Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Status zwierz─ůt w Ko┼Ťciele i Cerkwi ÔÇô przyczynek do bada┼ä

Antropomorficzna rzeczywisto┼Ť─ç religijna Zachodu jaskrawo odznacza si─Ö na tle teorii Cerkwi prawos┼éawnej, kt├│ra prezentuje zupe┼énie odmienne podej┼Ťcie cz┼éowieka do przyrody, stawiaj─ůce na pierwszym planie przejaw bosko┼Ťci w ka┼╝dym stworzeniu, postuluj─ůce ekologiczne podej┼Ťcie do przyrody.

ilustr.: Anna Gwiazda

ilustr.: Anna Gwiazda


Zastanawiaj─ůc si─Ö nad kondycj─ů cz┼éowieka w kontek┼Ťcie etyki i moralno┼Ťci ugruntowanej przez oko┼éo 1500-letni─ů tradycj─Ö filozofii europejskiej, warto zapyta─ç o rozumienie ┼Ťwiata materialnego, kt├│rego korelatem s─ů zwierz─Öta. Chrystianizacja spo┼éeczno┼Ťci agrarnych na terenie Europy r├│┼╝nie upora┼éa si─Ö z warto┼Ťciami i wierzeniami, kt├│re kolidowa┼éy z doktrynami Ko┼Ťcio┼éa. Zestawiaj─ůc ze sob─ů wersje katolicyzmu w poszczeg├│lnych krajach, dopatrzy─ç si─Ö mo┼╝na regionalizm├│w, tworz─ůcych pewne typy religijno┼Ťci ludowej, co wynika ze wspomnianej strategii misjonarzy wobec wierze┼ä przedchrze┼Ťcija┼äskich. Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiatopogl─ůdu tradycyjnego uleg┼éa asymilacji z up┼éywem lat, jednak podstawowe kwestie postrzegania przyrody na trwa┼ée zwi─ůzanej z ┼╝yciem cz┼éowieka na d┼éugo zosta┼éy niezmienione. Spo┼éeczno┼Ťci tradycyjne w przedchrze┼Ťcija┼äskiej Europie traktowa┼éy przyrod─Ö, w tym zwierz─Öta, w kategoriach sacrum. Doroczne obrz─Ödowe odtwarzanie mit├│w kosmogonicznych utwierdza┼éo przekonanie o cykliczno┼Ťci czasu i ┼Ťwiata. Zwierz─Öta wpisane w przyrod─Ö realizowa┼éy sw├│j sakralny charakter na przyk┼éad w ┼Ťwi─Ötych pra-zwierz─Ötach, b├│stwach w ich postaci czy demonach. Takie tre┼Ťci nie godzi┼éy si─Ö z dogmatami Ko┼Ťcio┼éa, nic wi─Öc dziwnego, ┼╝e podej┼Ťcie wczesnochrze┼Ťcija┼äskich teolog├│w koncentrowa┼éo si─Ö na wyodr─Öbnieniu cz┼éowieka z przyrody.
Filozofia Ko┼Ťcio┼éa
M├│wi─ůc o filozofii europejskiej, pocz─ůwszy od I wieku naszej ery, nale┼╝y za┼éo┼╝y─ç, ┼╝e do XVI wieku sk┼éada┼éa si─Ö niemal wy┼é─ůcznie z filozofii chrze┼Ťcija┼äskiej, gdzie punktem odniesienia w przedstawieniu ┼Ťwiata jest B├│g w metafizycznym i etycznym wymiarze. Po Kartezjuszu idea Boga stawiana by┼éa na dalszym planie, a nawet zanika┼éa w og├│le, zacz─Öto wprowadza─ç takie terminy jak umys┼éowo┼Ť─ç czy dusza zwierz─ůt, a wraz z rozwojem nauki zmniejszano r├│┼╝nice mi─Ödzygatunkowe, zatem w tek┼Ťcie rezygnuj─Ö z prezentacji postkartezja┼äskich my┼Ťlicieli.
Za┼éo┼╝enia filozoficzne zgodne z augustianizmem (kt├│ry stanowi┼é kontynuacj─Ö staro┼╝ytnej debaty plato┼äczyk├│w) i tomizmem (kontynuacja arystotelizmu) akcentowa┼éy uprzywilejowan─ů rol─Ö cz┼éowieka w ┼Ťwiecie, wyodr─Öbniaj─ůc go spo┼Ťr├│d innych byt├│w w przyrodzie. Sama natura traktowana by┼éa jako pole do niemal dowolnej eksploatacji, a zwierz─Öta ÔÇô do takiego┼╝ u┼╝ytku. Rozumienie z┼éa wi─ůza┼éo si─Ö z postrzeganiem ┼Ťwiata materialnego w kategoriach grzechu, instynktu, zezwierz─Öcenia, upadku oraz piek┼éa na ziemi, gdzie uwi─Öziona w ciele istota boska, Cz┼éowiek, kierowa┼éa swe d─ů┼╝enia i motywacje ku ┼Ťwiatu niematerialnemu. Wyra┼║ne oddzielenie ┼Ťwiata duchowego od materialnego widoczne jest w Wielkim ┼üa┼äcuchu Byt├│w, zgodnie z kt├│rym wszelkie ┼╝ywe stworzenia, ┼é─ůcznie z lud┼║mi, uszeregowane s─ů w hierarchi─Ö warto┼Ťci moralnej, wynikaj─ůcej z przyj─Ötej teorii metafizycznej. J─Özyk religii pos┼éu┼╝y┼é wielu Europejczykom do zaznaczenia swojej rzekomo uprzywilejowanej pozycji wobec innych grup. Definiowali si─Ö jako zbli┼╝eni w hierarchii do anio┼é├│w, podczas gdy na przyk┼éad Indianie znajdowa─ç si─Ö mieli w stadium po┼Ťrednim mi─Ödzy cz┼éowiekiem a besti─ů ÔÇô zwierz─Öciem.
Wczesne chrze┼Ťcija┼ästwo jest odpowiedzialne r├│wnie┼╝ za k┼éopotliw─ů kwesti─Ö zabijania zwierz─ůt: Tomasz odmawia zwierz─Ötom rozumno┼Ťci, a zatem r├│wnie┼╝ i nie┼Ťmiertelno┼Ťci, gdy┼╝ jedynie rozumna cz─Ö┼Ť─ç duszy prze┼╝ywa ┼Ťmier─ç cia┼éa. Skoro zatem zwierz─Öta pozbawione s─ů rozumu, to jasne jest, ┼╝e wraz ze ┼Ťmierci─ů umiera ich rozum (anima sensitiva). Zwierz─Öta zdefiniowane zosta┼éy jako posiadaj─ůce pami─Ö─ç oraz emocje, co oznacza┼éo jednak tylko przyzwyczajenia i nawyki, elementy wolnej woli bez mo┼╝liwo┼Ťci ┼Ťwiadomego rozumowania. Pozbawiano zwierz─ůt jakichkolwiek wzgl─Öd├│w humanitarnych ze strony cz┼éowieka. Ko┼Ťci├│┼é przyj─ů┼é stwierdzenie augustia┼äsko-tomistyczne, postuluj─ůce, i┼╝ zwierz─Ötom nie nale┼╝─ů si─Ö ┼╝adne prawa, poniewa┼╝ nie posiadaj─ů duszy rozumnej, z bo┼╝ej opatrzno┼Ťci zosta┼éy dane na u┼╝ytek ludziom i taka te┼╝ jest ich rola, nie s─ů obiektem ┼╝adnych obowi─ůzk├│w moralnych, chyba ┼╝e wchodz─ů w zakres praw, jakie ludzie maj─ů wzgl─Ödem siebie.
Humanizm uzupe┼énia teori─Ö o zwierz─Ötach dalszym zr├│┼╝nicowaniem i afirmacj─ů cz┼éowieka: tym, co r├│┼╝ni cz┼éowieka od zwierz─ůt, jest tw├│rczy intelekt oraz rozumne i sprawiedliwe prawa. Narastanie tendencji niezoofilnych wie┼äczy my┼Ťl Giordano Bruno, kt├│ra wed┼éug Jacka Lejmana (w publikacji ÔÇ×Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowejÔÇŁ) jest szczytow─ů koncepcj─ů filozoficzn─ů renesansu.┬áBruno jest przekonany o pot─Ödze ludzkiego umys┼éu, poznawalno┼Ťci wszech┼Ťwiata i nade wszystko o mo┼╝liwo┼Ťci opanowania przyrody. Tu┼╝ po nim nast─Öpuje manifest Kartezjusza, kt├│ry odmawia zwierz─Ötom kolejnych cech, na b├│lu ko┼äcz─ůc. Kartezjusz twierdzi┼é, ┼╝e zwierz─Öta i ca┼éa przyroda s─ů boskimi maszynami, stworzonymi na u┼╝ytek cz┼éowieka. Swoj─ů mechanistyczn─ů teori─ů odmawiaj─ůc─ů zwierz─Ötom czucia niejako odczarowa┼é ┼Ťwiat. Jak pisze Lejman: ÔÇ×Pogl─ůd Descartesa traktuj─ůcy zwierz─Öta jako pozbawione wra┼╝liwo┼Ťci mechanizmy u┼éatwia┼é badaczom prze┼éamanie jakichkolwiek opor├│w przy wykorzystaniu ich dla w┼éasnych cel├│w. Nie uwa┼╝a┼é on wszak┼╝e, by jego doktryna by┼éa okrutna wobec zwierz─ůt, ale raczej pob┼éa┼╝liwa wobec ludzi, gdy┼╝ uwalnia od podejrzenia o zbrodni─Ö, gdy jedz─ů lub zabijaj─ů zwierz─ÖtaÔÇŁ. Po Kartezjuszu w my┼Ťli humanistycznej co┼Ť nieodwracalnie si─Ö zmieni┼éo. P├│┼║niejsi filozofowie zacz─Öli odbiega─ç od tak radykalnych postulat├│w, ale r├│wnie┼╝ od teologicznej podstawy filozofii. Ze┼Ťwiecczenie my┼Ťli zachodniej skutkowa┼éo teoriami na temat mi─Ödzy innymi umys┼éowo┼Ťci, duchowo┼Ťci oraz rozumno┼Ťci zwierz─ůt, niestoj─ůcych w opozycji do Boga, ale r├│wnie┼╝ nieakcentuj─ůcych na pierwszym planie Jego roli w ┼Ťwiecie.
Obecnie stanowisko Ko┼Ťcio┼éa podtrzymuje podrz─Ödny status zwierz─ůt, nie brak jednak zwrotu ku pog┼é─Öbionej ekologii widocznej w tak zwanej ekoteologii katolickiej, kt├│rej zwolennikiem by┼é Jan Pawe┼é II, a kt├│rej kontynuatorem jest obecny papie┼╝ Franciszek.
Status zwierz─ůt w Cerkwi
Doktryna prawos┼éawia jest bardziej statyczna od przewrot├│w Zachodu. Jakkolwiek w teologii Cerkwi pr├│┼╝no doszukiwa─ç si─Ö definicji zwierz─ůt w oderwaniu od ┼Ťwiata przyrody,┬á to filozofowie oraz komentatorzy Biblii upatruj─ů we wszystkich istotach ┼╝yj─ůcych przejaw Boga. Cerkiew od pocz─ůtku chrystianizacji przyj─Ö┼éa odmienn─ů taktyk─Ö misyjn─ů, adaptuj─ůc─ů podstawy ┼Ťwiadomo┼Ťci tradycyjnej. Rezygnowa┼éa r├│wnie┼╝ z widocznego antropocentryzmu, koncentrowa┼éa si─Ö bardziej na upadku cz┼éowieka po wygnaniu z Raju, akcentowaniu jego grzeszno┼Ťci oraz d─ů┼╝eniu do doskona┼éo┼Ťci duchowej. Zgoda na zabijanie zwierz─ůt w religii skomentowana zosta┼éa przez Jerzego Nowosielskiego: ÔÇ×Ortodoksje zawsze zajmowa┼éy si─Ö upi─Ökszeniem rzeczywisto┼Ťci metafizycznej, pragn─ůc uczyni─ç j─ů tak─ů, aby by┼éa do zniesienia przez cz┼éowieka. Po to, aby cz┼éowiek m├│g┼é ┼╝y─ç, kocha─ç, pracowa─ç, tworzy─ç, zabija─ç ze spokojem zwierz─Öta, produkowa─ç ┼╝ywno┼Ť─çÔÇŁ. Jeden z pierwszych my┼Ťlicieli prawos┼éawnych, ┼Ťw. Efrem, interpretuj─ůc pierwsze ludzkie dzieje, pisze: ÔÇ×Kto┼Ť m├│g┼éby przypuszcza─ç, ┼╝e prarodzice, k┼éad─ůc r─Öce na swych biodrach, odkryli, ┼╝e byli ubrani w co┼Ť sporz─ůdzonego ze sk├│r zwierz─ůt ÔÇô zabitych zwierz─ůt, mo┼╝liwe, ┼╝e przed ich w┼éasnymi oczami, a wi─Öc mogli te┼╝ je┼Ť─ç ich mi─Öso, przykry─ç swoj─ů nago┼Ť─ç ich sk├│rami, i w tej ┼Ťmierci dostrzec ┼Ťmier─ç swoich w┼éasnych cia┼éÔÇŁ. Takie ÔÇ×historyczneÔÇŁ odczytywanie narracji biblijnej nie nale┼╝y do rzadko┼Ťci w┼Ťr├│d pierwszych my┼Ťlicieli prawos┼éawia. W tym rozumieniu zwierz─Ö jest na jednym poziomie ontologicznym z cz┼éowiekiem, oboje s─ů stworzeniami boskimi i przekonanie o istnieniu owego pierwiastka bosko┼Ťci widoczne jest r├│wnie┼╝ w wypowiedziach innych filozof├│w Cerkwi. Przyk┼éadem jest ┼Ťw. Jan Damasce┼äski, kt├│ry obarcza cz┼éowieka win─ů za utrat─Ö zrozumienia zwierz─ůt poprzez mi─Ödzy innymi sk┼éadanie z nich ofiar, zabijanie i jedzenie ze ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů pope┼énianego grzechu, kt├│rym jest pozbawienie ┼╝ycia istoty czuj─ůcej. Ponownie zatem pojawia si─Ö kwestia cz┼éowieka ÔÇô grzesznika i zbrodniarza. Grzech wed┼éug Jana Damasce┼äskiego powoduje w stworzeniu cierpienie, ┼Ťwi─Öto┼Ť─ç za┼Ť przynosi ca┼éemu stworzeniu rado┼Ť─ç z powrotu do Boga. Wygnanie z raju nie oznacza zatem odwr├│cenia si─Ö Pana od swojego stworzenia, to znaczy od cz┼éowieka i wszystkiego, co istnieje. Oznacza┼éoby to bowiem skazanie na ca┼ékowite zniszczenie tego, co stworzy┼é. Jest to my┼Ťl nie do pogodzenia z twierdzeniem, ┼╝e B├│g stworzy┼é ┼Ťwiat, pragn─ůc obdarzy─ç rado┼Ťci─ů ┼╝ycia to, co nie istnieje.
Koncentracja na do┼Ťwiadczaniu rado┼Ťci z boskiego ┼Ťwiata nieobca jest r├│wnie┼╝ Grzegorzowi z Nyssy, kt├│ry upatruje w ka┼╝dym stworzeniu cz─ůstkowe odzwierciedlenie Boga, przenikaj─ůcego i obejmuj─ůcego ka┼╝dy byt. Cz─ůstka ÔÇ×naturyÔÇŁ Bo┼╝ej znajduje si─Ö we wszystkim, co istnieje i nie poddaje si─Ö w┼éadzy czasu ani przestrzeni. Cz┼éowiek zatem winien jest wszystkiemu na ┼Ťwiecie szacunek i mi┼éo┼Ť─ç. Podobn─ů narracj─Ö przeprowadza Wac┼éaw Hryniewicz, przeciwstawiaj─ůc poznaniu intelektualnemu ÔÇ×poznanie serdeczneÔÇŁ, kt├│re nie r├│┼╝nicuje, lecz scala. Mistyka serca jako o┼Ťrodka duchowo┼Ťci i tw├│rczego my┼Ťlenia jest wci─ů┼╝ znacz─ůca w religijno┼Ťci prawos┼éawnej. Nowosielski komentuje, ┼╝e ÔÇ×poznanie, kt├│re wywodzi si─Ö z tego o┼Ťrodka, nie jest rozumow─ů spekulacj─ů, lecz strumieniem ┼éaski, kt├│re mistyka indyjska i ┼╝ydowska (kabalistyczna) przedstawia jako wi─ůzk─Ö ┼Ťwiat┼éaÔÇŁ.
W ramach podsumowania kr├│tkiej prezentacji wizerunku zwierz─ůt w Cerkwi przytocz─Ö s┼éowa Nowosielskiego, opublikowane w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×M├│j ChrystusÔÇŁ: ÔÇ×Zwierz─Öta s─ů dla nas wielk─ů tajemnic─ů, a r├│┼╝nica bytu uczuciowego cz┼éowieka i zwierz─Öcia jest niewielka. To, ┼╝e uwa┼╝amy, ┼╝e jeste┼Ťmy kim┼Ť innym ni┼╝ zwierz─Öta, to tylko spekulacje czysto intelektualne, czysto umys┼éowe. Zapominamy, ┼╝e jeste┼Ťmy ze zwierz─Ötami spokrewnieni mi┼éo┼Ťci─ů i nienawi┼Ťci─ů. W gruncie rzeczy jeste┼Ťmy tacy sami jak zwierz─Öta.[ÔÇŽ] Zwierz─Öta maj─ů dusz─Ö i ludzie jako grzesznicy powinni o tym pami─Öta─ç. My┼Ťlenie inaczej to lenistwo duchowe i┬áintelektualne, konformizm w czystej postaciÔÇŁ.
***
Obyczajowo┼Ť─ç europejska przez wieki silnie uwarunkowana by┼éa dominuj─ůc─ů religi─ů. Charakterystyka rzeczywisto┼Ťci przez duchowie┼ästwo katolickie nie zawsze jednak stawa┼éa w obronie ┼╝ycia, szczeg├│lnie je┼Ťli chodzi o zwierz─Öta. Niechlubny, upodlaj─ůcy i uprzedmiotawiaj─ůcy status przyrody o┼╝ywionej proponowany przez Ko┼Ťci├│┼é Katolicki umacnia┼éa my┼Ťl filozoficzna, podporz─ůdkowana religii. Antropomorficzna rzeczywisto┼Ť─ç religijna Zachodu jaskrawo odznacza si─Ö na tle teorii Cerkwi prawos┼éawnej, kt├│ra prezentuje zupe┼énie odmienne podej┼Ťcie cz┼éowieka do przyrody, stawiaj─ůce na pierwszym planie przejaw bosko┼Ťci w ka┼╝dym stworzeniu i postuluj─ůce ekologiczne podej┼Ťcie do przyrody. Obydwa wizerunki prezentuj─ů interesuj─ůce i zupe┼énie odmienne od siebie interpretacje tego samego ┼║r├│d┼éa, jakim jest Biblia, wynikaj─ůce mi─Ödzy innymi z warunk├│w ekonomicznych, religijno┼Ťci wiernych oraz adaptacji tre┼Ťci przedchrze┼Ťcija┼äskich na grunt Ko┼Ťcio┼éa lub Cerkwi. Warto zastanowi─ç si─Ö nad obrazem cz┼éowieka w ┼Ťwiecie proponowanym przez Ko┼Ťci├│┼é i Cerkiew przy obecnej w dyskursie posthumanistycznym problematyce ekologii oraz zmian, jakie mo┼╝na podejmowa─ç w wymiarze jednostkowym oraz globalnym, by przeciwdzia┼éa─ç degradacji przyrody i polepszy─ç dobrostan zwierz─ůt.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś