Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Sucha studnia neoliberalizmu ­čÄž

Chile odda┼éo kontrol─Ö nad swoimi zasobami wodnymi w r─Öce wolnego rynku. A wolny rynek prezent przyj─ů┼é z rado┼Ťci─ů.
Sucha studnia neoliberalizmu ­čÄž
zdj.: Cristian Castillo

Tekst jest dost─Öpny r├│wnie┼╝ w wersji audio. Czyta Bartosz Cheda.

Kilkunastu wolontariuszy ustawi┼éo si─Ö w rz─Ödzie na d┼éugim drewnianym pomo┼Ťcie. Pomimo poranka s┼éo┼äce ┼Ťwieci┼éo ju┼╝ na tyle mocno, ┼╝e ca┼é─ů operacj─Ö trzeba by┼éo przeprowadzi─ç mo┼╝liwie szybko ÔÇô inaczej niekt├│rzy zacz─Öliby mdle─ç z gor─ůca. Koordynator projektu podszed┼é do ka┼╝dego z uczestnik├│w, wr─Öczaj─ůc plansz─Ö ze zdj─Öciem. Tak zacz─Ö┼éa si─Ö historyczna rekonstrukcja suszy. Wolontariusze zeszli z pomostu i pomkn─Öli, ka┼╝dy w inny k─ůt jeziora, oddaleni od siebie czasem nawet o kilkaset metr├│w. Za nimi ruszy┼é fotograf, pilnuj─ůcy by miejsca, w kt├│rych stan─Öli, odpowiada┼éy tym z trzymanych przez nich zdj─Ö─ç.

Ta opowie┼Ť─ç wydaje si─Ö na pierwszy rzut oka zawiera─ç przynajmniej kilka sprzeczno┼Ťci. Jak mo┼╝na sta─ç w wielkim jeziorze? I pozowa─ç przy tym do zdj─Ö─ç? Z wielkimi kartonami w r─Ökach? W normalnych warunkach mo┼╝na by to uzna─ç za niespecjalnie sp├│jny opis artystycznego happeningu. Tylko ┼╝e warunki na dawnym jeziorze Laguna de Aculeo normalne nie s─ů.

Po┼éo┼╝ony w ┼Ťrodkowym Chile, nieco ponad 70 kilometr├│w od stolicy kraju ÔÇô Santiago, akwen by┼é przez setki lat jednym z najwa┼╝niejszych ┼║r├│de┼é s┼éodkiej wody dla lokalnych populacji ÔÇô najpierw rdzennych Mapuczy, potem europejskich kolonizator├│w, wreszcie ÔÇô wsp├│┼éczesnych Chilijczyk├│w. By┼é, bo w 2018 roku oficjalnie przesta┼é istnie─ç jako zbiornik wodny. Laguna wysch┼éa zupe┼énie, dzisiaj jest wielkim na 12 kilometr├│w kwadratowych pustynnym obszarem, po kt├│rym pr─Ödzej ni┼╝ p┼éywa─ç ┼é├│dk─ů mo┼╝na przejecha─ç si─Ö samochodem terenowym.

Na tragedi─Ö laguny chcia┼é zwr├│ci─ç uwag─Ö chilijski oddzia┼é Greenpeace, organizuj─ůc przywo┼éany wy┼╝ej happening. Fotografie wolontariuszy mia┼éy pokaza─ç kontrast pomi─Ödzy tym, co by┼éo, a dzisiejsz─ů rzeczywisto┼Ťci─ů. Ka┼╝dy z nich stawa┼é w miejscu uwiecznionym na zdj─Öciu z czas├│w, w kt├│rych jezioro by┼éo jeszcze pe┼éne wody. Teraz, w 13 roku suszy jest ona co najwy┼╝ej mglistym wspomnieniem.

Cho─ç akurat historia Laguna de Aculeo jest jedn─ů z bardziej drastycznych ilustracji chilijskich problem├│w z susz─ů, sytuacja w innych cz─Ö┼Ťciach kraju jest niewiele lepsza. Wed┼éug danych UN-Habitat, agencji Narod├│w Zjednoczonych do spraw obszar├│w zamieszka┼éych przez ludzi, milion mieszka┼äc├│w tego kraju nie ma regularnego dost─Öpu do wody pitnej. Oczywistym winowajc─ů tej sytuacji jest katastrofa klimatyczna. Tylko w ci─ůgu ostatnich kilkunastu lat ┼Ťrednie temperatury w Chile podnios┼éy si─Ö o jeden stopie┼ä Celsjusza, do 2050 roku wzrosn─ů o kolejne 1,5-1,7 stopnia. Coraz rzadziej pada tam deszcz. W centralnej, najg─Ö┼Ťciej zaludnionej cz─Ö┼Ťci kraju, w kt├│rej mieszka blisko dwie trzecie Chilijczyk├│w, opady zmniejszy┼éy si─Ö a┼╝ o 30 procent na przestrzeni zaledwie 10 lat. Zmieniaj─ůcy si─Ö klimat nie daje jednak wszystkich odpowiedzi na pytania o znikaj─ůc─ů wod─Ö. Znaczn─ů ich cz─Ö┼Ť─ç znale┼║─ç mo┼╝na za to w najnowszej historii chilijskiego neoliberalizmu.

┼Üwi─Öta w┼éasno┼Ť─ç wody

Po zamachu stanu zainicjowanym 11 wrze┼Ťnia 1973 roku przez wojsko pod przyw├│dztwem genera┼éa Augusto Pinocheta Chile stopniowo stawa┼éo si─Ö wolnorynkow─ů utopi─ů. Pod rz─ůdami junty i jej cywilnych ideolog├│w, na czele z bratem poprzedniego prezydenta kraju, Jos├ę Pi├▒er─ů, kraj ten w najbardziej zaawansowany spos├│b wcieli┼é w ┼╝ycie zasady deregulacji, prywatyzacji i minimalnego zaanga┼╝owania pa┼ästwa w gospodark─Ö. Dokumentem o znaczeniu formacyjnym by┼éa w tym zakresie przygotowana przez Pi├▒er─Ö ustawa zasadnicza, przyj─Öta w referendum 1980 roku i wprowadzona w ┼╝ycie rok p├│┼║niej. Kieruj─ůcy w├│wczas resortem pracy i polityki spo┼éecznej ekonomista nazwa┼é j─ů ÔÇ×konstytucj─ů wolno┼ŤciÔÇŁ, na cze┼Ť─ç jednej z najwa┼╝niejszych prac swojego ideologicznego mistrza, Augusta Friedricha von Hayeka. Opr├│cz prawd z jego punktu widzenia oczywistych, jak nadrz─Ödna rola rynku czy ┼Ťwi─Öto┼Ť─ç w┼éasno┼Ťci prywatnej, konstytucja ta zawiera┼éa szereg praw niespotykanych w innych tego typu dokumentach nigdzie na ┼Ťwiecie. Jednym z nich by┼éo prawo do posiadania na w┼éasno┼Ť─ç zasob├│w wodnych. Innymi s┼éowy, od nieco ponad czterech dekad, woda jest w Chile najzwyklejszym dobrem rynkowym, podlegaj─ůcym zasadom wolnego obrotu. ÔÇ×Konstytucja wolno┼ŤciÔÇŁ pozwoli┼éa prywatnym podmiotom nabywa─ç tereny, na kt├│rych znajduj─ů si─Ö uj─Öcia wody pitnej, jej zbiorniki, cieki wodne, a wi─Öc nawet rzeki czy jeziora. Woda, jako dobro znajduj─ůce si─Ö na tym obszarze, wchodzi┼éa w jego sk┼éad, a wi─Öc w┼éa┼Ťciciel terenu m├│g┼é ni─ů rozporz─ůdza─ç w dowolny spos├│b. W czasach dyktatury taki paradygmat uzasadniany by┼é na dwa sposoby. Po pierwsze, Pi├▒era chcia┼é za wszelk─ů cen─Ö uniemo┼╝liwi─ç jakiekolwiek formy kolektywizacji ziemi czy zbiorowej w┼éasno┼Ťci zasob├│w naturalnych. Tych rozwi─ůza┼ä nienawidzi┼é programowo, bo by┼éy postulatami rz─ůdu Jedno┼Ťci Ludowej, kt├│rym kierowa┼é Salvador Allende i kt├│ry dyktatura obali┼éa przemoc─ů. Po drugie, pinochety┼Ťci zak┼éadali, ┼╝e prywatyzacja wody b─Ödzie stymulowa─ç rozw├│j gospodarczy, zw┼éaszcza w biedniejszej, rolniczej cz─Ö┼Ťci kraju. Swobodne zarz─ůdzanie ni─ů mia┼éo pozwoli─ç, w my┼Ťli dogmatu leseferyzmu, na obudzenie w Chilijczykach genu przedsi─Öbiorczo┼Ťci.

To tutaj znajduj─ů si─Ö teoretyczne podstawy tamtejszego kryzysu w dost─Öpie do wody pitnej. Sam fakt prywatyzacji nie musia┼é doprowadzi─ç do takich wynaturze┼ä, jakie dzi┼Ť istniej─ů w Chile. Przy odpowiednim nadzorze instytucji pa┼ästwowych, strategicznym podej┼Ťciu do wody jako surowca wp┼éywaj─ůcego na bezpiecze┼ästwo i zdrowie publiczne oraz przede wszystkim ÔÇô dzia┼éaniach antymonopolowych mo┼╝na by┼éo unikn─ů─ç sytuacji, w kt├│rej dost─Öpu do wody na co dzie┼ä nie ma co dwudziesty Chilijczyk, a w momentach ekstremalnej suszy ÔÇô nawet co dziesi─ůty. Zamiast tego stworzono warunki do wyhodowania na wodzie gigantycznych fortun, co pog┼é─Öbi┼éo wzrost i tak znacz─ůcych nier├│wno┼Ťci spo┼éecznych.

Chile powszechnie ÔÇô i zgodnie z prawd─ů ÔÇô postrzegane jest jako kraj bogaty jak na warunki Ameryki ┼üaci┼äskiej. Pa┼ästwo to notuje drugie najwy┼╝sze PKB na mieszka┼äca w ca┼éym regionie, lepiej ÔÇô przynajmniej wed┼éug pobie┼╝nych statystyk ÔÇô ┼╝yje si─Ö tylko przeci─Ötnemu mieszka┼äcowi Urugwaju. Ten relatywny dobrostan przypisywany jest cz─Östo zyskom z eksportu miedzi, w ostatnich latach rosn─ůcemu zw┼éaszcza dzi─Öki wsp├│┼épracy handlowej z Chinami. Mied┼║ jednak ju┼╝ dawno przesta┼éa by─ç jedynym ┼║r├│d┼éem chilijskiego bogactwa. Po pierwsze dlatego, ┼╝e zyski z jej sprzeda┼╝y na globalnych rynkach nie trafiaj─ů w ca┼éo┼Ťci do bud┼╝etu. Po transformacji ustrojowej z prze┼éomu lat 80. i 90. a┼╝ 10 procent zarobionych na tym surowcu pieni─Ödzy zagwarantowa┼éy sobie si┼éy zbrojne, wtedy dowodzone wci─ů┼╝ przez Augusto Pinocheta. To by┼é prawnie usankcjonowany haracz, kt├│ry prodemokratyczny ob├│z by┼é got├│w zap┼éaci─ç za obietnic─Ö zaakceptowania przez Pinocheta pokojowej transformacji demokratycznej i pozostania wojska w barakach, nawet je┼Ťli na p├│┼║niejszym etapie sytuacja w kraju mia┼éaby wygl─ůda─ç inaczej, ni┼╝ mundurowi by sobie tego ┼╝yczyli.

Drugim czynnikiem jest rosn─ůcy w ostatnich trzydziestu latach udzia┼é rolnictwa przemys┼éowego w chilijskiej gospodarce. Dzisiaj, jak wskazuj─ů dane tamtejszej administracji prezydenckiej, 28 procent chilijskiego handlu zagranicznego stanowi ┼╝ywno┼Ť─ç, a przychody z tego sektora odpowiadaj─ů za 11 procent PKB. Czym wi─Öc stoi Chile, je┼Ťli nie miedzi─ů? Kraj jest dzi┼Ť najwi─Ökszym na ┼Ťwiecie producentem i eksporterem winogron sto┼éowych (wi─Ökszo┼Ť─ç z tych, kt├│re kupuj─ů w supermarketach r├│wnie┼╝ polscy konsumenci, pochodzi w┼éa┼Ťnie z po┼éudnia Ameryki ┼üaci┼äskiej). Do tego dochodz─ů wi┼Ťnie oraz suszone owoce, przede wszystkim jab┼éka, w ostatnich latach coraz bardziej popularne na Globalnej P├│┼énocy. I wreszcie ÔÇô avocado. Owoc-symbol pokolenia millenials├│w, przestereotypizowany do granic mo┼╝liwo┼Ťci. Ale przede wszystkim ÔÇô bij─ůcy rekordy popularno┼Ťci, co jest o tyle istotne, ┼╝e jego produkcja poch┼éania niewyobra┼╝alne ilo┼Ťci wody.

Ca┼éo┼Ť─ç procesu produkcyjnego jednego tylko owocu avocado konsumuje a┼╝ 70 litr├│w wody pitnej. Przy za┼éo┼╝eniu, ┼╝e ┼Ťrednia waga pojedynczego avocado to mi─Ödzy 100 a 150 g, jeden kilogram wymaga nawet do 700 litr├│w wody. Dla por├│wnania – siedmiominutowy prysznic zu┼╝ywa do 60 litr├│w wody, jeden cykl mycia naczy┼ä w zmywarce – od 9 do 12 litr├│w, pralka w przeci─Ötnym programie prania codziennego – maksymalnie 80 litr├│w. Co wi─Öcej, w przypadku avocado mowa tu jedynie o wodzie u┼╝ywanej w samym rolnictwie, bez dodatkowego mycia po transporcie, kt├│re cz─Östo ma miejsce w firmach po┼Ťrednicz─ůcych w handlu ┼╝ywno┼Ťci─ů. Je┼Ťli przemno┼╝y─ç to przez 220 tysi─Öcy ton, a dok┼éadnie tyle tego owocu wyprodukowano i wyeksportowano z Chile tylko w 2021 roku, ┼éatwo zrozumie─ç skal─Ö zu┼╝ycia tego surowca i wywo┼éany przez ni─ů og├│lny kryzys w zaopatrzeniu w wod─Ö. Do tego dochodzi 100 tysi─Öcy. ton produkowanych na rynek wewn─Ötrzny, co te┼╝ jest niema┼é─ů liczb─ů. I niemo┼╝liw─ů do zignorowania, bo avocado jest g┼é─Öboko zakorzenione w chilijskiej kuchni i ┼╝yciu codziennym. Znane tam pod nazw─ů palta, w wielu podstawowych daniach wyst─Öpuje jako ┼║r├│d┼éo t┼éuszczu w roli podobnej do tej, kt├│r─ů w Europie odgrywa mas┼éo. Jak pokazuj─ů dane ameryka┼äskiego Departamentu Rolnictwa, produkcja avocado w Chile wzros┼éa w ci─ůgu ostatnich dw├│ch lat o rekordowe 57 procent Waszyngto┼äscy analitycy przypisuj─ů t─Ö zmian─Ö ÔÇ×sprzyjaj─ůcym warunkom klimatycznymÔÇŁ. I faktycznie, zimy s─ů coraz cieplejsze, przymrozki si─Ö nie zdarzaj─ů, d┼éu┼╝ej jest gor─ůco. Ale ju┼╝ to, ┼╝e chilijski plantatorzy maj─ů niemal nielimitowany dost─Öp do fundamentalnie wa┼╝nej w tym procesie wody pitnej, kwesti─ů warunk├│w klimatycznych nie jest ju┼╝ ani troch─Ö.

Polityka na miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci

W niekt├│rych regionach w Chile rolnictwo poch┼éania dzi┼Ť a┼╝ 80, a nawet 90 procent dost─Öpnej wody pitnej. W pe┼éni legalnie, bo prawo do handlu wod─ů jest przecie┼╝ wolno┼Ťci─ů obywatelsk─ů chronion─ů przez wci─ů┼╝ obowi─ůzuj─ůc─ů ustaw─Ö zasadnicz─ů. Cho─ç wiele z jej zapis├│w by┼éo stopniowo zmienianych po upadku dyktatury w 1989 roku, to og├│lny wyd┼║wi─Ök tego dokumentu pozosta┼é nienaruszony. To wci─ů┼╝ konstytucja traktuj─ůca neoliberaln─ů doktryn─Ö jak jedyny dopuszczalny format stosunk├│w ekonomicznych i spo┼éecznych. Jej ca┼ékowite odrzucenie nie by┼éo nikomu na r─Ök─Ö nawet po transformacji. Wywodz─ůcy si─Ö z t─Öczowej (z powodu swojego symbolu wyborczego), eklektycznej (od socjalist├│w po chadek├│w) koalicji zrzeszonej pod antypinochetowskim has┼éem ÔÇ×NO!ÔÇŁ liderzy demokratycznego Chile wprowadzili wolne wybory, wyrzucili wojskowych z cywilnych urz─Öd├│w i rozpocz─Öli mozolny, bolesny proces rekoncyliacji po latach tortur i prze┼Ťladowa┼ä. W kwestii zmiany, cho─çby stopniowej, paradygmat├│w ekonomicznych nie zrobili jednak nic. W pierwszych latach demokratycznej rzeczywisto┼Ťci t─Ö niech─Ö─ç da┼éo si─Ö jeszcze usprawiedliwia─ç strachem przed ponownym przewrotem wojskowym. Obaw─ů, by przypadkiem nie naruszy─ç interes├│w konserwatywnego mieszcza┼ästwa, wci─ů┼╝ wierz─ůcego w s┼éuszno┼Ť─ç dzia┼éa┼ä Pinocheta. W ko┼äcu Chile odrzuci┼éo jego w┼éadz─Ö wi─Ökszo┼Ťci─ů, ale wcale nie przyt┼éaczaj─ůc─ů: 55 do 44 procent. Najwi─Öksze przedsi─Öbiorstwa, ogromne nawet jak na Europ─Ö czy USA fortuny, sprywatyzowane dobra publiczne, takie jak edukacja czy transport publiczny ÔÇô wszystko pozostawa┼éo w r─Ökach prawicy, tej post-pinochetowskiej albo wr─Öcz nadal przyklejonej do by┼éego dyktatora. Z tego ┼Ťrodowiska wywodzi si─Ö Sebastian Pi├▒era, dwukrotny prezydent Chile i brat Jose Pi├▒ery, tw├│rcy ÔÇ×konstytucji wolno┼ŤciÔÇŁ. To on wprowadzi┼é do kraju karty kredytowe, potem rozwija┼é sprywatyzowane si┼é─ů w pierwszych latach dyktatury biznesy, mi─Ödzy innymi telekomy i linie lotnicze. Dzi┼Ť Harvard Business Review szacuje jego osobisty maj─ůtek na 3 mld dolar├│w.

Historii bli┼║niaczych do tej jest w tamtejszej polityce mn├│stwo, bo Chile to kraj niezwykle dynastyczny, w kt├│rym elity ÔÇô niezale┼╝nie od ich ideologicznej orientacji ÔÇô s─ů bardzo zamkni─Öte, wr─Öcz wsobne na mod┼é─Ö ┼Ťredniowieczn─ů. Co r├│wnie wa┼╝ne, rozsiadaj─ů si─Ö od dziesi─ůtek lat jednocze┼Ťnie na politycznych tronach, finansowych fotelach prezes├│w, a czasem i przy o┼étarzach. Te same rodziny, kt├│re w drugiej po┼éowie lat 80. zawi─ůza┼éy pakt na rzecz demokracji, zaraz po jej ustanowieniu stworzy┼éy umow─Ö z drug─ů stron─ů sporu. Umow─Ö, kt├│r─ů nazwa─ç mo┼╝na wzajemnym paktem o doktrynalnej nieagresji. Obowi─ůzkowe jest w tym miejscu podkre┼Ťlenie, ┼╝e nie by┼é to ani kompromis zgni┼éy, ani bezpodstawny. Wr─Öcz przeciwnie ÔÇô w swoim miejscu i czasie by┼é prawdopodobnie najlepszym mo┼╝liwym rozwi─ůzaniem dla Chile, przynajmniej je┼Ťli przyj─ů─ç definicj─Ö polityki wed┼éug ameryka┼äskiego naukowca spo┼éecznego Harolda Laswella, kt├│ry okre┼Ťli┼é j─ů ÔÇ×podejmowaniem decyzji w ramach tego, co realneÔÇŁ. Wojskowi zaakceptowali demokratyczne regu┼éy gry, oddali w┼éadz─Ö, powstrzymali rz─ůdz─Ö zemsty za przegrane referendum. Transformacja odby┼éa si─Ö bez rozlewu krwi, co w kraju naznaczonym ┼Ťmierci─ů 30 tysi─Öcy wsp├│┼éobywateli za ich pogl─ůdy polityczne wydawa┼éo si─Ö scenariuszem nieprawdopodobnym. Pog┼é─Öbianie demokracji odbywa┼éo si─Ö stopniowo, cho─ç systematycznie. Oczywi┼Ťcie ÔÇô dla wielu za wolno, cho─ç inni woleli nie ryzykowa─ç. Wszystko wtedy w Chile dzia┼éo si─Ö tak, jak w swoim inauguracyjnym przem├│wieniu zapowiedzia┼é to pierwszy prezydent ery post-pinonchetowskiej, Patricio Aylwin: ÔÇ×mediados de lo posibleÔÇŁ. W miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci tego, co realne.

To, co broni┼éo si─Ö w pierwszych latach demokracji, traci┼éo legitymizacj─Ö tym bardziej, im wi─Öcej czasu up┼éywa┼éo od zmiany ustrojowej. Paradygmaty jednak nie drgn─Ö┼éy, zw┼éaszcza w gospodarce. I w tym w┼éa┼Ťnie chyba zawiera si─Ö esencja trudno┼Ťci, kt├│re ze zrozumieniem chilijskiego casusu maj─ů w Europie niemal wszyscy. Mieszkaj─ůc w Chile, rozmawiaj─ůc z Chilijczykami, badaj─ůc┬á histori─Ö i polityczno┼Ť─ç tego kraju cz┼éowiek orientuje si─Ö bardzo szybko ÔÇô a przynajmniej powinien ÔÇô┬á o r├│┼╝nicach na poziomie definicyjnym. M├│wi─ůc o dyktaturze, w Polsce i wi─Ökszo┼Ťci kraj├│w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata my┼Ťlimy o systemie w┼éadzy politycznej, wobec kt├│rego doktryna ekonomiczna jest co najwy┼╝ej wt├│rna. Na my┼Ťl przychodz─ů nam skojarzenia z si┼éowym zamachem stanu, rz─ůdami wojskowych, godzin─ů policyjn─ů, brakiem pluralizmu politycznego, szerokimi represjami. Zastanawiaj─ůce jest jednak to, ┼╝e nie my┼Ťlimy przy tym o innych dziedzinach ┼╝ycia, jakby polityczna przemoc si─Ö na nie nie rozlewa┼éa. Kr├│tko m├│wi─ůc, dyktatura to ustr├│j polityczny. Niemo┼╝liwe jest wi─Öc dla nas okre┼Ťlenie tym mianem kraju, kt├│ry na p┼éaszczy┼║nie politycznej spe┼énia wszystkie demokratyczne warunki. Przeprowadza wolne wybory, rejestruje r├│┼╝ne ideowo partie polityczne, pozwala na dzia┼éalno┼Ť─ç wolnych medi├│w. Chilijczycy poj─Öcie to rozpatruj─ů znacznie szerzej. Dla nich dyktatura mo┼╝e mie─ç – i cz─Östo ma – r├│wnie┼╝ wymiar ekonomiczny. Dominuj─ůc─ů doktryn─Ö relacji materialnych te┼╝ nierzadko przecie┼╝ narzuca si─Ö si┼é─ů i kontroluje poprzez przemoc, nawet je┼Ťli wok├│┼é panuje duch og├│lnego demokratycznego wsp├│┼é┼╝ycia i obywatelskich wolno┼Ťci gwarantowanych prawem. Chilijczycy rozumiej─ů bowiem, ┼╝e przemoc ta nie zawsze manifestuje si─Ö mundurem czy luf─ů karabinu.

(Nie)dokończona transformacja

Dlatego wielu w Chile m├│wi dzi┼Ť, ┼╝e tamtejsza transformacja ustrojowa by┼éa co najwy┼╝ej po┼éowiczna. W przestrzeni gospodarczej nie zasz┼éa bowiem prawie w og├│le, co doskonale wida─ç na przyk┼éadzie wody. Cho─ç prawo do obracania ni─ů jak dobrem rynkowym w konstytucji zapisa┼é na pocz─ůtku lat 80. Jose Pi├▒era, to ca┼éy sektor gospodarki w pe┼éni sprywatyzowano dopiero w 1998 roku, ju┼╝ po transformacji politycznej, za prezydentury Eduardo Freia, chadeka z jednej z najbardziej wp┼éywowych politycznych dynastii w historii Chile. Frei by┼é jednym z kluczowych lider├│w pro-demokratycznej opozycji, osobi┼Ťcie wielokrotnie negocjowa┼é warunki transformacji z Pinochetem. Kiedy sam zosta┼é prezydentem, pozosta┼é wierny wielu ideom z epoki genera┼éa, cho─ç ┼Ťwiat, a w nim Chile, mocno si─Ö zmieni┼éy. W┼éa┼Ťnie dzi─Öki niemu od 1998 roku to prywatne sp├│┼éki zaopatruj─ů Chilijczyk├│w w wod─Ö. Wtedy to w ┼╝ycie wesz┼éa ustawa wprowadzaj─ůca system koncesji na zarz─ůdzanie ┼║r├│d┼éami wody. Jedyn─ů rol─ů, jak─ů w tym zakresie zostawi┼éo sobie chilijskie pa┼ästwo, to mo┼╝liwo┼Ť─ç odmowy na wydanie takiej koncesji – co zdarza si─Ö niezwykle rzadko. W dodatku koncesje te s─ů bezp┼éatne, wi─Öc trudno taki ruch uzasadnia─ç chocia┼╝by wp┼éywami do bud┼╝etu. Rynek ten nie jest wi─Öc w ┼╝aden spos├│b regulowany ÔÇô z kilku przyczyn. Po pierwsze, pa┼ästwo wycofa┼éo si─Ö z niego w ca┼éo┼Ťci. Po drugie, z czysto teoretycznego punktu widzenia ci─Ö┼╝ko jest wyobrazi─ç sobie w tym obszarze uczciw─ů rynkow─ů konkurencj─Ö. Bo jak mia┼éaby wygl─ůda─ç? Firmy budowa┼éyby w┼éasne sieci kanalizacyjne? Oferowa┼éyby sprzeda┼╝ wi─ůzan─ů, woda w pakiecie z innym produktem? Taryfy rodzinne, dla student├│w, dla emeryt├│w? Lepsza woda dla bogatych, gorszej jako┼Ťci dla ubogich? Gwarancja dost─Öpu nawet w czasie burz, powodzi i suszy? Woda jest przecie┼╝ surowcem niezb─Ödnym do podtrzymywania ┼╝ycia z biologicznego punktu widzenia, korzysta─ç z niej b─Ödzie ka┼╝dy, zawsze. Oddanie jej w r─Öce zaledwie kilku przedsi─Öbiorstw, kt├│re kieruj─ů si─Ö wy┼é─ůcznie zasad─ů maksymalizacji zysk├│w by┼éo ze strony chilijskich w┼éadz posuni─Öciem nara┼╝aj─ůcym zdrowie i ┼╝ycie milion├│w w┼éasnych obywateli.

Sprawowanie przez prywatne podmioty ca┼ékowitej kontroli nad zasobami wodnymi nic wi─Öc nie kosztuje i jest jeszcze chronione przez konstytucj─Ö. Ten aspekt kapitalizmu w Chile doprowadzi┼é do niespotykanych wynaturze┼ä. Dobrze ilustruje to kwestia dost─Öpu do wody w stolicy kraju Santiago de Chile, olbrzymiej, rozlaz┼éej metropolii, w kt├│rej wed┼éug r├│┼╝nych szacunk├│w mieszka od 6,5 do nawet 8 mln Chilijczyk├│w, czyli oko┼éo jedna trzecia populacji kraju. Zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç z nich wod─Ö otrzymuje od sp├│┼éki Aguas Andinas, kt├│rej w┼éa┼Ťcicielem jest globalny konglomerat wodny Suez. To holding wywodz─ůcy si─Ö z Francji, ale dzia┼éaj─ůcy na wszystkich zamieszka┼éych kontynentach. Na co dzie┼ä zaopatruje w wod─Ö 135 mln ludzi, zarabiaj─ůc na tym 9,7 mld euro rocznie ÔÇô jak wynika z danych raportu Global Water Intelligence. W stolicy Chile Aguas Andinas maj─ů monopol, bo dostarczaj─ů wod─Ö praktycznie wszystkim, kt├│rzy maj─ů do niej sta┼éy dost─Öp. Aguas Andinas kontroluje sam─ů wod─Ö, ale korzysta z miejskiej infrastruktury, dlatego technicznie to w┼éadze publiczne podejmuj─ů decyzje o ewentualnym wstrzymaniu dostaw. Sp├│┼éka jedynie informuje miasto, czy wody b─Ödzie wystarczaj─ůco du┼╝o, ┼╝eby zaspokoi─ç zapotrzebowanie. Je┼Ťli nie – zadaniem w┼éadz jest rozwi─ůzanie tego problemu. Jakie by nie by┼éo, nigdy nie obejmie wszystkich mieszka┼äc├│w stolicy. Milion z nich, kt├│rzy wed┼éug statystyk s─ů poza obszarem dzia┼éania sp├│┼éki, to osoby, do kt├│rych wod─Ö i tak dowozi─ç trzeba beczkowozami ÔÇô nie tylko w czasie suszy.

A ta w 2022 roku przyj─Ö┼éa szczeg├│lnie ci─Ö┼╝k─ů form─Ö. 11 kwietnia w┼éadze Santiago og┼éosi┼éy czterostopniowy plan racjonowania wody w kranach. W zale┼╝no┼Ťci od aktualnej sytuacji w zbiornikach zaopatruj─ůcych miasto, przede wszystkim tych po┼éo┼╝onych w pobliskich g├│rach, oraz poziomu wody w sto┼éecznych rzekach Maipo i Mapocho, obowi─ůzywa─ç b─Ödzie jeden z kolorowych stopni alarmowych ÔÇô od zielonego do czerwonego. Ten ostatni oznacza ca┼ékowite odci─Öcie dop┼éywu wody, czyli suche krany. Obejmie obszary miasta rotacyjnie, co 4, 6 lub 12 dni. W najgorszym mo┼╝liwym scenariuszu bez wody dziennie pozostawa─ç b─Ödzie nawet do 1,7 mln os├│b. To jednak wszystko odbiorcy detaliczni, ewentualnie du┼╝e podmioty, jak szko┼éy czy szpitale. Racjonowanie wody nie obejmie wielkich gospodarstw rolnych, bo przecie┼╝ nie znajduj─ů si─Ö one na terenie miasta. A w dodatku korzystaj─ů z w┼éasnych, prywatnych ┼║r├│de┼é wody, do kt├│rych prawo da┼éa im konstytucja.

Nierzadko wi─Öc rolniczy potentaci zmieniaj─ů geografi─Ö i ┼Ťrodowisko tak, by susza ich nie dotyka┼éa. Dok┼éadnie st─ůd wzi─Ö┼éa si─Ö tragedia Laguny de Aculeo. Jezioro wysch┼éo, bo woda z zasilaj─ůcych je rzek zosta┼éa skierowana na prywatne plantacje. Nie by┼éo jej wi─Öc ani z dop┼éyw├│w, ani z coraz rzadszego deszczu. W tym samym czasie ros┼éa produkcja avocado, tak samo jak zyski zaanga┼╝owanych w ni─ů przedsi─Öbiorc├│w.

Podr─Öcznikowym przyk┼éadem zamkni─Öcia elit, sprywatyzowania ca┼éej domeny publicznej i nienaruszalno┼Ťci interes├│w post-pinochetowskiej prawicy jest posta─ç Antonio Walkera, ministra rolnictwa w administracji Sebastiana Pi├▒ery. Walker ┼é─ůczy┼é funkcj─Ö szefa resortu odpowiedzialnego za produkcj─Ö ┼╝ywno┼Ťci z byciem jednym z jej najwi─Ökszych wytw├│rc├│w. Wed┼éug wylicze┼ä portalu El Mostrador nale┼╝─ůce do niego gospodarstwa zu┼╝ywaj─ů 29 tysi─Öcy litr├│w wody na sekund─Ö. A w czasie swojej kadencji w rz─ůdzie bardzo ochoczo broni┼é deregulacji, sugeruj─ůc wr─Öcz, ┼╝e susza jest problemem wymy┼Ťlonym przez lewicow─ů opozycj─Ö.

Gr├│b neoliberalizmu

Czy Chile jest w stanie wydosta─ç si─Ö z tej spirali wynaturzonego kapitalizmu? Jeszcze kilkana┼Ťcie miesi─Öcy temu wielu mia┼éo nadziej─Ö, ┼╝e tak. Przez kraj przetacza┼éa si─Ö fala protest├│w spo┼éecznych, kt├│re mo┼╝na by┼éo interpretowa─ç jako votum nieufno┼Ťci dla ca┼éej klasy politycznej i kt├│rych celem by┼éo uniewa┼╝nienie post-transformacyjnego kompromisu. Ulica odrzuca┼éa polityk├│w, chcia┼éa w┼éadzy dla obywateli. Na fali tego entuzjazmu dosz┼éo do referendum konstytucyjnego i wybrania nowego cia┼éa ÔÇô konstytuanty, kt├│re ma napisa─ç przysz┼é─ů ustaw─Ö zasadnicz─ů. Jej projekt zosta┼é zreszt─ů ju┼╝ zaprezentowany. 4 lipca w parlamencie przedstawiono 388 artyku┼é├│w nowej ustawy zasadniczej, w tym jeden szczeg├│lnie wa┼╝ny, definiuj─ůcy wod─Ö jako dobro powszechne i niekomercjalizowalne.

Nowy jest te┼╝ prezydent, lewicowy dzia┼éacz Gabriel Boric, najm┼éodszy w historii Chile, zaledwie 36-letni. W polityce wielkiego do┼Ťwiadczenia nie ma, bo zdobywa┼é je gdzie indziej. By┼é studenckim liderem, miejskim aktywist─ů, postaci─ů znan─ů na szczeblu og├│lnokrajowym, cho─ç poza g┼é├│wnym nurtem debaty publicznej. Po prezydentur─Ö szed┼é w ubieg┼éym roku z chwytliwym sloganem m├│wi─ůcym, ┼╝e je┼Ťli Chile jest kolebk─ů neoliberalizmu, on sprawi, ┼╝e stanie si─Ö te┼╝ jego grobem. Wszystko sz┼éo wi─Öc we w┼éa┼Ťciwym kierunku, dop├│ki dawnym aktywistom, dzia┼éaczom spo┼éecznym czy wyk┼éadowcom nie przysz┼éo uprawia─ç realnej polityki. Cho─ç wybory do konstytuanty zako┼äczy┼éy si─Ö kl─Ösk─ů tradycyjnych partii, nowe formacje szybko zacz─Ö┼éy replikowa─ç ich strategie. Anty-elita sta┼éa si─Ö elit─ů. A Boric szybko przekona┼é si─Ö, ┼╝e postulatami antysystemowymi dobrze jest ┼╝onglowa─ç na wiecach, czasem da si─Ö te┼╝ dzi─Öki nim wygra─ç wybory, ale du┼╝o trudniej za ich pomoc─ů sprawowa─ç w┼éadz─Ö.

Dzi┼Ť prezydent jest najmniej popularnym politykiem swojej w┼éasnej administracji. Dobrze ocenia go 44 procent respondent├│w, ┼║le ÔÇô 47. To i tak przyzwoity wynik, w maju ta druga liczba dochodzi┼éa nawet do 57 procent. Tylko 42 procent Chilijczyk├│w popiera te┼╝ projekt nowej konstytucji, a referendum w sprawie jej przyj─Öcia odb─Ödzie si─Ö ju┼╝ 4 wrze┼Ťnia. Przede wszystkim jednak wobec Boricia pojawiaj─ů si─Ö zarzuty ze strony tych, z kt├│rymi jeszcze niedawno sta┼é na ulicznej barykadzie. Zw┼éaszcza aktywi┼Ťci ekologiczni krzycz─ů, ┼╝e sprzeda┼é si─Ö starym elitom, ┼╝e za ┼éatwo chodzi na kompromisy. ┼╗e jest Amarillo, ┼╗├│┼éty, co jest kolorem zdrady. Nowy prezydent pr├│buje realizowa─ç swoje kampanijne postulaty, ale napotyka na bariery, g┼é├│wnie ekonomiczne i strukturalne. Wi─Ökszo┼Ťci z nich nie jest w stanie pokona─ç, bo jego kraj nie jest wysp─ů, cierpi na te same problemy gospodarcze, co reszta ┼Ťwiata. Gabriel Boric bole┼Ťnie uczy si─Ö wi─Öc tego, co wiedzia┼é Patricio Aylwin i wszyscy pierwsi demokraci ÔÇô ┼╝e wsz─Ödzie, nawet w Chile, polityka istnieje tylko w ramach tego, co realne.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś