂osowania w prawyborach.

Dlaczego w Stanach bardziej wykszta艂ci艂 si臋 radykalizm prawicowy, a nie ten z drugiej strony, lewicowy? Ameryka艅ska prawica jest naprawd臋 odjechana, a na lewicy za radyka艂a robi Bernie Sanders, kt贸ry jest tak naprawd臋 socjaldemokrat膮, a nie 偶adnym radykalnym marksist膮, jak maluje go ameryka艅ska prawica.

Wynika to z r贸偶norodno艣ci elektorat贸w. Partia Demokratyczna przesun臋艂a si臋 w lewo w spos贸b,聽 鈥瀗ormalny鈥, czyli reaguj膮c na zmiany spo艂eczne, mi臋dzy innymi wej艣cie do polityki kobiet, Afroamerykan贸w, mniejszo艣ci seksualnych. Ma bardzo zr贸偶nicowany elektorat i dlatego jest to wci膮偶 partia koalicji 鈥 tak jak za czas贸w prezydenta F. D. Roosevelta, kiedy to demokraci 艂膮czyli intelektualist贸w z wielkich miast, zwi膮zki zawodowe, Po艂udnie. To ostatnie odpad艂o i przesz艂o na stron臋 republikan贸w. Zwi膮zki zawodowe nie odgrywaj膮 ju偶 tak istotnej roli, a poza tym ameryka艅scy robotnicy cz臋艣ciej g艂osuj膮 na republikan贸w, g艂贸wnie ze wzgl臋du na kwestie kulturowe. Nie znaczy to, 偶e robotnicy w og贸le nie g艂osuj膮 na demokrat贸w, po prostu nie s膮 grup膮 dominuj膮c膮 w tej koalicji, tylko jedn膮 z wielu, obok Afroamerykan贸w, Latynos贸w czy kobiet. I to samo w sobie wyklucza radykalizm, bo 偶eby pogodzi膰 te r贸偶ne grupy interesu konieczny jest wsp贸lny mianownik, a ten naj艂atwiej znale藕膰 w centrum.

Najlepszym dowodem na t臋 tez臋 jest posta膰 Joe Bidena. Zawsze powtarzam: Joe Biden jest tam, gdzie jest centrum Partii Demokratycznej. Biden zosta艂 wybrany na senatora w 1972 roku i od tamtego czasu przesun膮艂 si臋 w lewo, bo partia przesun臋艂a si臋 w lewo, ale zawsze jest mainstreamem swojej partii.

Wspomnia艂e艣, 偶e w USA zwi膮zki zawodowe nie odgrywaj膮 ju偶 tak znacz膮cej roli. Dlaczego?

W latach 80. zwi膮zki zawodowe zacz臋艂y traci膰 znaczenie 鈥 zacz臋艂o si臋 od Reagana i jego neoliberalnych polityk, a p贸藕niej poci膮gn臋li to kolejni prezydenci, w tym demokrata Clinton. Poza tym dla wielu wyborc贸w z klasy robotniczej najistotniejsze sta艂y si臋 kwestie kulturowe. W wyniku tak zwanych wojen kulturowych, kt贸re rozp臋tali republikanie 鈥 na przyk艂ad o aborcj臋 czy prawa os贸b LGBT 鈥 du偶a cz臋艣膰 tego elektoratu uzna艂a, 偶e bardziej po drodze jest im jest im z prawic膮, reprezentowan膮 przez republikan贸w, i zacz臋li g艂osowa膰, kieruj膮c si臋 nie swoim interesem ekonomicznym, ale przekonaniami kulturowymi.

Tak dochodzi do paradoksu: oto w USA masz wyborc贸w z klasy ludowej g艂osuj膮cych na parti臋, kt贸ra opowiada si臋 za obcinaniem wydatk贸w spo艂ecznych, brakiem powszechnej opieki zdrowotnej, brakiem podwy偶ki pensji minimalnej鈥

Jedn膮 z kwestii kulturowych, kt贸re zdominowa艂y dyskusj臋, jest prawo do aborcji.

Mo偶e trudno w to uwierzy膰, ale przed czasami Nixona aborcja nie by艂a wa偶nym tematem w debacie publicznej. Interesowa艂a g艂贸wnie katolik贸w. Dowodem na to jest s艂ynny precedens Roe vs Wade z 1973 roku. Orzekali wtedy s臋dziowie, kt贸rzy byli nominowani w wi臋kszo艣ci przez prezydent贸w republika艅skich 鈥 i to oni prawie jednomy艣lnie wydali wyrok, kt贸ry przyznawa艂 kobietom konstytucyjne prawo do przerywania ci膮偶y.

Du偶膮 rol臋 w zmianie tego my艣lenia odegra艂a w艂a艣nie Phyllis Schlafly, kt贸ra by艂a w stanie zjednoczy膰 r贸偶ne frakcje religijne, bo 鈥 co warto zauwa偶y膰 鈥 wcale nie by艂o wielkiej mi艂o艣ci mi臋dzy katolikami a protestantami, zw艂aszcza tymi z Po艂udnia. To mi臋dzy innymi dzi臋ki niej Partia Republika艅ska wzi臋艂a na sztandary sprzeciw wobec przerywania ci膮偶y. Cz臋艣膰 republikan贸w zrobi艂a to pewnie z przekonaniem, ale cz臋艣膰 po prostu postanowi艂a wykorzysta膰 t臋 kwesti臋 jako narz臋dzie pozyskiwania g艂os贸w. Obrazuj膮 to s艂owa Barrego Goldwatera, jednego z lider贸w ruchu konserwatywnego tego okresu, kt贸ry powiedzia艂: 鈥瀟rzeba polowa膰 tam, gdzie s膮 kaczki鈥.

Troch臋 zbyt oczywista ta wizja USA: z艂a prawica, dobrzy libera艂owie i lewica.

Mam te偶 wiele zastrze偶e艅 do Partii Demokratycznej. Natomiast po prostu widz臋 asymetryczn膮 radykalizacj臋. Przesuni臋cie Partii Demokratycznej w lewo nie jest jakkolwiek podobne do przesuni臋cia Partii Republika艅skiej w prawo i s膮 liczne badania, kt贸re to potwierdzaj膮.

Czyli co jest nie tak z demokratami?

To, co nie pchn臋艂o ich ku radykalizmowi, jest r贸wnie偶 ich wad膮. Konieczno艣膰 pogodzenia sprzecznych 偶膮da艅 r贸偶nych elektorat贸w sprawia, 偶e Partia Demokratyczna cz臋sto si臋 po prostu zap臋tla. Po drugie, Parti臋 Demokratyczn膮 dotykaj膮 te same wady, kt贸re maj膮 libera艂owie w innych cz臋艣ciach 艣wiata, chocia偶by w Polsce 鈥 m贸wi臋 tutaj chocia偶by o prze艣wiadczeniu o w艂asnej wy偶szo艣ci nad populistami. Po trzecie, s膮 zbyt umiarkowani w miejscach, gdzie trzeba sobie pozwoli膰 na 鈥瀝adykalizm鈥, chocia偶by taki, jaki proponuje Bernie Sanders.

W kwestiach polityki gospodarczej u demokrat贸w bardzo cz臋sto wygrywa zachowawczo艣膰. Jednak to nie jest partia lewicowa, jak si臋 czasem u nas s艂yszy, tylko liberalna, wi臋c nic dziwnego, 偶e ma opory przeciw podnoszeniu podatk贸w czy kwestionowaniu dogmatu wolnego rynku.

I dlatego wygrywa Donald Trump?

Trump nie jest jedynym problemem. S膮 nim tak偶e ci, kt贸rzy, nawet je艣li go nienawidz膮, s膮 w stanie si臋 z nim dogada膰 i 鈥 co wi臋cej 鈥 go poprze膰. Mitt Romney, Lisa Cheney czy George Bush dzi艣 krytykuj膮 Trumpa i za艂amuj膮 r臋ce nad tym, co sta艂o si臋 z ich parti膮. Problemem w tym, 偶e to oni go stworzyli, latami akceptuj膮c prawicowy radykalizm i pr贸buj膮c si臋 nim pos艂u偶y膰. I w pewnym momencie radyka艂owie przej臋li im parti臋.

Poza tym, to nie jest do ko艅ca zwyci臋ski kandydat. Donald Trump wygra艂 w 偶yciu jedne wybory prezydenckie w 2016 roku i to tylko ze wzgl臋du na system elektorski. W 2018 roku poprowadzi艂 parti臋 do przegranej w midtermach, czyli wyborach do Kongresu w po艂owie kadencji prezydenckiej, w 2020 roku przegra艂 wybory prezydenckie. W 2022 roku doprowadzi艂 do nie przegranej, ale znacznie mniejszego zwyci臋stwa republikan贸w w midtermach, ni偶 wszyscy oczekiwali. Teraz szykuje si臋 na wybory prezydenckie w 2024 roku. Je艣li zn贸w przegra, to nadal b臋dziemy nazywali go zwyci臋zc膮?

Co s膮dzisz o tezach prezentowanych chocia偶by przez Arlie Hochschild w ksi膮偶ce 鈥濷bcy we w艂asnym kraju. Gniew i 偶al ameryka艅skiej prawicy鈥, 偶e dla wyboru Donalda Trumpa kluczowe by艂y kwestie klasowe?

Nie uwa偶am, 偶e Donald Trump wygra艂 z jednego, konkretnego powodu. Faktycznie jest cz臋艣膰 lewicowych badaczy, kt贸ra uwielbia m贸wi膰, 偶e za wszystko odpowiada kwestia klasowa. Zwracaj膮 鈥 s艂usznie 鈥 uwag臋 na elitarno艣膰 Partii Demokratycznej, pogard臋 liberalnych elit wobec zwyk艂ych ludzi. Ksi膮偶ka Hochschild wpisuj臋 si臋 w t臋 narracj臋.

Mamy jednak konkurencyjn膮 szko艂臋, kt贸ra g艂osi, 偶e istotn膮 rol臋 odegra艂 komponent rasowy i te偶 ma na to przekonuj膮ce argumenty. Dlatego uwa偶am, 偶e Donald Trump wygra艂 z ca艂ego szeregu r贸偶nych przyczyn. Komponent klasowy jest istotny, natomiast nie wydaje si臋, 偶eby da艂o si臋 wskaza膰 jeden decyduj膮cy czynnik 鈥 by艂o ich bardzo wiele.

My艣lisz, 偶e demokraci mog膮 odzyska膰 poparcie w艣r贸d klasy robotniczej, s艂ynnych 鈥瀗iebieskich ko艂nierzyk贸w鈥?

Na pewno pr贸buj膮. Czasem udanie, jak ostatnio w Pensylwanii, gdzie kandydat demokrat贸w John Fetterman wygra艂 wybory do Senatu 鈥 w kampanii zwracano uwag臋 na jego 艂膮czno艣膰 z klas膮 ludow膮. Tylko 偶e, wed艂ug mnie, to raczej cosplay klasy ludowej: mo偶e i ma takie pochodzenie, ale to bogaty i 艣wietnie wykszta艂cony facet.

Zobaczymy co stanie si臋 w wyborach w 2024 roku 鈥 mo偶e zmieni膮 co艣 inwestycje administracji Bidena? W infrastruktur臋, w przemys艂. Bo on robi teraz to, czego teoretycznie powinna od niego chcie膰 bardziej socjalna lewica. Czy robi to wystarczaj膮co dobrze, czy to jest szczere? To nie ma kluczowego znaczenia 鈥 wa偶ne, 偶e co艣 si臋 w tym wzgl臋dzie w og贸le dzieje.

Jestem jednak pesymist膮. Bo czy taki wyborca, z jakimi spotyka si臋 ta Arlie Hochschild, nawet je艣li dowie si臋, 偶e w okolicy powsta艂a fabryka, w kt贸rej jest teraz praca dla ludzi takich jak on, skojarzy to od razu z postaci膮 Joe Bidena? Czy nagle porzuci, na przyk艂ad, kwestie kulturowe?

Mo偶e jednak masz co艣 optymistycznego do przekazania?

Zmiana pokoleniowa jest czym艣, co mo偶e pom贸c.

Wyhamowuje j膮 jednak ni偶 demograficzny.

To prawda, niemniej im m艂odszy wyborca, tym ch臋tniej g艂osuje na demokrat贸w. Pytanie, czy po prostu b臋dzie g艂osowa膰, bo g艂osowanie po pierwsze te偶 jest proporcjonalne do wieku. Starsi wyborcy g艂osuj膮 cz臋艣ciej ni偶 m艂odsi. Troch臋 dlatego, 偶e im si臋 nie chce, a troch臋 dlatego, 偶e g艂osowanie nie jest takie 艂atwe. Republikanie doskonale wiedz膮, 偶e w ich interesie jest, 偶eby m艂odzi nie g艂osowali, w zwi膮zku z tym utrudniaj膮 im to przepisami, jak mog膮.

Demokraci bardzo wierz膮 w m艂odych. Czasem jednak a偶 za bardzo. Demokraci pope艂nili b艂膮d zbytniego zaufania jednej grupie wyborczej przy Latynosach. Okaza艂o si臋, 偶e Latynosi s膮 bardzo zr贸偶nicowanym elektoratem, cz臋艣膰 z nich 鈥 dok艂adnie jak w艣r贸d bia艂ej ludno艣ci 鈥 g艂osuje na demokrat贸w, a cz臋艣膰 na republikan贸w, kieruj膮c si臋 swoim interesem ekonomicznym albo powodami kulturowymi. Czy z m艂odymi te偶 tak nie b臋dzie? Na razie trudno to oceni膰, obecnie m艂odzi wyborcy raczej wspieraj膮 demokrat贸w.

W realnej zmianie przeszkadza ustr贸j USA? Dzi艣 cho膰 wi臋cej ludzi mo偶e g艂osowa膰 na demokrat贸w, to i tak wi臋cej miejsc w Kongresie przypada republikanom?

Obecny ustr贸j Stan贸w Zjednoczonych jest przestarza艂y, nie spe艂nia swojej funkcji, trzeba go zmieni膰, tak jak by艂 zmieniany przez ca艂膮 histori臋. Kiedy co艣 nie dzia艂a艂o, to pr臋dzej czy p贸藕niej (cz臋艣ciej p贸藕niej), wprowadzano istotne zmiany systemowe. Tymczasem od p贸艂 wieku mamy zast贸j i nic si臋 nie zmienia, cho膰 problemy s膮 widoczne go艂ym okiem. Ludzie g艂osuj膮 na jednych, a do w艂adzy dochodz膮 ci drudzy. Nie tylko w wyborach prezydenckich 鈥 kiedy wi臋kszo艣膰 g艂osowa艂a na Clinton, a wygra艂 Trump 鈥 lecz tak偶e w wyborach do Senatu i do Izby Reprezentant贸w.

Ludzie s膮 niezadowoleni z tego, jak dzia艂a system, maj膮 niskie zaufanie do instytucji. Co艣 ewidentnie nie dzia艂a, a obowi膮zuj膮ca narracja brzmi: mamy najwspanialszy system na 艣wiecie, dotykaj膮 nas tylko drobne problemy, przewa偶nie t艂umaczone dzia艂aniami poszczeg贸lnych ludzi. Pewnie, 偶e wygodniej jest my艣le膰, 偶e problemem jest Donald Trump, a nie 藕le dzia艂aj膮cy system polityczny, i 偶e jak si臋 Trumpa pozb臋dziemy, to Partia Republika艅ska zmieni si臋 nagle w Parti臋 Republika艅sk膮 z czas贸w Eisenhowera (zdecydowanie mniej radykalnie prawicow膮 ni偶 obecnie), a system b臋dzie super dzia艂a艂. Ale serio, to nie jest takie 艂atwe.

Trzeba zburzy膰 mit USA? Ten mit jest w Polsce bardzo silnie zakorzeniony, szczeg贸lnie w starszych pokoleniach. M贸wi臋 zw艂aszcza o pokoleniu moich rodzic贸w, dziadk贸w. Ale Twoim chyba te偶.

Moja ksi膮偶ka powsta艂a r贸wnie偶 w wyniku sprzeciwu wobec tego, czym nas od dawna karmiono. Sp贸jrz na nasz膮 polityk臋. Z jednej strony Tomasz Lis, a z drugiej Andrzej Duda opowiadaj膮cy o tym, 偶e jakby艣my mieli system prezydencki, to by艂oby super. Kukiz, kt贸ry m贸wi, 偶e jednomandatowe okr臋gi wyborcze s膮 znakomitym rozwi膮zaniem. I wszyscy zawsze wskazuj膮 na Stany Zjednoczone, argumentuj膮c, 偶e tam wszystko fantastycznie dzia艂a. Tylko 偶e nie dzia艂a. Ju偶 nie m贸wi臋 o problemach spo艂ecznych: ub贸stwie, dost臋pie do edukacji, nier贸wno艣ciach spo艂ecznych 鈥 o tym doskonale wiemy. Obrazuj膮 to niezliczone dokumenty na Netflixie czy ksi膮偶ki wydawnictwa 鈥濩zarne鈥. Jednak mia艂em wra偶enie, 偶e nikt w Polsce nie zaj膮艂 si臋 analiz膮 ameryka艅skiego systemu politycznego, tylko ci膮gle obowi膮zywa艂a u nas taka heroiczna opowie艣膰: ach, c贸偶 to za geniusz ojc贸w za艂o偶ycieli, jak to wszystko zosta艂o wspaniale pomy艣lane, ten system check and balance nie ma sobie r贸wnych.

A ten system po prostu nie daje rady.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij