Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

艢wietlik: Musimy zatrzyma膰 TTIP i CETA!

Dlaczego protestujemy przeciw TTIP? Strefy wolnego handlu s膮 projektami, kt贸re odwracaj膮 nasze rozumienie tego, czym jest demokratyczne pa艅stwo, kim jest suweren i czyj interes przede wszystkim powinien by膰 brany pod uwag臋.

ilustr.: Ania Gwiazda

ilustr.: Ania Gwiazda


Z Mari膮 艢wietlik rozmawiaj膮 Maria Ro艣ciszewska i Szymon R臋bowski.
MARIA RO艢CISZEWSKA, SZYMON R臉BOWSKI: Podstawowe modele ekonomiczne dotycz膮ce wymiany mi臋dzynarodowej pokazuj膮, 偶e liberalizacja handlu sprzyja wszystkim pa艅stwom 鈥撀爊iezale偶nie od tego, czy jedno jest bardziej rozwini臋te, a drugie mniej, czy oba s膮 na tym samym poziomie rozwoju. Dlaczego wi臋c mamy protestowa膰 przeciw ratyfikacji um贸w TTIP (ang.聽Transatlantic Trade and Investment Partnership; Transatlantyckie Partnerstwo w dziedzinie Handlu i Inwestycji) i CETA (ang.聽Comprehensive Economic and Trade Agreement; Kompleksowa Umowa Gospodarczo-Handlowa), dzi臋ki kt贸rym powstanie strefa wolnego handlu mi臋dzy Stanami Zjednoczonymi i Kanad膮 a Uni膮 Europejsk膮?
MARIA 艢WIETLIK:聽Odpowied藕 jest prosta: dlatego, 偶e te modele nie opisuj膮 rzeczywisto艣ci. Powsta艂y w oparciu o pewne bardzo silne za艂o偶enia ideologiczne i nigdy nie znalaz艂y potwierdzenia w praktyce, ponadto ekscytuj膮 si臋 jednym aspektem oceny gospodarki, jakim jest PKB. Nawet Mi臋dzynarodowy Fundusz Walutowy, czyli instytucja od lat 70. XX wieku trwaj膮ca w wierze neoliberalnej, zauwa偶y艂 niedawno, 偶e idea wolnego rynku w wymiarze mi臋dzynarodowym nie przynosi spodziewanych korzy艣ci, a wr臋cz przeciwnie 鈥撀爌rowadzi do pog艂臋biania nier贸wno艣ci. Z naszego punktu widzenia 鈥撀爌贸艂peryferyjnego kraju, jakim jest Polska 鈥撀爌owinno to by膰聽ostrze偶eniem przed tym, co mo偶e nas czeka膰, je艣li dalej b臋dziemy si臋 posuwa膰 w kierunku liberalizacji czy deregulacji.
Aby zrozumie膰, dlaczego podwa偶amy dotychczas dominuj膮ce przekonania ekonomiczne, trzeba zada膰 sobie kilka kluczowych pyta艅: czym jest pa艅stwo? kto powinien mie膰 na nie wp艂yw? w czyim interesie powinno ono dzia艂a膰? W spo艂ecze艅stwach demokratycznych oczekujemy tego, 偶e w艂adze b臋d膮 dba膰 o interes publiczny, kt贸ry bierze pod uwag臋 takie kwestie jak sprawiedliwo艣膰 spo艂eczna, prawa cz艂owieka, ochrona 艣rodowiska czy prawa zwierz膮t. Strefy wolnego handlu s膮 projektami, kt贸re odwracaj膮 nasze rozumienie tego, czym jest demokratyczne pa艅stwo, kim jest suweren i czyj interes przede wszystkim powinien by膰 brany pod uwag臋.
W jaki spos贸b odbywa si臋 to odwr贸cenie poj臋膰?
To, co nazywa si臋 deregulacj膮, czyli uwolnieniem kapita艂u spod re偶imu pa艅stwa i jego przepis贸w, jest聽de facto聽form膮 re-regulacji. Skutkiem deregulacji nie jest mniejsza liczba przepis贸w. One s膮 nadal konstruowane 鈥撀燼le ju偶 nie w interesie publicznym, a w interesie wielkiego biznesu. Oczywi艣cie trzeba pami臋ta膰, 偶e nie chodzi tu o ma艂e czy 艣rednie przedsi臋biorstwa, bo to nie one stoj膮 za grupami lobbingowymi, kt贸re wp艂ywaj膮 na kszta艂t regulacji 鈥 m贸wimy o transnarodowym kapitale. Wielki firmy d膮偶膮 do korzystnego dla nich ujednolicenia przepis贸w na ca艂ym 艣wiecie. Mo偶na to pokaza膰 na przyk艂adzie produkcji 偶ywno艣ci. W tej dziedzinie regulacje Unii Europejskiej s膮 wyra藕nie inne ni偶 reszty 艣wiata. Sp贸jrzmy na produkcj臋 wieprzowiny: w Stanach Zjednoczonych 80 procent tego rodzaju mi臋sa produkowane jest z wykorzystaniem 艣rodka chemicznego o nazwie raktopamina, dzi臋ki kt贸remu masa zwierz膮t przyrasta szybciej. Z punktu widzenia agrobiznesu to, 偶e w UE substancja ta jest zabroniona, jest powa偶nym problemem. Chc膮c sprzedawa膰 wieprzowin臋 do Europy, producenci p贸艂nocnoameryka艅scy musz膮 stworzy膰 osobne linie produkcyjne 鈥撀燾o podnosi koszty dzia艂alno艣ci, tym samym zmniejszaj膮c zyski. Ich interes le偶y w tym, by mi臋so wyprodukowane w jednym systemie produkcji mo偶na by艂o sprzedawa膰 wsz臋dzie. Ale zwr贸膰my uwag臋, 偶e raktopamina nie bez powodu jest w UE zakazana 鈥 udowodniono niekorzystny wp艂yw tego 艣rodka na zdrowie konsument贸w. Chodzi o choroby uk艂adu kr膮偶enia, odnotowuje si臋 r贸wnie偶 wzrost zachowa艅 agresywnych, nie m贸wi膮c ju偶 o cierpieniu samych zwierz膮t. Taka zatem regulacja 鈥 korzystna z punktu widzenia interesu publicznego 鈥撀燿la agrobiznesu jest barier膮 鈥瀙ozataryfow膮鈥 w swobodnym handlu.
Niekt贸re analizy wskazuj膮, 偶e TTIP wcale nie doprowadzi do zupe艂nej deregulacji na rynku 偶ywno艣ci. Maj膮 zosta膰 zachowane kwoty importowe 鈥 c艂a na 偶ywno艣膰 prawdopodobnie b臋d膮 zniesione, ale tylko do odpowiedniej wielko艣ci handlu. Twierdzi si臋 te偶, 偶e ta umowa nie ma automatycznie zlikwidowa膰 wszystkich regulacji, kt贸re obowi膮zuj膮 w Unii Europejskiej. Czy faktycznie jest wi臋c zagro偶enie, 偶e b臋dziemy 鈥 przyk艂adowo 鈥撀爅e艣膰 wieprzowin臋 z raktopamin膮? Czy nie jest to rysowanie najbardziej czarnego scenariusza z mo偶liwych, a niekoniecznie najbardziej realnego?聽
Na pocz膮tku zastan贸wmy si臋, po co w og贸le istniej膮 c艂a. Mi臋dzy Stanami Zjednoczonymi a Uni膮 Europejsk膮 艣rednio wynosz膮 one oko艂o 3 procent, w przypadku 偶ywno艣ci s膮 jednak zdecydowanie wy偶sze. C艂a maj膮 dwa podstawowe cele: po pierwsze s膮 藕r贸d艂em wp艂yw贸w do bud偶etu, a po drugie s膮 sposobem chronienia lokalnej produkcji. Sam pomys艂 znoszenia ce艂 ju偶 wydaje si臋 bardzo niebezpieczny, zw艂aszcza tam, gdzie chodzi o 偶ywno艣膰 i o wsparcie dla lokalnego rolnictwa. Sp贸jrzmy na ten problem na przyk艂adzie pa艅stw globalnego Po艂udnia: Meksyk, b臋d膮cy stron膮 umowy o wolnym handlu mi臋dzy pa艅stwami Ameryki P贸艂nocnej NAFTA (ang.聽North American Free Trade Agreement;聽P贸艂nocnoameryka艅ski Uk艂ad Wolnego Handlu), zosta艂 zalany ta艅sz膮, ale gorszej jako艣ci 偶ywno艣ci膮 z USA. Doprowadzi艂o to do utraty bezpiecze艅stwa 偶ywno艣ciowego. Oznacza to, 偶e Meksyk nie jest ju偶 w stanie sam wyprodukowa膰 tyle 偶ywno艣ci, ile potrzeba, aby wy偶ywi膰 w艂asnych obywateli. Czyni go to zatem bardzo podatnym na skutki nieurodzaju, ale i spekulacji, zw艂aszcza w sytuacji narastaj膮cych zmian klimatu i ko艅cz膮cych si臋 zasob贸w wody pitnej.
Co si臋 stanie, gdy zlikwidujemy c艂a?
Lokalni producenci b臋d膮 musieli si臋 na w艂asnym rynku zmierzy膰 z produktami mi臋dzynarodowych koncern贸w. Tej konkurencji opartej o cen臋 oczywi艣cie nie b臋d膮 w stanie ud藕wign膮膰 鈥撀爓idzimy to ju偶 dzisiaj. Rolnikom nie op艂aca si臋 produkowa膰 偶ywno艣ci, je艣li ceny skupu s膮 zbyt niskie. Wiele ma艂ych i 艣rednich firm produkuj膮cych 偶ywno艣膰 w Polsce ju偶 zbankrutowa艂o. Do tego znikaj膮 ma艂e sklepy, a na ich miejsce wchodz膮 du偶e sieci.
Wracaj膮c do pytania o wp艂yw TTIP i CETA na regulacje wewn膮trzunijne 鈥撀爐ego typu umowy nie rozstrzygaj膮 ka偶dego drobnego detalu 偶ycia gospodarczego. Tworz膮 raczej ramy, wed艂ug kt贸rych b臋dzie mo偶na ustanawia膰 kolejne przepisy lub negowa膰 istniej膮ce. To, co wprowadza CETA i czego nale偶y si臋 tak偶e spodziewa膰 w TTIP, to 鈥瀢sp贸艂praca regulacyjna鈥. Brzmi to bardzo dobrze, bo przecie偶 chcemy, by pa艅stwa ze sob膮 wsp贸艂pracowa艂y i wydaje si臋 nam, 偶e ze wsp贸艂pracy zawsze musi wyj艣膰 co艣 pozytywnego. Tylko zn贸w pojawia si臋 pytanie: dla kogo b臋dzie to korzystne? By na nie odpowiedzie膰, musimy zobaczy膰, kto b臋dzie stron膮 negocjacji. Organy wsp贸艂pracy regulacyjnej 鈥撀爅ak wynika z postanowie艅 tych um贸w 鈥撀爉aj膮 zrzesza膰 przedstawicieli najwi臋kszych korporacji. W kwestii przepis贸w maj膮 one wsp贸lne interesy, bo maj膮 wsp贸lny model biznesowy. To, 偶e nagle udzia艂 w stanowieniu przysz艂ych regulacji stanie si臋 znacznie bardziej dost臋pny dla przedstawicieli firm transnarodowego biznesu, oznacza聽de facto, 偶e interes publiczny b臋dzie mia艂 jeszcze mniejsze znaczenie. Regulacje, kt贸re dzisiaj tworz膮 standardy bezpiecze艅stwa 偶ywno艣ci, to dyrektywy UE, kt贸re powstaj膮 w procesie demokratycznego stanowienia prawa. Pojawiaj膮 si臋 propozycje ustaw, towarzysz膮 im debaty, wypowiadaj膮 si臋 eksperci r贸偶nych dziedzin. Gdy wreszcie dochodzi do etapu ko艅cowego, to decydenci, zobowi膮zani traktatem Unii Europejskiej, bior膮 pod uwag臋 model zr贸wnowa偶onego rozwoju. Musz膮 my艣le膰 o zdrowiu publicznym, rynku pracy, o kwestiach 艣rodowiskowych, od jakiego艣 czasu r贸wnie偶 o dobrostanie zwierz膮t. To聽unikatowe, 偶e UE ma takie regulacje 鈥撀爓ywalczy艂y to pokolenia aktywist贸w i aktywistek. Natomiast cia艂a wsp贸艂pracy regulacyjnej nie b臋d膮 zobowi膮zane traktatem UE, bo nie s膮 instytucjami unijnymi. To s膮 organy, kt贸re maj膮 kierowa膰 si臋 tym, jak nowe propozycje ustaw i regulacji wp艂yn膮 na interes zagranicznych inwestor贸w. W ich pracach nie b臋d膮 brali udzia艂u przedstawiciele ma艂ych i 艣rednich przedsi臋biorstw, niezale偶ni eksperci i ekspertki z o艣rodk贸w badawczych, przedstawiciele i przedstawicielki organizacji dzia艂aj膮cych w interesie praw konsumenckich, praw pracowniczych, praw zwierz膮t.
Wr贸膰my na chwil臋 do kwestii ce艂, jest przecie偶 przynajmniej jedna grupa spo艂eczna, kt贸ra zyska na ich obni偶eniu 鈥撀爇onsumenci. W ko艅cu dzi臋ki zniesieniu samych ce艂 i wi臋kszej konkurencji na rynku 偶ywno艣膰 stanie si臋 ta艅sza. Je艣li konsumenci b臋d膮 chcieli, to przecie偶 nadal b臋d膮 mogli kupowa膰 偶ywno艣膰 od miejscowych, lokalnych dostawc贸w.
Rzeczywi艣cie 鈥撀爄 to pokazuj膮 badania robione w Polsce 鈥撀爂艂贸wnym kryterium zakup贸w w naszym kraju, zw艂aszcza od czas贸w kryzysu, jest cena. I to si臋 nie zmieni. Problem jednak nie polega na tym, 偶e ludzie s膮 sk膮pi, tylko na tym, 偶e nie maj膮 pieni臋dzy. Dlaczego? Mi臋dzy innymi dlatego, 偶e tak, a nie inaczej wygl膮da sytuacja na polskim rynku pracy. Czy CETA i TTIP wp艂ynie na ni膮 korzystnie i w zwi膮zku z tym b臋dziemy mie膰 konsument贸w, kt贸rzy zaczn膮 kierowa膰 si臋 jako艣ci膮聽偶ywno艣ci, a nie wy艂膮cznie cen膮?
Wst臋pne badanie wp艂ywu TTIP na cele zr贸wnowa偶onego rozwoju, opublikowane w maju przez Komisj臋 Europejsk膮, wskazuje, 偶e w Polsce zniknie oko艂o stu tysi臋cy miejsc pracy. W przypadku CETA ma by膰 to ubytek dwustu聽tysi臋cy w ca艂ej UE. To oznacza, 偶e nie ma szans, aby to kwestia jako艣ci 偶ywno艣ci sta艂a si臋 decyduj膮ca. Zagraniczne koncerny nie b臋d膮 mia艂y 偶adnego interesu w tym, 偶eby produkowa膰 偶ywno艣膰 wysokojako艣ciow膮 i d膮偶y膰 do obni偶enia jej ceny.
Jak wygl膮da 偶ywno艣膰, kt贸rej mo偶emy si臋 spodziewa膰, je艣li dosz艂oby do uwsp贸lnienia rynku ze Stanami Zjednoczonymi?
Jak ju偶 wspomnia艂am, jest ona produkowana w innym re偶imie prawnym. W UE panuje zasada ostro偶no艣ciowa, kt贸ra polega w uproszczeniu na tym, 偶e je艣li co艣 nie jest na sto procent bezpieczne, nie powinni艣my tego wprowadza膰 na rynek. W krajach UE istniej膮 instytucje pa艅stwowe, kt贸re badaj膮, czy dane sk艂adniki oraz proces ich produkcji s膮 bezpieczne. Mamy SANEPID czy inspekcj臋 weterynaryjn膮, kt贸ra ma prawo sprawdzi膰, czy w zak艂adzie produkcyjnym jest czysto, w jakich warunkach 偶yj膮 zwierz臋ta, co si臋 dzieje w trakcie transportu. W Stanach Zjednoczonych natomiast panuje zasada nazywana 鈥瀔onsensem naukowym鈥. Polega ona na tym, 偶e wszystko mo偶na wprowadzi膰 na rynek do czasu, kiedy w spos贸b niekwestionowany nauka ustali, 偶e dany produkt jest niebezpieczny.
Tak jest na przyk艂ad ze stosowaniem hormon贸w w produkcji. Je偶eli europejskie o艣rodki badawcze m贸wi膮, 偶e mog膮 by膰 szkodliwe, to nie mo偶na stosowa膰 ich w produkcji 偶ywno艣ci. A w Stanach Zjednoczonych, poniewa偶 istniej膮 o艣rodki badawcze, kt贸re b臋d膮 twierdzi膰, 偶e nie ma ostatecznych dowod贸w, 偶e s膮 niebezpieczne, produkt zostaje na rynku.
Jakie ma to konsekwencje dla nas, konsument贸w?
Europejczyk mo偶e kupi膰 dzisiaj mleko, co do kt贸rego jest pewien, 偶e nie zosta艂o ono wyprodukowane z u偶yciem hormon贸w mleczno艣ci. Konsument ameryka艅ski kupuje produkty, nie maj膮c zielonego poj臋cia, czy by艂y tam stosowane hormony czy nie. W Stanach system do tego stopnia sprzyja biznesowi, 偶e dosz艂o do tego, 偶e producent, kt贸ry oznacza艂 mi臋so jako wolne od hormon贸w, zosta艂 skazany za czyn nieuczciwej konkurencji. Mo偶na postawi膰 pytanie: czy wolimy zap艂aci膰 trzydzie艣ci groszy wi臋cej za mleko, wobec kt贸rego mo偶emy mie膰 pewno艣膰, 偶e nie ma w nim paso偶yt贸w, hormon贸w i innych szkodliwych czynnik贸w, czy wolimy zap艂aci膰 trzydzie艣ci groszy mniej i pi膰 co艣, czego nie jeste艣my w og贸le w stanie oceni膰, jakie skutki b臋dzie mia艂o dla zdrowia naszego czy naszych dzieci? Tylko 偶e w USA to nawet nie jest kwestia tego, co wolimy. By mie膰 w og贸le mo偶liwo艣膰 wyboru, trzeba mie膰 dost臋p do wiedzy, a zatem musi istnie膰 prawo, kt贸re nakazuje informowa膰, co jest 鈥瀢 艣rodku鈥 opakowania. Natomiast 艢wiatowa Organizacja Handlu (WTO) wr臋cz d膮偶y do tego, by usun膮膰 etykietowanie produkt贸w, czyli oznaczanie ich sk艂adu 鈥 m贸wi膮c, 偶e jest to tajemnica przedsi臋biorstwa. Nie zapominajmy r贸wnie偶 o tym, 偶e ta wolno艣膰 wyboru jest tak偶e ograniczana przez bud偶ety rodzinne.
Jak膮 polityk臋 powinno wi臋c prowadzi膰 pa艅stwo w sektorze produkcji 偶ywno艣ci?
Celem pa艅stwa powinno by膰 d膮偶enie nie do tego, by 偶ywno艣膰 by艂a jak najta艅sza, tylko do tego, by wysokiej jako艣ci 偶ywno艣膰 produkowana lokalnie by艂a w cenie, kt贸ra zapewnia producentom godne 偶ycie, ale jest jednocze艣nie w zasi臋gu zwyk艂ych ludzi zarabiaj膮cych p艂ac臋 minimaln膮. Prawo do zdrowia nie mo偶e by膰 przywilejem w膮skiej grupy najbogatszych warstw spo艂ecze艅stwa. Cel ten mo偶na osi膮gn膮膰 jedynie, wspieraj膮c lokaln膮 produkcj臋, lokalne rynki i miejsca godnej pracy za godn膮 p艂ac臋, a nie wyzyskuj膮c ludzi i zwierz臋ta na ca艂ym globie oraz zwi臋kszaj膮c emisj臋 gaz贸w cieplarnianych poprzez intensywne rolnictwo i transport 偶ywno艣ci przez oceany.
Kwesti膮, kt贸ra budzi du偶e kontrowersje w sprawie umowy TTIP, jest mechanizm ISDS (ang.聽Investor-State Dispute Settlement; arbitra偶 鈥瀒nwestor przeciwko pa艅stwu鈥). W jakich konkretnie sytuacjach mo偶e on wyst膮pi膰? Na czym dok艂adnie polega?
System arbitra偶u 鈥瀒nwestor przeciwko pa艅stwu鈥 powsta艂 ju偶 pi臋膰dziesi膮t lat temu, gdy firmy pochodz膮ce z tak zwanych kraj贸w rozwini臋tych zacz臋艂y inwestowa膰 w krajach rozwijaj膮cych si臋. Inwestycje te by艂y zabezpieczane dwustronnymi umowami, kt贸rych jednym z element贸w by艂a klauzula m贸wi膮ca o tym, 偶e w przypadku wyw艂aszczenia inwestora zagranicznego ma on prawo odwo艂a膰 si臋 do arbitra偶u i domaga膰 si臋 odszkodowania za utracone spodziewane zyski. W tamtych czasach t艂umaczono, 偶e chodzi o przypadki nacjonalizacji przemys艂u 鈥 dajmy na to, przemys艂u wydobywczego w krajach聽Ameryki Po艂udniowej. System ISDS istnia艂, ale w zasadzie nie by艂 u偶ywany przez kolejne dziesi膮tki lat. A偶 do wczesnych lat dwutysi臋cznych, gdy nast膮pi艂 zauwa偶alny skokowy wzrost wykorzystania arbitra偶y i znacz膮ce rozci膮gni臋cie definicji r贸偶nych poj臋膰, kt贸re w tym systemie funkcjonuj膮. Wcze艣niej o inwestycji m贸wiono w przypadku, gdy kto艣 przywozi艂 sprz臋t, tworzy艂 parki maszynowe, przyje偶d偶a艂 z tak zwanym聽know how聽鈥 czyli du偶o inwestowa艂, 偶eby w tym kraju zacz膮膰 swoj膮 dzia艂alno艣膰. Dzi艣 inwestycj膮 mo偶e by膰 jedynie zarejestrowanie firmy w danym kraju lub utworzenie siedziby, w kt贸rej pracuj膮 dwie osoby, za czym nie id膮 偶adne wielkie pieni膮dze. W zwi膮zku z tym system ISDS zacz膮艂 dzia艂a膰 troch臋 inaczej ni偶 w momencie, gdy by艂 konstruowany.
Czasem m贸wi si臋, 偶e s膮 to 鈥瀞膮dy arbitra偶owe鈥, ale to przecie偶 nie ma nic wsp贸lnego z s膮dem. To s膮 trzy osoby, kt贸re ze sob膮 rozmawiaj膮 鈥撀爐ak jak my dzisiaj.
Sk膮d te osoby si臋 rekrutuj膮?
Ka偶da ze stron, czyli zar贸wno inwestor pozywaj膮cy, jak i pa艅stwo, wybiera po jednym arbitrze, po czym wsp贸lnie wybieraj膮 trzeciego 鈥撀爏膮 to specjali艣ci od prawa handlowego, wynajmowani z du偶ych, mi臋dzynarodowych kancelarii prawnych. Istniej膮 badania pokazuj膮ce, 偶e mniej wi臋cej pi臋tnastu tych samych arbitr贸w obs艂uguje聽gros聽du偶ych spraw. A wi臋c trzech prawnik贸w siada razem do sto艂u i dyskutuje, czy dosz艂o do wyw艂aszczenia. To wyw艂aszczenie kiedy艣 rozumieli艣my dos艂ownie, jako odebranie prawa w艂asno艣ci, a dzi艣 m贸wi si臋 o 鈥瀢yw艂aszczeniu z zysku鈥. Co nim mo偶e by膰? Sp贸jrzmy na spraw臋, kt贸ra rozegra艂a si臋 pomi臋dzy Egiptem a francusk膮 korporacj膮 VEOLIA, kt贸ra wygra艂a przetarg w Aleksandrii na oczyszczanie miasta. W艂adze Aleksandrii na skutek Arabskiej Wiosny podnios艂y p艂ac臋 minimaln膮, lecz z punktu widzenia VEOLII to by艂o wyw艂aszczenie firmy z zysku, poniewa偶 podnios艂o to jej koszty funkcjonowania i spodziewane zyski spad艂y. W zwi膮zku z tym VEOLIA powo艂a艂a si臋 na dwustronn膮 umow臋 Francja-Egipt, w kt贸rej zawarty by艂 system ISDS i za偶膮da艂a od pa艅stwa odszkodowania.
Czyli decyzja podj臋ta przez w艂adze lokalne powoduje pozwanie przez firm臋 ca艂ego pa艅stwa?
Tak. Istnieje jednak sporo innych przyk艂ad贸w spraw rozwi膮zywanych za pomoc膮 systemu ISDS. Na przyk艂ad: firma wydobywcza przez lata eksploatuje zasoby naturalne w Ekwadorze, przy okazji wylewaj膮c szesna艣cie miliard贸w galon贸w substancji toksycznych do w贸d gruntowych w regionie Amazonii. Skutek jest taki, 偶e lokalna ludno艣膰 nie ma czego pi膰, a rolnicy nie s膮 w stanie uprawia膰 ziemi, a wi臋c dalej utrzymywa膰 si臋 ze swojej dzia艂alno艣ci. Przez d艂ugi czas lokalna ludno艣膰 procesuje si臋 z t膮 firm膮, a偶 w ko艅cu zapada wyrok w s膮dzie: za straty 艣rodowiskowe nale偶y si臋 odszkodowanie, a dodatkowo firma powinna doprowadzi膰 do oczyszczenia w贸d gruntowych. To wszystko przebiega na gruncie prawa krajowego. Co wtedy robi firma? Pozywa ju偶 nie lokaln膮 ludno艣膰, ale Ekwador. Sprawa jest w arbitra偶u i prezydent jest zobowi膮zany wstrzyma膰 wykonanie wyroku s膮dowego. Czy nie jest to zawieszenie tr贸jpodzia艂u w艂adzy? Nagle trzech arbitr贸w, kt贸rzy usiedli przy stole, za co najmniej par臋 milion贸w dolar贸w ka偶dy, m贸wi, 偶e inwestor ma prawo do odszkodowania. Gdy wyrok zapada, pa艅stwo nie ma wyboru, musi zap艂aci膰 te pieni膮dze.
Du偶y problem maj膮 pa艅stwa po prostu zbyt biedne, 偶eby wynaj膮膰 arbitra. Uwag臋聽przyci膮gn臋艂y ostatnio kwestie zwi膮zane z opakowaniami papieros贸w, chodzi o interes gigantycznych firm, jak na przyk艂ad Phillip&Moris, kt贸ry mo偶e pozwa膰 Australi臋 鈥撀爅edno z najbogatszych pa艅stw 艣wiata 鈥撀燼le mo偶e pozwa膰 te偶 Urugwaj 鈥撀爅edno z biedniejszych 鈥 dok艂adnie w tej samej sprawie: oba te pa艅stwa wprowadzaj膮 regulacje m贸wi膮ce o tym, 偶e na opakowaniach powinny znajdowa膰 si臋 g艂贸wnie ostrze偶enia dotycz膮ce zdrowotnych skutk贸w palenia papieros贸w. Kogo warto pozwa膰? Oczywi艣cie tego najs艂abszego. I raz wygrana sprawa z Urugwajem sprawia, 偶e Australia聽czy UE wycofuj膮 si臋 z wprowadzenia takiego prawa, bo wiedz膮, 偶e zaraz zostan膮 pozwane. To efekt 鈥瀞tudz膮cy鈥 ustawodawc臋, o kt贸rym trzeba pami臋ta膰, pokazuj膮c realne polityczne i spo艂eczne skutki istnienia arbitra偶u ISDS.
Czy nie jest tak, 偶e 艂膮cznie spraw zako艅czonych ugod膮 i zwyci臋stwem firmy prywatnej jest oko艂o 60 procent, ale jednak najcz臋艣ciej wygrywa pa艅stwo?
Pa艅stwo nie jest w stanie wygra膰 takiej sprawy.聽Mo偶e jedynie nie przegra膰. Nie musi wtedy p艂aci膰 odszkodowania, ale trudno to nazwa膰 zwyci臋stwem. Faktycznie: nie traci miliard贸w, ale traci miliony, poniewa偶 w tym systemie cz臋sto pa艅stwo ponosi koszty arbitra偶u, nawet je偶eli na ko艅cu si臋 wybroni. W systemie s膮downiczym jest tak, 偶e je偶eli przegrywasz, to na ciebie spadaj膮 koszty s膮dowe, a w arbitra偶u takiej zasady nie ma, w zwi膮zku z czym pa艅stwa tak czy inaczej trac膮 miliony, chocia偶by p艂ac膮c za obs艂ug臋 prawn膮. Jedyne co mog膮 zrobi膰, to nie traci膰 miliard贸w. Mog膮 te偶 nie straci膰 przestrzeni politycznej, bo skutkiem ugody jest najcz臋艣ciej odszkodowanie, ale mo偶e by膰 nim te偶 wym贸g wycofania si臋 przez pa艅stwo z jakiej艣 regulacji. Scenariusz, w kt贸rym pa艅stwo cokolwiek wygrywa, nie istnieje. Sytuacji, kiedy pa艅stwo nie przegrywa, nie jest zmuszone do ugody, jest oko艂o 40 procent. Czyli jest odwrotnie:聽gros聽spraw pa艅stwo przegrywa.
Je偶eli ugod臋 uznamy za pora偶k臋 pa艅stwa.
Ale偶 ugoda jest rodzajem pora偶ki, bo albo trzeba zap艂aci膰 cz臋艣ciowe odszkodowanie, albo trzeba zrezygnowa膰 z wa偶nej regulacji. Poza tym nawet je偶eli by艂oby tak, 偶e pa艅stwo w wi臋kszo艣ci przypadk贸w si臋 broni, to jak膮 ten system ma racj臋 bytu? Jaki jest interes publiczny, dla kt贸rego mia艂by istnie膰? Przypomn臋, 偶e badania nie wykaza艂y zwi膮zku mi臋dzy istnieniem tego systemu i wi臋ksz膮 liczb膮 inwestycji bezpo艣rednich w danym kraju.
Czy nie powinien istnie膰 jaki艣 rodzaj mi臋dzynarodowego s膮du, kt贸ry zajmowa艂by si臋 takimi sprawami?
Zagraniczna firma ma w takiej sytuacji pe艂ny dost臋p do 艣cie偶ki krajowej. Tak jak i inni przedsi臋biorcy.
Pytanie, jak s膮dy krajowe w sprawie przeciwko w艂asnemu pa艅stwu b臋d膮 patrze膰 na聽interesy tej firmy?
Tak jak w przypadku innych spor贸w, w kt贸rych oskar偶one s膮 decyzje podejmowane w ramach instytucji pa艅stwowych. Kluczowa jest tu inna kwestia: czy zgadzamy si臋 na to, 偶e zr贸wnujemy ontologicznie i prawnie prywatn膮 firm臋 z pa艅stwem. Czy to jest dw贸ch r贸wnorz臋dnych partner贸w? Jaka jest kontrola spo艂eczna nad tymi dwiema instytucjami? Mo偶emy narzeka膰 na kszta艂t naszej dzisiejszej demokracji, ale jednak jaki艣 wp艂yw na to, jak pa艅stwo wygl膮da i czym si臋 kieruje, mamy. Na to, co robi firma nale偶膮ca do kilku os贸b, nie mamy 偶adnego wp艂ywu. Czy ona powinna by膰 partnerem r贸wnoprawnym dla pa艅stwa?聽Mo偶emy oczywi艣cie stwierdzi膰, 偶e w co艣 takiego jak niezawis艂o艣膰 s膮d贸w w og贸le nie wierzymy. Tylko czy przekazanie w艂adzy trzem prawnikom w jakikolwiek spos贸b rozwi膮zuje ten problem? Im ufamy bardziej, 偶e wyst膮pi膮 w naszej obronie? W systemie, kt贸ry dzia艂a w ramach prawa handlowego, a nie odnosi si臋 do praw cz艂owieka?
Oczywi艣cie je艣li chodzi o kwesti臋 relacji pa艅stwo-korporacja, zdecydowanie potrzebny jest mi臋dzynarodowy trybuna艂 do s膮dzenia zbrodni pope艂nianych przez tego typu firmy. Przeciwko ludno艣ci i przeciwko 艣rodowisku. I trybuna艂 w Hadze ma szanse zacz膮膰 pe艂ni膰 tak膮 rol臋 chocia偶 cz臋艣ciowo.聽Problem z systemem ISDS polega mi臋dzy innymi w艂a艣nie na tym, 偶e daje on pewien przywilej inwestorowi, ale w 偶aden spos贸b nie obarcza go odpowiedzialno艣ci膮 za jego dzia艂ania. Struktury w艂a艣cicielskie korporacji i globalne 艂a艅cuchy warto艣ci s膮 tak z艂o偶one, 偶e strasznie trudno je 艣ciga膰 i poci膮ga膰 do odpowiedzialno艣ci karnej. A to, co robi膮, jest straszne! M贸wimy przecie偶 o wynajmowaniu boj贸wek paramilitarnych do zabijania ch艂op贸w, kt贸rzy buntuj膮 si臋 przeciwko grabie偶y ziemi czy wody. M贸wimy o zatrudnianiu ludzi w warunkach ur膮gaj膮cym jakimkolwiek zasadom bezpiecze艅stwa, nie m贸wi膮c ju偶 o godno艣ci ludzkiej. Ca艂kiem niedawno przecie偶 偶yli艣my wszyscy histori膮 zawalonej szwalni w Bangladeszu, w kt贸rej prac臋 zleca艂y te偶 polskie firmy.
I ten w艂a艣nie system ISDS ma zosta膰 przez umowy TTIP i CETA 鈥瀦abetonowany鈥?
Tak. Jak m贸wi艂am, istnieje on od lat i znajduje si臋 w ponad trzech tysi膮cach um贸w dwustronnych. Sama Polska ma tych um贸w podpisanych ponad dwadzie艣cia. Przy okazji mo偶e warto powiedzie膰, 偶e Polska jest w czo艂贸wce pozywanych pa艅stw 艣wiata 鈥撀爊a dziesi膮tym miejscu.
W niekt贸rych pa艅stwach budzi si臋 refleksja, za spraw膮 masowych protest贸w i du偶ych ruch贸w spo艂ecznych, kt贸re si臋 tym tematem zajmuj膮. Refleksja, 偶e mo偶e jednak nale偶y si臋 z um贸w ISDS jak najszybciej wycofa膰. Z umowy dwustronnej mo偶na to zrobi膰 w stosunkowo 艂atwy spos贸b, poniewa偶 s膮 one zawierane na okre艣lony czas. Polska ma tak膮 umow臋 z USA pierwotnie zawart膮 na dziesi臋膰 lat, kt贸re min臋艂y聽w 2004 roku, ale w umowie zawarta jest klauzula, 偶e nast臋puje automatyczne odnowienie, po kt贸rym jest jednak roczny okres wypowiedzenia. Wystarczy wi臋c prosta polityczna decyzja, 偶eby tak膮 umow臋 dwustronn膮 rozwi膮za膰. Niedawno zrobi艂y to: Indonezja, W艂ochy i Irlandia. Natomiast z umowy mi臋dzynarodowej, wielostronnej 鈥 takiej, jak TTIP, kt贸ra ma po艂膮czy膰 Stany Zjednoczone z dwudziestoma o艣mioma pa艅stwami Unii 鈥撀爓 zasadzie nie spos贸b si臋 wycofa膰. S膮 tak konstruowane, 偶e podpisuje si臋 je bezterminowo i aby z nich wyj艣膰, trzeba mie膰 zgod臋 wszystkich innych partner贸w. I to jest problem. Je偶eli system ISDS zostaje wpisany w tego typu umow臋, wtedy Polska nie ma ju偶 mo偶liwo艣ci wypowiedzenia umowy ze Stanami Zjednoczonymi. Jedynym ruchem by艂oby wyj艣cie z Unii Europejskiej.
TTIP nie jest jedynym przyk艂adem mi臋dzynarodowej umowy o liberalizacji handlu. Wspomnia艂a pani聽o Ameryce P贸艂nocnej. Jakie by艂y skutki podpisania umowy NAFTA?
Meksykowi 鈥撀爇t贸ry by艂 w tej umowie podmiotem ekonomicznie oraz politycznie najs艂abszym, a jego gospodarka opiera艂a si臋 g艂贸wnie na produkcji rolnej 鈥撀爋biecywano, 偶e stanie si臋 pot臋g膮 eksportow膮 偶ywno艣ci, bo wejdzie na nowe rynki zbytu. Dok艂adnie to samo opowiada si臋 dzisiaj w Polsce czy w innych krajach UE: 鈥濩ieszcie si臋, bo oto czeka na was w Stanach trzysta milion贸w konsument贸w, kt贸rzy tylko marz膮 o tym, by dosta膰 wasze produkty w swoje r臋ce鈥. A co wydarzy艂o si臋 w rzeczywisto艣ci? Nast膮pi艂o co艣 dok艂adnie odwrotnego: Meksyk z pa艅stwa, kt贸re produkowa艂o 偶ywno艣膰, sta艂 si臋 jej importerem. Po o艣miu latach udzia艂 偶ywno艣ci importowanej z 13 procent聽wzr贸s艂 do 42. Pa艅stwo straci艂o bezpiecze艅stwo 偶ywno艣ciowe 鈥撀燤eksyk, pa艅stwo聽stricte聽rolnicze, ju偶 nie jest w stanie sam si臋 wy偶ywi膰, jest zale偶ny od produkcji p贸lnocnoameryka艅skich koncern贸w. A mechanizm by艂 taki: zagraniczni inwestorzy, koncerny 偶ywno艣ciowe po zniesieniu ogranicze艅 w dost臋pie do rynku zacz臋艂y sprzedawa膰 kukurydz臋 鈥撀爌odstawowe ziarno w Meksyku 鈥撀爌oni偶ej cen proponowanych przez krajowych producent贸w. Niskie ceny ameryka艅skiej 偶ywno艣ci wynikaj膮 mi臋dzy innymi z wysokiej industrializacji produkcji rolnej (co z kolei jest mo偶liwe dzi臋ki taniej energii) oraz niskich norm dotycz膮cych bezpiecze艅stwa 偶ywno艣ci (co pozwala na stosowanie znacznie wi臋kszej liczby i ilo艣ci pestycyd贸w). Skutki by艂y takie, 偶e lokalni producenci nie wytrzymali konkurencji. Oczywi艣cie po dziesi臋ciu latach, gdy nie by艂o ju偶 lokalnych producent贸w, ceny 偶ywno艣ci posz艂y w g贸r臋 i dzisiaj s膮 znacznie wy偶sze ni偶 przed laty.
W艂adzom zabrak艂o my艣lenia perspektywicznego. 艁atwo si臋 skusi膰 obietnic膮 szybkiej korzy艣ci, ale trzeba stara膰 si臋 przewidywa膰 co b臋dzie po kilku, kilkunastu latach.
M贸wimy o scenariuszu umowy pomi臋dzy najsilniejszym pa艅stwem na 艣wiecie z krajem聽du偶o biedniejszym. Pytanie, czy ten scenariusz jest adekwatny聽do zupe艂nie innej relacji UE-Stany?
To nie jest konflikt mi臋dzy bogatym pa艅stwem z jednej a biednym z drugiej strony, tylko starcie聽nieskr臋powanego kapita艂u z niechronionym spo艂ecze艅stwem. Owszem, w Meksyku znikn臋艂y a偶 dwa miliony miejsc pracy, ale w Stanach Zjednoczonych to by艂o osiemset聽tysi臋cy, a w Kanadzie trzysta pi臋膰dziesi膮t tysi臋cy pracownik贸w w bran偶y przemys艂owej. Ludzie przegrywaj膮 wsz臋dzie, tylko 偶e w r贸偶nym stopniu. Im kto艣 jest na s艂abszej pozycji, tym oczywi艣cie cierpi bardziej, ale jednocze艣nie w Meksyku powsta艂a w膮ska kasta bardzo maj臋tnych ludzi, w tym szesnastu miliarder贸w. S膮 tacy, kt贸rzy skorzystali, s膮 tacy, kt贸rzy stracili. Skorzysta艂a bardzo w膮ska grupa uprzywilejowanych, straci艂a bardzo szeroka grupa najubo偶szych. Czyli pog艂臋bi艂y si臋 nier贸wno艣ci.
Co ciekawe umowa CETA jest jedn膮 z rzeczy, kt贸ra 艂膮czy i Nowoczesn膮, i Platform臋 Obywatelsk膮, i Prawo i Sprawiedliwo艣膰. To dziwne zw艂aszcza w przypadku tej ostatniej partii, bo przecie偶 PiS ca艂y czas opowiada o potrzebie zachowania suwerenno艣ci.
Gospodarcza opowie艣膰 PiS, prezentowana przez Mateusza Morawieckiego, nie neguje idei ci膮g艂ego wzrostu. Chodzi raczej o przesuni臋cie tego, kto ma by膰 jego generatorem. Natomiast brak zdecydowanego przesuni臋cia si臋 w kierunku zr贸wnowa偶onego rozwoju. A to s膮 naprawd臋 dwie r贸偶ne koncepcje. PiS sta艂 si臋 zak艂adnikiem pierwotnego b艂臋du, kt贸ry wci膮偶 pope艂nia 鈥 wierzy w to, 偶e trzeba PKB podbija膰. A poniewa偶 propagatorzy CETA i TTIP opowiadaj膮 o tym, 偶e ratyfikacja tych um贸w pozytywnie wp艂ynie na wzrost gospodarczy, trudno politykom PiS powiedzie膰, 偶e s膮 przeciwko. Na szcz臋艣cie ukazuj膮 si臋 kolejne badania, kt贸re pokazuj膮, 偶e nawet o wzrost PKB b臋dzie trudno. W jednym z nich Polska obok Malty jest wskazana jako kraj znajduj膮cy si臋 na samym dole listy pa艅stw, w kt贸rych PKB mo偶e wzrosn膮膰. Podaje si臋 warto艣膰 0,1 procenta, a nie 鈥撀爅ak wcze艣niej m贸wiono 鈥 3 procent.
Wicepremier Morawiecki, kt贸ry wci膮偶 TTIP i CETA popiera, m贸wi o tym, 偶e zaczniemy eksportowa膰 wi臋cej, ale nie m贸wi o tym, 偶e jeszcze wi臋cej b臋dziemy importowa膰. Pami臋tajmy te偶, 偶e polskie rolnictwo ma bardzo du偶y udzia艂 w PKB. Jednocze艣nie raport 鈥濽nijni rolnicy na sprzeda偶鈥 pokazuje, 偶e po zatwierdzeniu um贸w eksport wewn膮trzunijny spadnie.聽 I co to oznacza dla nas? Przecie偶 Polska eksportuje w艂a艣nie g艂贸wnie na rynki unijne. Je偶eli nie b臋dziemy w stanie tego robi膰, bo wejd膮 tam ta艅sze produkty zza oceanu, to znajdziemy si臋 w bardzo z艂ej sytuacji.
Nie umiem wyja艣ni膰, dlaczego brakuje determinacji ze strony Ministerstwa Rozwoju i ze strony Kancelarii Premier Szyd艂o, aby spojrze膰 krytycznie na to, co przedstawia Komisja Europejska. Zw艂aszcza 偶e Ministerstwo Rolnictwa jako pierwsze wyst臋powa艂o przeciw tym umowom i konsekwentnie do dzisiaj o tym m贸wi. Nic dziwnego, bo polskie rozdrobnione rolnictwo ucierpi najbardziej. Przecie偶 europejski model rolnictwa, b臋d膮cego czym艣 wi臋cej ni偶 fabryk膮 kalorii, kosztowa艂 ju偶 miliony euro przez lata wydawane po to, by ten bardziej zr贸wnowa偶ony model wspiera膰. I je艣li w tej chwili przez otwarcie granic dla produkt贸w rolnych z Ameryki P贸艂nocnej te pieni膮dze zostan膮 wyrzucone w b艂oto, to chyba komu艣 nale偶y postawi膰 powa偶ne zarzuty.
Jakie s膮 dzi艣 realne szanse na wprowadzenie TTIP i CETA? Jakie nastroje panuj膮 w Europie?
Na szcz臋艣cie widzimy, 偶e niedawno Francja 鈥撀爇t贸ra jest wa偶niejszym aktorem na scenie unijnej ni偶 Polska 鈥撀爖acz臋艂a mocno kwestionowa膰 sensowno艣膰 zawierania TTIP. Podobnie wzmacniaj膮 si臋 g艂osy krytyczne we w艂adzach Niemiec, Austrii, Belgii. Komisarz Malmstrom, kt贸ra odpowiada za te negocjacje, oznajmi艂a niedawno, 偶e nie widzi szans na ich uko艅czenie w tym roku, czyli聽鈥 za prezydentury Obamy. Kto b臋dzie nowym prezydentem USA, nie wiemy, ale oboje kandydaci w czasie ostatniej debaty krytycznie m贸wili o skutkach NAFTA.
Ale trzeba te偶 spojrze膰 na to, co dzieje si臋 w samych spo艂ecze艅stwach, a nie tylko w sferze rz膮dowej. Dla Francuz贸w najwa偶niejsze s膮 kwestie rolnicze. Ju偶 dzi艣 ich sytuacja nie jest bardzo korzystna, a po podpisaniu TTIP mo偶e by膰 tylko gorzej. W Niemczech op贸r spo艂eczny jest jeszcze wi臋kszy (mocno wspierany przez zwi膮zki zawodowe); jaki艣 czas temu na ulice wysz艂o oko艂o dwustu pi臋膰dziesi臋ciu tysi臋cy ludzi. To by艂a druga co do wielko艣ci powojenna demonstracja w Berlinie. Opublikowano niedawno badania, jaki jest procent zwolennik贸w umowy TTIP w USA i w Niemczech. By艂o to nie wi臋cej ni偶 17鈥18 procent. Dlaczego Angela Merkel popiera umow臋 TTIP wbrew nastrojom panuj膮cym w niemieckim spo艂ecze艅stwie, wbrew interesom ma艂ych i 艣rednich przedsi臋biorc贸w? To jest oczywi艣cie osobna opowie艣膰 o alienacji w艂adzy od spo艂ecze艅stwa, ale przecie偶 wiemy, jak mo偶e si臋 to sko艅czy膰. Ludzie wyjd膮 na ulice, co nie jest niczym z艂ym, gorzej, 偶e cz臋艣膰 z nich b臋dzie g艂osowa膰聽 na 鈥瀉ntysystemowych鈥 populist贸w jak Donald Trump.
Je艣li chodzi o masowe protesty, to niezmiernie istotnym graczem w tej kwestii s膮 zwi膮zki zawodowe. Na tak zwanym Zachodzie zdaj膮 sobie one spraw臋 z zagro偶e艅, jakie niesie z sob膮 TTIP 鈥 na przyk艂ad wspomniana ju偶 utrata miejsc pracy. Ale tu chodzi te偶 o wykluczenie z dialogu spo艂ecznego. Bo nagle okazuje si臋, 偶e trzeci partner spo艂eczny nie ma ju偶 nic do powiedzenia. I je艣li CETA i TTIP zostan膮 podpisane, to zwi膮zki zawodowe nie b臋d膮 wi臋cej siedzie膰 przy stole obok przedstawicieli w艂adzy i biznesu 鈥 nie wtedy, gdy umowa narzuci nowe ramy tworzenia prawa.
CETA, umowa z Kanad膮, jest ju偶 wynegocjowana, czeka na g艂osowanie w Radzie Unii Europejskiej, gdzie ma zapa艣膰 decyzja, czy podpisywa膰 i czy 鈥 uwaga 鈥 wprowadzi膰 j膮 w 偶ycie 鈥瀟ymczasowo鈥 przed decyzj膮 parlament贸w krajowych, co jest kolejnym policzkiem w nasze prawa jako wolnych obywatelek i obywateli. Po decyzji Rady, kt贸ra ostatecznie ma zosta膰 przedstawiona 18 pa藕dziernika, przyjdzie ju偶 tylko czas na g艂os Parlamentu Europejskiego.
Op贸r przeciw CETA ro艣nie bardzo intensywnie w ostatnich tygodniach r贸wnie偶 w Polsce. Nadal jednak partia rz膮dz膮ca chce g艂osowa膰 za przyj臋ciem tej umowy przez Rad臋 UE.
Czyli trzeba b臋dzie wyj艣膰 na ulice.
Koniecznie. Tu chodzi o obron臋 Europy jak膮 znamy, ale przede wszystkim szans臋, 偶e wywalczymy kiedy艣 lepsz膮.
***

Maria 艢wietlik jest antropolo偶k膮 polityczno艣ci, od trzech lat zaanga偶owan膮 w kampani臋 przeciwko umowom o wolnym handlu TTIP i CETA. Jest cz艂onkini膮 zwi膮zku zawodowego 鈥濱nicjatywa Pracownicza鈥, dzia艂aj膮c膮 w komisji zrzeszaj膮cej pracownice i pracownik贸w organizacji pozarz膮dowej

***
Ju偶 15 pa藕dziernika odb臋dzie si臋 w Warszawie (i w innych miastach) demonstracja przeciwko TTIP i CETA. Manifestacja odb臋dzie si臋 trzy dni przed spotkaniem UE, na kt贸rym przedstawiciel polskiego rz膮du ma oficjalnie wyrazi膰 zgod臋 na podpisanie umowy z Kanad膮.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij