magazyn lewicy katolickiej

Strategia demograficzna bez senior├│w

Strategia pomija tak wa┼╝ne zagadnienia jak procesy migracyjne i kszta┼étuj─ůce je polityki publiczne czy zmieniaj─ůc─ů si─Ö struktur─Ö wieku spo┼éecze┼ästwa ÔÇô coraz wi─Ökszy udzia┼é w populacji os├│b starszych i najstarszych oraz spo┼éeczne, kulturowe i ekonomiczne nast─Öpstwa tego zjawiska.
Strategia demograficzna bez senior├│w
ilustr.: Rafał Kucharczuk

Informacja o tym, ┼╝e rz─ůdz─ůcy przedstawili strategi─Ö demograficzn─ů to na pierwszy rzut oka krzepi─ůca wiadomo┼Ť─ç.┬á Wszak od odpowiedzi na wyzwania demograficzne po cz─Ö┼Ťci zale┼╝y dobrostan obecnych i przysz┼éych pokole┼ä oraz szanse ich rozwoju. Jednak powinni┼Ťmy my┼Ťle─ç o tym wyzwaniu kompleksowo i szeroko, uwzgl─Ödniaj─ůc zar├│wno zmiany ilo┼Ťciowe (zwi─ůzane z liczb─ů ludno┼Ťci oraz wiekowym i przestrzennym rozk┼éadem struktury populacji), jak i jako┼Ťciowe (zwi─ůzane ze zmianami funkcjonowania pa┼ästwa, rynku, gospodarki, w tym wynikaj─ůce ze starzenia si─Ö populacji) oraz przewiduj─ůc, jak zmiany te wp┼éyn─ů na jako┼Ť─ç ┼╝ycia poszczeg├│lnych grup spo┼éeczno-demograficznych. W takim szerokim uj─Öciu strategia demograficzna nie powinna tworzy─ç jedynie bod┼║c├│w pro-demograficznych (czy te┼╝ pro-natalistycznych) i w zwi─ůzku z tym nie powinna by─ç adresowana wy┼é─ůcznie do rodzin z dzie─çmi lub m┼éodych ludzi, kt├│rzy dopiero staj─ů przed realnymi lub potencjalnymi decyzjami prokreacyjnymi. Powinna obejmowa─ç tak┼╝e wielowymiarowe dzia┼éania na rzecz starzej─ůcego si─Ö spo┼éecze┼ästwa, bowiem to w┼éa┼Ťnie starzenie si─Ö jest integralnym elementem zachodz─ůcych na naszych oczach proces├│w demograficznych.

Zbyt w─ůsko o demografii

Patrz─ůc z tej perspektywy przed┼éo┼╝ona z wielk─ů emfaz─ů ÔÇ×Strategia demograficzna 2040ÔÇŁ, skierowana ju┼╝ do konsultacji spo┼éecznych, nawet po pobie┼╝nym przejrzeniu mo┼╝e budzi─ç niedosyt, mimo ┼╝e zawiera szereg sensowych rozwi─ůza┼ä na rzecz rodzin z dzie─çmi. W zasadzie mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e zaprezentowany dokument to niez┼éa podstawa do realizacji strategii. Jednak nie tyle demograficznej, co rodzinnej (cho─ç pewne aspekty polityki rodzinnej, jak cho─çby newralgiczna sfera pieczy zast─Öpczej czy wsparcia rodzin z osobami z niepe┼énosprawno┼Ťciami i choruj─ůcymi zosta┼éy z niej wy┼é─ůczone). Na pewno plusem jest to, ┼╝e autorzy nie tylko koncentruj─ů si─Ö na prostych impulsach w zakresie pobudzania dzietno┼Ťci jak jednorazowe wsparcie finansowe z tytu┼éu urodzenia dziecka, ale tak┼╝e jako jeden z cel├│w zasadniczych wskazuj─ů wzmocnienie rodziny i proponuj─ů instrumenty jej wsparcia w r├│┼╝nych kontekstach (mieszkaniowym, ekonomicznym, zdrowotnym, psychologicznym, zawodowym czy opieku┼äczym). Syntetyczny przegl─ůd cel├│w i kierunk├│w strategii znajduje si─Ö na stronie 78. dokumentu skierowanego do konsultacji spo┼éecznych. W┬á pionie odnosz─ůcym si─Ö do wzmocnienia rodziny czytamy o dzia┼éaniach w kierunku zabezpieczenia finansowego rodzin, wsparciu w zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodzin, popularyzacji kultury sprzyjaj─ůcej rodzinie czy wzmocnieniu wsp├│┼épracy z podmiotami spo┼éecznymi dzia┼éaj─ůcymi na rzecz rodziny. Z kolei w obszarze znoszenia barier dla rodzic├│w chc─ůcych mie─ç dzieci wskazano rozw├│j form opieki nad dzie─çmi, rozw├│j rynku pracy przyjaznego rodzinie, popraw─Ö jako┼Ťci i organizacji edukacji, rozw├│j opieki zdrowotnej czy rozw├│j infrastruktury i us┼éug potrzebnym rodzinom. Ka┼╝demu z kierunk├│w przyporz─ůdkowano szereg ju┼╝ bardziej konkretnych kierunk├│w interwencji. Przyk┼éadowo w punkcie dotycz─ůcym us┼éug dla rodzin mowa jest m.in. o upowszechnieniu doradztwa rodzinnego, rozwoju instytucji i organizacji poradniczych, tworzeniu standard├│w miejsc dopasowanych do potrzeb rodzin czy zwi─Ökszeniu dost─Öpno┼Ťci infrastruktury dla rodzin z dzie─çmi w trakcie podr├│┼╝y umo┼╝liwiaj─ůcej rekreacj─Ö i wykonanie podstawowych czynno┼Ťci piel─Ögnacyjnych oraz o szeregu innych propozycji. To, co mo┼╝e budzi─ç pewien niedosyt z perspektywy ca┼éo┼Ťciowego podej┼Ťcia do funkcjonowania rodzin i ich cz┼éonk├│w, to brak wyartyku┼éowania problem├│w i propozycji ich ┼éagodzenia w obszarze sytuacji kryzysowych w ┼╝yciu rodziny, zwi─ůzanych np. z zaniedbaniami, przemoc─ů, uzale┼╝nieniami czy dysfunkcjami natury opieku┼äczo-wychowawczej. Obraz rodziny i sposobu jej wspierania jest przez to ┬ázbyt polukrowany. Pewne rekomendowane rozwi─ůzania takie jak rozw├│j poradnictwa i doradztwa mog─ů oczywi┼Ťcie pom├│c przeciwdzia┼éa─ç sytuacjom kryzysowym, cho─ç mog─ů te┼╝ okaza─ç niewystarczaj─ůce, gdy problemy danej rodziny s─ů ju┼╝ nabrzmia┼ée. Tu potrzeba sprawnych dzia┼éa┼ä interwencyjnych i dost─Öpnych instytucji je realizuj─ůcych, a na tym polu mamy pewne deficyty, o czym przekona┼é cho─çby niedawny raport NIK wskazuj─ůcy, ┼╝e w mniej ni┼╝ po┼éowie powiat├│w w Polsce dzia┼éaj─ů o┼Ťrodki interwencji kryzysowej i tylko cz─Ö┼Ť─ç z nich dzia┼éa w trybie ca┼éodobowym.

Pozytywnym elementem strategii jest zapowied┼║ rozwoju rynku przyjaznego rodzinie, w ramach kt├│rej r├│wnie┼╝ pojawiaj─ů si─Ö kierunkowe propozycje, kt├│re warto popiera─ç i szuka─ç sposob├│w ich realizacji. Chodzi m.in. o wskazane w dokumencie zwi─Ökszenie elastyczno┼Ťci pracy w zakresie wymiaru czasu pracy, organizacji ┼Ťwiadczenia pracy, pracy zdalnej dla matek spodziewaj─ůcych si─Ö dziecka i dla rodzic├│w; zwi─Ökszenie stabilno┼Ťci zatrudnienia rodzic├│w; wsparcie pracodawc├│w zatrudniaj─ůcych kobiety po przerwie zwi─ůzanej z urodzeniem dziecka; wsparcie pracodawc├│w w dzia┼éaniach sprzyjaj─ůcych ┼é─ůczeniu pracy zawodowej z opiek─ů nad dzie─çmi i innych inicjatyw prorodzinnych.

W zwi─ůzku z tym w kontek┼Ťcie dzia┼éa┼ä prorodzinnych faktycznie mo┼╝emy m├│wi─ç o tak po┼╝─ůdanej kompleksowo┼Ťci i wykroczeniu poza w─ůsko poj─Öte my┼Ťlenie pronatalistyczne, w kt├│rym chodzi wy┼é─ůcznie o to, by rodzi┼éo si─Ö wi─Öcej dzieci. Wiele zaproponowanych rozwi─ůza┼ä mo┼╝e okaza─ç si─Ö korzystnych, nawet je┼Ťli ostatecznie nie przyczyni─ů si─Ö one do zauwa┼╝alnej zmiany wzorc├│w dzietno┼Ťci. Daj─ů bowiem nadziej─Ö na popraw─Ö funkcjonowania i jako┼Ťci ┼╝ycia rodzin z dzie─çmi.

Jednak┼╝e z demograficznego punktu widzenia, podstawowy zarzut jaki mo┼╝na sformu┼éowa─ç wobec rz─ůdowego dokumentu jest taki, ┼╝e nie obejmuje on kluczowych obszar├│w dla mierzenia si─Ö z wyzwaniem demograficznym. Strategia pomija tak wa┼╝ne zagadnienia jak procesy migracyjne i kszta┼étuj─ůce je polityki publiczne czy zmieniaj─ůc─ů si─Ö struktur─Ö wieku spo┼éecze┼ästwa ÔÇô coraz wi─Ökszy udzia┼é w populacji os├│b starszych i najstarszych oraz spo┼éeczne, kulturowe i ekonomiczne nast─Öpstwa tego zjawiska. To b┼é─ůd, kt├│ry mo┼╝e mie─ç negatywne, cho─ç niekoniecznie dzi┼Ť w pe┼éni uchwytne, konsekwencje spo┼éeczne. Zaniechania s─ů tym bardziej istotne, ┼╝e strategia to dokument, kt├│ry ze swej natury nie tylko wyznacza i porz─ůdkuje konkretne rozwi─ůzania do wdro┼╝enia, ale tak┼╝e okre┼Ťla podstawowe ramy my┼Ťlenia oraz kierunki dzia┼éania w danym obszarze, istotnym z punktu widzenia pa┼ästwa i spo┼éecze┼ästwa. Pozostawienie zagadnie┼ä senioralnych poza tymi ramami mo┼╝e prowadzi─ç do ich marginalizacji, a sam─ů odpowied┼║ na wyzwania demograficzne uczyni─ç niepe┼én─ů. Strategie horyzontalne zasadniczo nios─ů potencja┼é wykraczania poza sektorowe polityki publiczne ÔÇô dzi─Öki nim mo┼╝na tworzy─ç powi─ůzania mi─Ödzy obszarami b─Öd─ůcymi pod opiek─ů poszczeg├│lnych resort├│w czy departament├│w. Potencjalnie wi─Öc strategia demograficzna pa┼ästwa pozwala na przyk┼éad przekroczy─ç podzia┼éy mi─Ödzy tym, co dzieje si─Ö w politykach: rodzinnej, migracyjnej czy senioralnej i integrowa─ç dzia┼éania ponad-resortowo, by osi─ůga─ç strategiczne cele. Rz─ůdowa strategia nie spe┼énia jednak tego warunku. Z jednej strony nale┼╝y doceni─ç poprzedzon─ů trafn─ů diagnoz─ů, uporz─ůdkowan─ů struktur─Ö dokumentu, jej przemy┼Ťlany i do┼Ť─ç konkretny charakter, ale z drugiej strony koncentracja tylko na pewnych fazach cyklu ┼╝ycia (i fazach rozwoju rodziny) musi budzi─ç obiekcje.

Czy ju┼╝ mamy strategi─Ö wobec starzenia?

Obiekcje te s─ů tym powa┼╝niejsze, ┼╝e nie mamy osobnej, aktualnej strategii zwi─ůzanej ze starzeniem si─Ö spo┼éecze┼ästwa o podobnej politycznej i medialnej randze co ÔÇ×Strategia demograficznaÔÇŁ. Owszem, od 2018 roku obowi─ůzuje dokument strategiczny ÔÇ×Polityka spo┼éeczna na rzecz os├│b starszych do 2030 rokuÔÇŁ, ale stanowi on raczej lu┼║ny punkt odniesienia, kt├│ry nie przek┼éada si─Ö bezpo┼Ťrednio na sukcesywnie wdra┼╝ane kolejnych etap├│w tej┼╝e strategii i jej ewaluacj─Ö. Rz─ůdowy dokument nie znajduje si─Ö w centrum debaty publicznej i mo┼╝na mie─ç obawy, ┼╝e znaczna cz─Ö┼Ť─ç uczestnik├│w tej debaty nie by┼éyby w stanie przywo┼éa─ç jego za┼éo┼╝e┼ä, o ile w og├│le pami─Ötaj─ů o jego istnieniu. Z kolei niedawno przedstawione za┼éo┼╝enia ÔÇ×Polskiego ┼üaduÔÇŁ, cho─ç zawieraj─ů wiele warto┼Ťciowych pomys┼é├│w na wsparcie senior├│w, niestety nie dostarczaj─ů ca┼éo┼Ťciowego spojrzenia na sprawy senioralne. Opaski bezpiecze┼ästwa, infolinia dla senior├│w wykluczonych cyfrowo, kontynuacja rz─ůdowych program├│w takich jak Korpus Solidarno┼Ťciowy, mo┼╝liwo┼Ť─ç tworzenia plac├│wek mi─Ödzypokoleniowych czy plac├│wek dla powracaj─ůcych z zagranicy os├│b starszych to pomys┼éy sk┼éadaj─ůce si─Ö na b─Öd─ůcy cz─Ö┼Ťci─ů ÔÇ×Polskiego ┼üaduÔÇŁ pakiet senioralny pod szyldem ÔÇ×Z┼éota jesie┼ä ┼╝yciaÔÇŁ. Wszystkie s─ů interesuj─ůcymi i zasadniczo warto┼Ťciowymi pomys┼éami o r├│┼╝nym ci─Ö┼╝arze gatunkowym, z kt├│rych jednak nie wy┼éania si─Ö ani kompleksowe podej┼Ťcie oparte na diagnozie i hierarchizacji problem├│w i wyzwa┼ä, ani uporz─ůdkowana perspektywa mierzenia si─Ö z nimi. Zreszt─ů propozycje te ÔÇô kt├│re w Instytucie Polityki Senioralnej poddali┼Ťmy wst─Öpnej, raczej ┼╝yczliwej analizie ÔÇô na razie pozbawione s─ů dok┼éadnego kszta┼étu, harmonogramu realizacji czy przewidzianych skutk├│w finansowych. Mo┼╝na zatem powiedzie─ç, ┼╝e wci─ů┼╝ brakuje strategicznej polityki wobec post─Öpuj─ůcego starzenia si─Ö spo┼éecze┼ästwa.┬á Tymczasem na bli┼╝szym lub dalszym horyzoncie czyha wiele zagro┼╝e┼ä takich jak mo┼╝liwa utrata stabilno┼Ťci systemu emerytalnego, ub├│stwo du┼╝ej cz─Ö┼Ťci (zw┼éaszcza ┼╝e┼äskiej) starszego pokolenia, niezaspokojenie potrzeb opieku┼äczych cz─Ö┼Ťci os├│b zale┼╝nych, przeci─ů┼╝enie opieku┼äcze ze strony najbli┼╝szych czy problemy kadrowe na rynku pracy. W zwi─ůzku z tym nasuwa si─Ö podszyte trwog─ů pytanie ÔÇô czy leci z nami pilot? Pilot, kt├│ry pokierowa┼éby rozwojem tak, by omin─ů─ç zagro┼╝enia lub przynajmniej stawi─ç im czo┼éa. Jednak nawet gdyby┼Ťmy dysponowali kompleksow─ů strategi─ů polityki senioralnej, w─ůtpliwe jest, czy powinna by─ç ona oderwana od zaproponowanej ÔÇ×Strategii demograficznejÔÇŁ, czy raczej zawiera─ç si─Ö w jej ramach. Wydaje si─Ö, ┼╝e lepsze by┼éoby to drugie podej┼Ťcie, w kt├│rym, nawet je┼Ťli polityka senioralna i rodzinna programowane s─ů osobno, na gruncie odr─Öbnych dokument├│w strategicznych, na dalszych etapach realizacji ich wdra┼╝anie odbywa┼éoby si─Ö w spos├│b zharmonizowany.

Inaczej ni┼╝ UE

Je┼Ťli spojrzymy na dokumenty instytucji unijnych, ilekro─ç mowa w nich o problemach i wyzwaniach demograficznych, bardzo poczesne miejsce zajmuj─ů tam zagadnienia odnosz─ůce si─Ö do dobrostanu os├│b starszych, ich potrzeb i mo┼╝liwo┼Ťci oraz instytucji, z kt├│rymi stykaj─ů si─Ö w swoim ┼╝yciu.┬á Mo┼╝na zatem powiedzie─ç, ┼╝e polityka demograficzna na poziomie unijnym jest ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzana z problematyk─ů starzenia si─Ö. U nas natomiast sfera demograficzna jest niemal uto┼╝samiana z obszarem polityki prorodzinnej, zorientowanej na podniesienie wsp├│┼éczynnika dzietno┼Ťci czy na ┼éagodzenie procesu wyludnienia kraju. W tym sensie ÔÇ×Strategia Demograficzna 2040ÔÇŁ wyra┼╝a oraz utrwala spos├│b patrzenia, kt├│ry jest ju┼╝ obecny zar├│wno u rz─ůdz─ůcych, jak i cz─Ö┼Ťci opinii publicznej od d┼éu┼╝szego┬á czasu.

Poszerzy─ç perspektyw─Ö

┼╗eby by┼éa jasno┼Ť─ç, nie neguj─Ö wagi trend├│w zwi─ůzanych z dzietno┼Ťci─ů ani problem├│w os├│b, kt├│rym nie udaje si─Ö za┼éo┼╝y─ç rodziny, barier dla rodzin, kt├│re chcia┼éyby mie─ç dzieci a z r├│┼╝nych powod├│w nie mog─ů, czy wreszcie rodzin, w kt├│rych dzieci ju┼╝ s─ů i pojawiaj─ů si─Ö trudno┼Ťci w ich wychowaniu czy utrzymaniu oraz godzeniu tego procesu z ┼╝yciem zawodowym. Wszystko to sprawy wielkiej wagi, wobec czego publiczne wysi┼éki na rzecz rozwi─ůzania czy z┼éagodzenia wspomnianych problem├│w zas┼éuguj─ů na uwag─Ö i ÔÇô co do podstawowych za┼éo┼╝e┼ä ÔÇô poparcie. Warto jednak poszerzy─ç perspektyw─Ö. I bynajmniej nie chodzi tu o sztuczne podczepianie spraw senioralnych do agendy demograficznej, ale uznanie, ┼╝e te kwestie s─ů jej integraln─ů cz─Ö┼Ťci─ů, gdy┼╝ wynika to z samej natury wyzwania demograficznego.

W zwi─ůzku z tym rekomendowa┼ébym:

  • Uznanie szeroko poj─Ötej polityki senioralnej czy gerontologii spo┼éecznej za integralny element refleksji, dyskusji i polityki demograficznej pa┼ästwa;
  • Przyj─Öcie, i┼╝ polityka demograficzna w aspekcie senioralnym powinna obejmowa─ç nie tylko realizacj─Ö zapowiedzianych w ÔÇ×Polskim ┼üadzieÔÇŁ cz─ůstkowych propozycji, ale te┼╝ ca┼éo┼Ťciowo rozwi─ůzywa─ç problemy starzej─ůcej si─Ö populacji. Chodzi o dzia┼éania mi─Ödzy innymi w obszarze opieki zdrowotnej i d┼éugoterminowej, zabezpieczenia spo┼éecznego, umo┼╝liwienia aktywno┼Ťci zawodowej i spo┼éecznej oraz zdrowego starzenia si─Ö. Nale┼╝a┼éoby r├│wnie┼╝ dostrzec i wykorzysta─ç potencja┼é konsumencki os├│b starszych, a tak┼╝e projektowa─ç przestrze┼ä publiczn─ů, mieszkania i transport w taki spos├│b, aby by┼éy one przyjazne osobom w ka┼╝dym wieku (tak┼╝e tym s─Ödziwym).

Skoro zagadnienia te nie znalaz┼éy si─Ö w we w┼éa┼Ťnie konsultowanej „Strategii Demograficznej 2040”, nale┼╝y czym pr─Ödzej przyj─ů─ç (a nast─Öpnie wciela─ç w ┼╝ycie) analogiczny dokument odpowiadaj─ůcy na potrzeby starzenia spo┼éecze┼ästwa (w tym samych os├│b starszych i ich bliskich), a tak┼╝e dba─ç by strategia senioralna by┼éa zintegrowana i skoordynowana ze strategi─ů demograficzn─ů, kt├│r─ů rz─ůd ju┼╝ zaproponowa┼é. Je┼Ťli rz─ůd w omawianej materii chcia┼éby nadal opiera─ç si─Ö na dotychczasowej strategii senioralnej z 2018 roku, powinien podda─ç j─ů aktualizacji (cho─çby w zwi─ůzku z do┼Ťwiadczeniami, jakie w ostatnich latach przynios┼éa b─ůd┼║ ujawni┼éa pandemia Covid-19), ewaluacji tego, gdzie jeste┼Ťmy, je┼Ťli chodzi o realizacj─Ö jej za┼éo┼╝e┼ä, a tak┼╝e nada─ç jej znacznie wi─Öksz─ů rang─Ö w politycznej agendzie ni┼╝ dot─ůd.

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś