Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

┼Üwiatopogl─ůd dla sapiens

Harari mo┼╝e mie─ç racj─Ö: ÔÇ×Potrzebujemy umiej─Ötno┼Ťci sk┼éadania fragmentarycznych informacji w szerszy obraz ┼ŤwiataÔÇŁ. Bez nowej uniwersalnej opowie┼Ťci ani kolejne informacje o rozpadaj─ůcych si─Ö ekosystemach, ani najostrzejsza trauma pandemii nic nam nie pomog─ů.
┼Üwiatopogl─ůd dla sapiens
ilustr.: Julia Tyszka

Tekst jest nades┼éanym do redakcji ÔÇ×KontaktuÔÇŁ g┼éosem polemicznym z dyskusj─ů opublikowan─ů na ┼éamach listopadowego numeru miesi─Öcznika ÔÇ×ZnakÔÇŁ.

Czy egzystencjalne zagro┼╝enie i niemal metafizyczne do┼Ťwiadczenie ÔÇ×znieruchomienia ┼ŤwiataÔÇŁ podczas kwarantanny zaowocuj─ů ÔÇ×przebudzeniem z neoliberalizmuÔÇŁ i przebudow─ů naszych spo┼éecze┼ästw? ÔÇ×Warto zda─ç sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e zar├│wno w przypadku pandemii, jak i katastrofy klimatycznej, wszyscy jedziemy na tym samym w├│zkuÔÇŁ, napisa┼é w ÔÇ×KontakcieÔÇŁ Micha┼é S─Ök. ÔÇ×Na zgliszczach pa┼ästwa dobrobytu nie b─Ödzie si─Ö liczy─ç to, kto ┬źmia┼é racj─Ö┬╗. Budowanie sojuszy i wsp├│┼épraca z r├│┼╝nymi ┼Ťrodowiskami s─ů teraz kluczoweÔÇŁ. P├│ki co jednak zamiast wsp├│┼épracy odmiennych ┼Ťrodowisk mamy odradzanie si─Ö idei teokratycznych, polowanie na obcych i gor─ůce emocje: w Polsce, na W─Ögrzech, w Stanach Zjednoczonych i Izraelu. CNN donosi o zastrzeleniu w sklepie Family Dollar ochroniarza, kt├│ry pr├│bowa┼é nak┼éoni─ç klientk─Ö do za┼éo┼╝enia maski. Dowiadujemy si─Ö tak┼╝e ÔÇô z drugiej strony ÔÇô o po┼╝arze i zniszczeniu ko┼Ťcio┼éa protestuj─ůcej przeciw kwarantannie wsp├│lnoty zielono┼Ťwi─ůtkowej w Holly Springs, gdzie kto┼Ť napisa┼é przy wej┼Ťciu: ÔÇ×Za┼éo┼╝─Ö si─Ö, ┼╝e teraz siedzicie w domach, hipokryciÔÇŁ. Policja podejrzewa podpalenie.

Zanim si─Ö wszyscy pozabijamy, spr├│bujmy stworzy─ç jaki┼Ť nowy obraz ┼Ťwiata i cz┼éowieka, jaki┼Ť nowy wsp├│lny j─Özyk, w ramach kt├│rego mogliby┼Ťmy ze sob─ů jak ludzie rozmawia─ç. Do rozpocz─Öcia prac nad takim j─Özykiem nawo┼éuje od dawna izraelski historyk Yuval Harari. Ju┼╝ pod koniec minionego roku, w listopadowym ÔÇ×ZnakuÔÇŁ, historyk Adrian Weso┼éowski, sk─ůdin─ůd bardzo krytyczny wobec autora ÔÇ×SapiensÔÇŁ, zauwa┼╝y┼é: ÔÇ×Kiedy ┼Ťwiat faktycznie stoi na skraju katastrofy klimatycznej, uproszczone przes┼éanie Harariego to oczywi┼Ťcie znacznie cenniejszy g┼éos w debacie publicznej ni┼╝ coraz popularniejsza pseudonaukaÔÇŁ. Problem polega na tym, ┼╝e jest to ostatnie zdanie ca┼éego tekstu i nic wi─Öcej z niego nie wynika. Chcia┼ébym wi─Öc podzieli─ç si─Ö kilkoma sugestiami na temat szybko rosn─ůcej aktualno┼Ťci i wagi tego ÔÇô jak to okre┼Ťli┼é Weso┼éowski ÔÇô ÔÇ×uproszczonego przes┼éaniaÔÇŁ.

Zaczn─Ö od podstawowych za┼éo┼╝e┼ä, z kt├│rych Harari wyprowadza swoje g┼éo┼Ťne diagnozy i prognozy (przyst─Öpnie przedstawi┼é je cho─çby podczas konferencji TED w prelekcji ÔÇ×What Explains the Rise of Humans?ÔÇŁ). Przypomina on nam, ┼╝e homo sapiens ┼╝yje jednocze┼Ťnie w trzech ┼Ťwiatach: fizycznym, psychicznym (subiektywnym) i spo┼éecznym (intersubiektywnym). Antropologia kulturowa, socjologia, religioznawstwo i nauki polityczne opisuj─ů ten ostatni ┼Ťwiat jako stworzony w naszej zbiorowej wyobra┼║ni (ang. social reality). Sk┼éadaj─ů si─Ö na niego na przyk┼éad: ideologie, pa┼ästwa, firmy, prawa cz┼éowieka czy pieni─ůdze. Wychowujemy si─Ö w┼Ťr├│d tych twor├│w wyobra┼║ni, s─ů one tak┼╝e wmontowane w nasz─ů psychik─Ö (na przyk┼éad uczucie patriotyzmu) i w ┼Ťwiat fizyczny (na przyk┼éad flaga). Na co dzie┼ä ÔÇô co Harari mocno podkre┼Ťla ÔÇô nawet nie zauwa┼╝amy ich odmiennej, umownej i tymczasowej realno┼Ťci.

R├│┼╝ne elementy trzech ┼Ťwiat├│w ┼é─ůcz─ů si─Ö w ┼Ťwiatopogl─ůdy, czyli opowie┼Ťci porz─ůdkuj─ůce i wyja┼Ťniaj─ůce, czym jest ┼Ťwiat i jak w nim ┼╝y─ç. W tworzeniu takich opowie┼Ťciowych obraz├│w ogromn─ů rol─Ö mog─ů odgrywa─ç osobiste prze┼╝ycia (na przyk┼éad wizja w drodze do Damaszku w pogl─ůdach Paw┼éa z Tarsu) lub rzeczywisto┼Ť─ç fizyczna (na przyk┼éad zjawiska i relacje badane w ramach ┼Ťcis┼éych eksperyment├│w naukowych w pogl─ůdach Richarda Dawkinsa). Dopiero jednak po do┼é─ůczeniu element├│w spo┼éecznych, opowie┼Ťciowych, ÔÇ×wielkich narracjiÔÇŁ ÔÇô jak wiara w Mesjasza czy przekonanie o warto┼Ťci cz┼éowieka ÔÇô mo┼╝e powsta─ç funkcjonalny ┼Ťwiatopogl─ůd (na przyk┼éad chrze┼Ťcija┼ästwo czy ┼Ťwiecki humanizm).

Pajęczyna znaczeń

Postaram si─Ö poni┼╝ej pokaza─ç, ┼╝e ksi─ů┼╝ki Yuvala Harariego przynosz─ů krytyczn─ů, wywa┼╝on─ů refleksj─Ö o tym, sk─ůd bierzemy nasze ┼Ťwiatopogl─ůdy, jak wi─ů┼╝─ů si─Ö one z wiedz─ů naukow─ů i naszym codziennym ┼╝yciem. Zaczn─Ö od przyk┼éadu.

W ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ (2015) Harari opowiada histori─Ö ┼Ťredniowiecznego angielskiego rycerza o imieniu John, kt├│ry po zdobyciu Jerozolimy przez muzu┼éman├│w w roku 1187 postanowi┼é wyruszy─ç do Ziemi ┼Üwi─Ötej na og┼éoszon─ů przez papie┼╝a krucjat─Ö. Harari zastanawia si─Ö: ÔÇ×Co sk┼éoni┼éo tego zamo┼╝nego rycerza do porzucenia wygodnego ┼╝ycia w jego zamku i podj─Öcia niebezpiecznej wyprawy do kraju, z kt├│rym wcze┼Ťniej nie mia┼é nic wsp├│lnego?ÔÇŁ.

Odpowiedzi─ů jest ca┼éa historia ┼╝ycia, wychowania i kultury otaczaj─ůcej Johna. Jako dziecko wys┼éuchiwa┼é rodzinnych legend o wyprawie dziadka na jedn─ů z poprzednich krucjat i patrzy┼é na jego otoczony kultem miecz zawieszony nad kominkiem. Potem by┼é widzem przedstawie┼ä ukazuj─ůcych dzielnych chrze┼Ťcijan w obronie Jerozolimy. W niedziel─Ö podczas mszy w ko┼Ťciele podziwia┼é kolorowy witra┼╝, na kt├│rym Godfryd z Bouillon zmaga┼é si─Ö z odra┼╝aj─ůcymi muzu┼émanamiÔÇŽ I tak dalej, i temu podobne. ÔÇ×W ten spos├│bÔÇŁ, wyja┼Ťnia Harari, ÔÇ×oczko za oczkiem ┼Ťredniowieczna cywilizacja rozpo┼Ťciera┼éa swoj─ů sie─ç znacze┼ä, ┼éapi─ůc w ni─ů Johna i jemu wsp├│┼éczesnych jak muchyÔÇŁ.

Wyprawa w g┼é─ůb ┼Ťredniowiecza to dla autora ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ tylko wst─Öp do pytania o bli┼╝sze nam obrazy ┼Ťwiata. Rycerz John m├│g┼é si─Ö myli─ç, wierz─ůc, ┼╝e ma sens zabijanie muzu┼éman├│w i ┼╝e jest to co┼Ť, za co dobry B├│g we┼║mie go do chrze┼Ťcija┼äskiego nieba. Ale ÔÇô pyta Harari ÔÇô czy z r├│wn─ů ┼éatwo┼Ťci─ů uwierzymy, ┼╝e m┼éody Anglik o imieniu John, kt├│ry dzi┼Ť wyje┼╝d┼╝a na Bliski Wsch├│d w ramach misji humanitarnych, ulega podobnemu z┼éudzeniu? Mo┼╝emy si─Ö zgodzi─ç, ┼╝e fikcj─ů by┼éa opowie┼Ť─ç komunist├│w o prawach rozwoju historii i nieuchronno┼Ťci przej─Öcia w┼éadzy przez robotnik├│w. Ale czy r├│wnie ┼éatwo uwierzymy w fikcyjno┼Ť─ç takich spo┼éecznych twor├│w jak wolny rynek, Unia Europejska, prawa cz┼éowieka, tolerancja religijna czy demokracja?

Sk─ůd wiemy, ┼╝e nasz ┼Ťwiatopogl─ůd i system warto┼Ťci przetrwaj─ů d┼éu┼╝ej ni┼╝ kilka nast─Öpnych pokole┼ä? Harari pisze: ÔÇ×Na przestrzeni dziesi─Öcioleci i wiek├│w sie─ç znacze┼ä rozlu┼║nia si─Ö i nowa sie─ç jest rozpinana na jej miejscu. Studiowanie historii to przygl─ůdanie si─Ö, jak sieci te s─ů rozwijane i rozpadaj─ů si─Ö, a to, co w jednej epoce wydawa┼éo si─Ö ludziom najwa┼╝niejsze na ┼Ťwiecie, ich potomkom wydaje si─Ö pozbawione najmniejszego sensuÔÇŁ.

Wielka historia

Uczeni humani┼Ťci krytykuj─ůcy kolejne ksi─ů┼╝ki Harariego wydaj─ů si─Ö zupe┼énie nie rozumie─ç, ┼╝e niezwykle szeroka perspektywa, z jakiej Harari obserwuje pojawianie si─Ö i znikanie naszych masowych ┼Ťwiatopogl─ůd├│w, nie jest perspektyw─ů tradycyjnej historii globalnej czy powszechnej. Jego ksi─ů┼╝ki podejmuj─ů i rozwijaj─ů formu┼é─Ö tak zwanej wielkiej historii (ang. Big History).

Na pocz─ůtku XXI stulecia wyk┼éady, artyku┼éy, a zw┼éaszcza ksi─ů┼╝ka ÔÇ×Ewolucja kosmicznaÔÇŁ (2001) astrofizyka Erica Chaissona zacz─Ö┼éy opowiada─ç histori─Ö Wszech┼Ťwiata jako dzieje stopniowego powstawania w naturze coraz bardziej z┼éo┼╝onych struktur: gwiazd, planet, ┼╝ycia, ludzkich spo┼éecze┼ästw i kultur. Historyk David Christian zobaczy┼é w pracach Chaissona nowy spos├│b uprawiania historii, kt├│ra by┼éaby syntez─ů nauk szczeg├│┼éowych, a zw┼éaszcza nauk ┼Ťcis┼éych (kosmologii, fizyki, chemii, biologii i tak dalej), po┼é─ůczonych w jak najbardziej czyteln─ů opowie┼Ť─ç o ┼Ťwiecie i cz┼éowieku. W wywiadzie dla Edge.org (We Need A Modern Origin Story: A Big History) wskaza┼é na edukacyjne zapotrzebowanie na tak─ů syntetyczn─ů, wyja┼Ťniaj─ůc─ů ┼Ťwiat opowie┼Ť─ç:

Szko┼éa nie nadaje niczemu sensu. Zajmuje si─Ö mn├│stwem technicznych szczeg├│┼é├│w, drobnymi u┼éamkami sensu. Nikt ci nigdy nie pomaga w z┼éo┼╝eniu tego w ca┼éo┼Ť─ç. Idziesz potem na uniwersytet i my┼Ťlisz sobie: ÔÇ×Tam przynajmniej b─Öd─ů filozofowieÔÇŁ. Nic si─Ö jednak nie zmienia. Wszyscy si─Ö do tego przyzwyczajamy. Wszyscy zostajemy zamkni─Öci w tej samej kulturze specjalizacji, bardzo g┼é─Öboko wbudowanej w nasze metody kszta┼écenia i badania ┼Ťwiata.

Ksi─ů┼╝ki z zakresu wielkiej historii nie zaczynaj─ů si─Ö wraz z pocz─ůtkami ludzkiej kultury, ale u pocz─ůtku Wszech┼Ťwiata, prawie czterna┼Ťcie miliard├│w lat temu. Nie zatrzymuj─ů si─Ö na dniu dzisiejszym, lecz si─Ögaj─ů w nasze mo┼╝liwe, dalekie przysz┼éo┼Ťci. Mniej ceni─ů specjalistyczn─ů dok┼éadno┼Ť─ç, a bardziej przejrzysto┼Ť─ç i rozleg┼éo┼Ť─ç obrazu. (Christian posun─ů┼é si─Ö tak daleko, ┼╝e na jednej z konferencji TED opowiedzia┼é histori─Ö wszech┼Ťwiata w ci─ůgu osiemnastu minutÔÇŽ). Przyk┼éadami takich opowie┼Ťci s─ů ÔÇ×Maps of TimeÔÇŁ Christiana (2005), ÔÇ×Big History: From the Big Bang to the PresentÔÇŁ Cynthii Stokes Brown (2017) oraz ÔÇ×SapiensÔÇŁ Yuvala Harariego (2011).

O ile jednak typowa wielka historia opiera si─Ö na wiedzy pochodz─ůcej z nauk ┼Ťcis┼éych, o tyle wersja Harariego o wiele bardziej czerpie z humanistyki, a zw┼éaszcza ┼Ťledzi kieruj─ůce nami, spo┼éecznie wytwarzane i rozpowszechniane opowie┼Ťci. Intencja pozosta┼éa ta sama. Chodzi o uk┼éadanie historii Kosmosu, przyrody, cz┼éowieka i kultury w jak najbli┼╝szej relacji ze wsp├│┼éczesn─ů wiedz─ů naukow─ů, a zarazem o integrowanie informacji i nadawanie im brakuj─ůcego sensu.

ÔÇ×Ostatni─ů rzecz─ů, kt├│r─ů nauczyciel powinien zapewni─ç wychowankom, jest wi─Öcej informacjiÔÇŁ ÔÇô twierdzi Harari w ÔÇ×21 lekcjach na XXI wiekÔÇŁ. ÔÇ×Ju┼╝ ich maj─ů o wiele za du┼╝o. Potrzebuj─ů oni raczej umiej─Ötno┼Ťci nadawania sensu r├│┼╝nym informacjom, znajdowania r├│┼╝nic mi─Ödzy tym, co wa┼╝ne, i tym, co niepotrzebne. A przede wszystkim potrzebuj─ů umiej─Ötno┼Ťci sk┼éadania fragmentarycznych danych w szerszy obraz ┼ŤwiataÔÇŁ.

Dogmaty religijne i ┼Ťwieckie

Moim zdaniem dopiero wyprowadzenie pisarstwa Yuvala Harari z wielkiej historii, z pr├│by spojenia ┼Ťwiata rozbitego na niejednorodne pola akademickich bada┼ä, pozwala lepiej zrozumie─ç krytyczn─ů uwag─Ö, z jak─ů przygl─ůda si─Ö on wszelkim masowym opowie┼Ťciom. Wiedza naukowa z jednej strony podwa┼╝a u niego tradycyjne religie, z drugiej ÔÇô wp─Ödza niewierz─ůcych w Boga w niebezpieczne z┼éudzenie ┼Ťcis┼éo┼Ťci ustale┼ä w naukach spo┼éecznych i humanistycznych, najbli┼╝szych ┼Ťwiatu ┼╝ycia codziennego i pytaniom ┼Ťwiatopogl─ůdowym.

Autor ÔÇ×SapiensÔÇŁ wspomina, jak w dzieci┼ästwie podczas szkolnej uroczysto┼Ťci w Izraelu wyobra┼╝a┼é sobie w┼éasn─ů przysz┼éo┼Ť─ç bohaterskiego ┼╝o┼énierza, poleg┼éego w obronie ┼╝ydowskiego narodu, le┼╝─ůcego w grobie i s┼éuchaj─ůcego recytowanych o nim wierszy. Przysz┼éa mu jednak do g┼éowy w─ůtpliwo┼Ť─ç: ÔÇ×Czy rzeczywi┼Ťcie, b─Öd─ůc umar┼éym, mo┼╝na s┼éucha─ç poezji?ÔÇŁ. Nieco p├│┼║niej, kiedy dowiedzia┼é si─Ö, ┼╝e wszech┼Ťwiat istnieje ju┼╝ czterna┼Ťcie miliard├│w lat, zacz─ů┼é mie─ç kolejne w─ůtpliwo┼Ťci. W ÔÇ×21 lekcjachÔÇŽÔÇŁ zapisa┼é: ÔÇ×Syjonizm uwa┼╝a za ┼Ťwi─Öt─ů histori─Ö oko┼éo 0,2% ludzko┼Ťci, dziej─ůc─ů si─Ö na 0,005% powierzchni Ziemi podczas drobnego u┼éamka historii ludzko┼Ťci. Historia syjonist├│w nie jest w stanie przypisa─ç ┼╝adnego znaczenia chi┼äskim imperiom, plemionom z Nowej Gwinei ani galaktyce AndromedyÔÇŁ. Wed┼éug Harariego wszystkie ┼Ťwiatopogl─ůdy nacjonalistyczne s─ů podobnie niekompletne. ÔÇ×Nacjonalizm Serb├│w nie jest ani troch─Ö zainteresowany wydarzeniami z epoki jurajskiej, a nacjonali┼Ťci korea┼äscy wierz─ů, ┼╝e ma┼éy p├│┼éwysep na wschodnim wybrze┼╝u Azji to jedyna cz─Ö┼Ť─ç Kosmosu, kt├│ra odgrywa znacz─ůc─ů rol─Ö w ca┼éej rzeczywisto┼ŤciÔÇŁ.

Z podobn─ů szczero┼Ťci─ů i jasno┼Ťci─ů Harari zapisuje swoje pytania co do wierze┼ä hinduist├│w i buddyst├│w g┼éosz─ůcych niesko┼äczony kr─ůg narodzin i ┼Ťmierci. ÔÇ×Jaki mam dow├│d, ┼╝e w przesz┼éo┼Ťci rzeczywi┼Ťcie by┼éem ┼Ťredniowiecznym pasterzem, neandertalskim ┼éowc─ů, tyranozaurem reksem albo ameb─ů? (Je┼Ťli rzeczywi┼Ťcie ┼╝y┼éem miliony lat, w jakim┼Ť momencie musia┼éem by─ç dinozaurem albo ameb─ů, bo ludzie ┼╝yj─ů na Ziemi dopiero od 2,5 miliona lat)ÔÇŁ.

Co w takim razie ze ┼Ťwiatopogl─ůdem wsp├│┼éczesnych humanist├│w, ateist├│w i w og├│le os├│b samodzielnych ┼Ťwiatopogl─ůdowo, kt├│re cz─Östo powo┼éuj─ů si─Ö w┼éa┼Ťnie na wiedz─Ö naukow─ů i powinny by─ç wolne od podobnych niejasno┼Ťci? ÔÇ×Przyznajcie si─Ö do w┼éasnego cienia!ÔÇŁ ÔÇô apeluje do nich wszystkich Harari w tytule specjalnego rozdzia┼éu ÔÇ×21 lekcji na XXI wiekÔÇŁ po┼Ťwi─Öconego ┼Ťwieckim obrazom ┼Ťwiata. Po pierwsze, idea┼éy ludzi ┼╝yj─ůcych poza religiami nie s─ů ich wy┼é─ůczn─ů w┼éasno┼Ťci─ů. ÔÇ×┼╗ydzi ceni─ů prawd─Ö, chrze┼Ťcijanie ÔÇô wsp├│┼éczucie, muzu┼émanie ÔÇô r├│wno┼Ť─ç, hindui┼Ťci ÔÇô odpowiedzialno┼Ť─ç itp.ÔÇŁ. Po drugie, historia XX wieku daje do my┼Ťlenia. ÔÇ×┼Üwieckie ruchy i instytucje naukowe oczarowa┼éy miliardy ludzi obietnicami udoskonalenia cz┼éowieka i u┼╝ycia bogactw planety Ziemia dla dobra ca┼éego naszego gatunku. Skutkiem tych obietnic okaza┼éo si─Ö nie tylko pokonanie epidemii i g┼éodu, ale tak┼╝e Gu┼éagi i topniej─ůce lodowceÔÇŁ.

Podobnie jak inni tw├│rcy wielkiej historii, Harari nie zatrzymuje si─Ö na wsp├│┼éczesno┼Ťci. Poniewa┼╝ jego zdaniem wiara w istnienie ÔÇ×praw cz┼éowiekaÔÇŁ nie ma podstaw naukowych i jest tylko ┼Ťwieckim dogmatem ┼Ťwiatopogl─ůdu humanistycznego ÔÇô trudno b─Ödzie w ramach tej wiary rozwi─ůzywa─ç nowe cywilizacyjne problemy. Czy prawo do ┼╝ycia oznacza, ┼╝e mamy przy u┼╝yciu biotechnologii stara─ç si─Ö o eliminacj─Ö ┼Ťmierci? Czy prawo do wolno┼Ťci mo┼╝e zrealizowa─ç superkomputer, sprawdzaj─ůcy i spe┼éniaj─ůcy w internecie rzeczy nasze najskrytsze pragnienia? Czy przyszli nadludzie powinni mie─ç nadludzkie prawa? Harari komentuje: ÔÇ×Dogmat praw cz┼éowieka ukszta┼étowa┼é si─Ö w minionych stuleciach jako or─Ö┼╝ przeciwko inkwizycji, monarchii absolutnej, faszystom i Ku-Klux-Klan. Nie za bardzo przydaje si─Ö w ┼Ťwiecie postludzi, cyborg├│w i superinteligentnych komputer├│wÔÇŁ.

Czy Harari chce nas pozbawi─ç cz┼éowiecze┼ästwa?

Historyczna krytyka masowych ┼Ťwiatopogl─ůd├│w, kt├│r─ů proponuje Harari, jest wielokierunkowa i totalna. Nie oszcz─Ödza ┼╝adnej z naszych wielkich wsp├│┼éczesnych wizji ┼Ťwiata. Najbli┼╝sze mu ┼Ťwiecki humanizm i liberalizm nie s─ů bynajmniej traktowane ulgowo w ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ: ÔÇ×Nowoczesne spo┼éecze┼ästwo wierzy w humanistyczne dogmaty i pos┼éuguje si─Ö metodami naukowymi nie po to, aby o te dogmaty pyta─ç, ale aby wprowadzi─ç je w ┼╝ycie. W XXI wieku dogmaty humanist├│w raczej nie zostan─ů zast─ůpione przez czysto naukowe teorieÔÇŁ.

Umiej─Ötno┼Ť─ç zachowania dystansu do rozmaitych ÔÇ×wielkich narracjiÔÇŁ, ale przede wszystkim do w┼éasnego ┼Ťwiatopogl─ůdu, by┼éa dok┼éadnie tym, co od pierwszych przeczytanych stron zafascynowa┼éo mnie w pisarstwie Yuvala Harariego. Po┼Ťwi─Öci┼éem sporo miejsca, aby j─ů udokumentowa─ç, bo z wszystkich negatywnych ocen w listopadowym ÔÇ×ZnakuÔÇŁ najbardziej niezas┼éu┼╝one wydaje mi si─Ö pos─ůdzanie autora ÔÇ×SapiensÔÇŁ o rozpowszechnianie ÔÇ×posttotalitaryzmuÔÇŁ, o pr├│b─Ö ÔÇ×stworzenia nowego cz┼éowieka (cho─ç tym razem bez u┼╝ywania metod terroru) za pomoc─ů uniformizacji i depersonifikacjiÔÇŁ. Sk─ůd takie pos─ůdzenie? Filozof, doktor habilitowana, Marta Soniewicka wyprowadza je z opisu nowych ┼Ťwiatopogl─ůd├│w (ÔÇ×religiiÔÇŁ) epoki informatycznej jak posthumanizm czy dataizm w ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ.

Z samego faktu, ┼╝e Harari po┼Ťwi─Öca sporo uwagi mo┼╝liwym przysz┼éym mapom ┼Ťwiata, wcale jednak nie wynika, ┼╝e reprezentuj─ů one jego w┼éasne stanowisko. Autor ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ wr─Öcz podkre┼Ťla zasadnicz─ů nieprzewidywalno┼Ť─ç przysz┼éo┼Ťci (ÔÇ×Nikt tak naprawd─Ö nie wieÔÇŁ). Za cel stawia sobie nie polecanie takich czy innych idei, ale poszerzenie horyzont├│w, w ramach kt├│rych pytamy o to, co si─Ö wydarzy (dlatego w ÔÇ×Homo DeusÔÇŁ pisze: ÔÇ×Ksi─ů┼╝ka ta ┼Ťledzi pocz─ůtki naszego wsp├│┼éczesnego sposobu my┼Ťlenia, aby rozlu┼║ni─ç ten w─Öze┼é i umo┼╝liwi─ç my┼Ťlenie o przysz┼éo┼Ťci z wi─Öksz─ů wyobra┼║ni─ůÔÇŁ).

Filozofia i ┼Ťwiatopogl─ůd

Harari ma zreszt─ů sporo pretensji do filozof├│w. We wspomnianym numerze ÔÇ×ZnakuÔÇŁ Charles Taylor na przyk┼éad powiada o sobie: ÔÇ×Ot├│┼╝, im wi─Öcej widzisz, im bardziej zag┼é─Öbiasz si─Ö w pewne filozoficzne problemy, tym wi─Öcej nowych dostrzegasz ÔÇô i to takich, kt├│re uznajesz za wa┼╝niejsze i jeszcze bardziej fundamentalne. To jak ze wspinaniem si─Ö po g├│rach: po zdobyciu jednej dostrzegasz kolejn─ů, wi─Öksz─ů. Nie mo┼╝esz si─Ö wi─Öc zatrzyma─çÔÇŁ. Taylor m├│wi tu jednak o refleksji akademickiej, a nie o kieruj─ůcych nami ┼Ťwiatopogl─ůdach. Bo w codziennym ┼╝yciu nie mo┼╝esz ÔÇô jak to trze┼║wo zauwa┼╝a Harari ÔÇô czeka─ç trzy tysi─ůce lat, kt├│re i tak filozofom nie wystarcz─ů, aby co┼Ť ustali─ç. Musisz si─Ö ÔÇ×zatrzyma─çÔÇŁ, to znaczy wybra─ç kontekst, w obr─Öbie kt├│rego podejmiesz najbli┼╝sze czekaj─ůce ci─Ö decyzje: o wzi─Öciu kredytu albo o zwr├│ceniu komu┼Ť uwagi, ┼╝e chodz─ůc bez maski nara┼╝a ┼╝ycie innych. U┼╝yjesz wtedy jakiej┼Ť lepszej lub gorszej mapy ┼Ťwiata. (Za niedok┼éadno┼Ťci tej mapy zap┼éacisz w┼éasnym ┼╝yciem: natychmiast albo za pi─Ö─çdziesi─ůt lat).

Na szcz─Ö┼Ťcie nie tylko wielka historia i Yuval Harari coraz intensywniej badaj─ů natur─Ö takich map. Psychologia bardziej systematycznie zajmuje si─Ö ┼Ťwiatopogl─ůdem od samego pocz─ůtku nowego stulecia. Filozofia patrzy z dystansem na swoje europejskie ┼║r├│d┼éa i pr├│buje mierzy─ç si─Ö z si┼é─ů kieruj─ůcych nami na co dzie┼ä przekona┼ä. Religioznawstwo tak┼╝e odpowiada ju┼╝ na nowe zapotrzebowanie i by─ç mo┼╝e stanie si─Ö kiedy┼Ť ┼Ťwiatopogl─ůdologi─ů, czyli nauk─ů o wierzeniach nie tylko w religiach, ale i poza religiami.

Harari mo┼╝e mie─ç racj─Ö: coraz bardziej ÔÇ×potrzebujemy umiej─Ötno┼Ťci sk┼éadania fragmentarycznych informacji w szerszy obraz ┼ŤwiataÔÇŁ. Bez tego obrazu, bez nowej uniwersalnej opowie┼Ťci o tym, sk─ůd si─Ö tutaj wzi─Öli┼Ťmy, co warto robi─ç i dok─ůd idziemy ÔÇô ani kolejne informacje naukowc├│w o kolejnych rozpadaj─ůcych si─Ö ekosystemach, ani najostrzejsza trauma pandemii nic nam nie pomog─ů.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś