Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ to rewolucja republika┼äska, nie klasowa

Tragizm opowie┼Ťci o ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ polega na zredukowaniu ca┼éego ruchu spo┼éecznego do kilku postaci, kt├│re nast─Öpnie wesz┼éy ze sob─ů w konflikty polityczne.

Na pocz─ůtku by┼éy postulaty ekonomiczne

Dla porz─ůdku warto przypomnie─ç podstawowe fakty. Bezpo┼Ťredni─ů przyczyn─ů wybuchu strajku w Stoczni Gda┼äskiej by┼éo zwolnienie z pracy Anny Walentynowicz 8 sierpnia 1980 roku, na pi─Ö─ç miesi─Öcy przed jej odej┼Ťciem na emerytur─Ö. W reakcji na to wydarzenie Bogdan Borusewicz, Jerzy Borowczak, Bogdan Felski i Ludwik Pr─ůdzy┼äski, kt├│rzy byli przyjaci├│┼émi Walentynowicz z Wolnych Zwi─ůzk├│w Zawodowych, podj─Öli decyzj─Ö o zorganizowaniu na terenie ca┼éego zak┼éadu pracy akcji strajkowej. Pocz─ůtek zaplanowano na 14 sierpnia na 6.00 rano. To rozpali┼éo iskr─Ö.

Nast─Öpnego dnia kolejne zak┼éady pracy stan─Ö┼éy. Powsta┼é Mi─Ödzyzak┼éadowy Komitet Strajkowy (MKS). 18 sierpnia ustalono ostateczn─ů wersj─Ö 21 postulat├│w, w tym ┼╝─ůdania akceptacji przez w┼éadz─Ö powstania niezale┼╝nych zwi─ůzk├│w zawodowych, oraz uzgodniono, ┼╝e MKS jest jedynym przedstawicielstwem strajkuj─ůcych do rozm├│w z rz─ůdem. 20 sierpnia do godziny 12.15 w Mi─Ödzyzak┼éadowym Komitecie Strajkowym by┼éo ju┼╝ zarejestrowanych 280 zak┼éad├│w pracy. Z pocz─ůtku strona rz─ůdowa pr├│bowa┼éa rozbija─ç jedno┼Ť─ç strajkuj─ůcych, ale ostatecznie zda┼éa sobie spraw─Ö, ┼╝e nie da si─Ö d┼éu┼╝ej lekcewa┼╝y─ç istnienia MKS. Rozmowy rozpocz─Öto 23 sierpnia, a zako┼äczono je 31 sierpnia. Porozumienie zosta┼éo podpisane. Wicepremier Jagielski zobowi─ůza┼é si─Ö do spe┼énienia wszystkich ┼╝─ůda┼ä strajkuj─ůcych.

Dla opisuj─ůcego te wydarzenia Davida Osta, brytyjskiego socjologa polityki o bardzo lewicowych tradycjach rodzinnych, uderzaj─ůce by┼éo to, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie robotnicy wyst─ůpili przeciwko formalnie robotniczej w┼éadzy, a wszystko to przy wsparciu Ko┼Ťcio┼éa. Ost podj─ů┼é wi─Öc pr├│b─Ö opisu sierpnia ÔÇÖ80 w kategoriach gniewu klasowego. Opowie┼Ť─ç, kt├│r─ů rozwija brytyjski socjolog w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Kl─Öska ┬źSolidarno┼Ťci┬╗ÔÇŁ, to historia zdradzonego proletariatu, kt├│ry najpierw upomnia┼é si─Ö o swoje, potem jednak ÔÇô jeszcze przed ÔÇÖ89 rokiem ÔÇô by┼é atakowany jako potencjalnie nieodpowiedzialny, a w ostatecznym rozrachunku zosta┼é wepchni─Öty w neoliberaln─ů polityk─Ö Balcerowicza. Analiza Osta jest niew─ůtpliwie celna w wielu miejscach. Bardzo dobrze t┼éumaczy pocz─ůtkow─ů motywacj─Ö strajkuj─ůcych, lecz nie wyja┼Ťnia, w jaki spos├│b ruch ekonomiczny przekszta┼éci┼é si─Ö w og├│lnopolski antykomunistyczny ruch opozycyjny.

Klasowo┼Ť─ç t┼éumaczy jedynie pocz─ůtek

Klasowej interpretacji ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ trzeba odda─ç sprawiedliwo┼Ť─ç. Bardzo dobrze t┼éumaczy fakt, ┼╝e istotnie wszystko zacz─Ö┼éo si─Ö od zwolnienia pracownicy stoczni, a pierwsze roszczenia mia┼éy wymiar czysto ekonomiczny. Z chwil─ů jednak w┼é─ůczenia do postulat├│w MKS ┼╝─ůdania utworzenia niezale┼╝nego zwi─ůzku zawodowego interpretacja Osta zaczyna by─ç naci─ůgana. Brytyjski socjolog chce w tym widzie─ç ÔÇ×antypolityk─ÖÔÇŁ ÔÇô skanalizowany gniew klasowy ludzi, kt├│rzy robi─ů polityk─Ö w formule zwi─ůzkowej, a nie partyjnej. Takie podej┼Ťcie jednak lekcewa┼╝y kontekst ├│wczesnych stosunk├│w spo┼éecznych i politycznych.

Po pierwsze, wpisanie na list─Ö postulat├│w ┼╝─ůdania, ┼╝eby w┼éadza zgodzi┼éa si─Ö na niezale┼╝ny zwi─ůzek zawodowy, zmienia dynamik─Ö tamtych wydarze┼ä. Na pocz─ůtku rzeczywi┼Ťcie chodzi┼éo o solidarno┼Ť─ç wewn─ůtrzgrupow─ů. Potem jednak powstanie NSZZ ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ oznacza┼éo, ┼╝e odbiera si─Ö partii komunistycznej wy┼é─ůczno┼Ť─ç na reprezentacj─Ö interes├│w i wy┼é─ůczno┼Ť─ç na dyskurs ideowy. Obok PZPR, kt├│ra zgodnie z art. 3 Konstytucji PRL mia┼éa by─ç przewodni─ů si┼é─ů narodu, wyrasta nagle bardzo du┼╝a organizacja, z kt├│r─ů trzeba negocjowa─ç polityk─Ö wewn─ůtrzkrajow─ů w sprawach spo┼éecznych i gospodarczych. By─ç mo┼╝e zacz─Ö┼éo si─Ö od klasowych postulat├│w ekonomicznych, jednak 31 sierpnia sko┼äczy┼éo si─Ö de facto na ┼╝─ůdaniu wolno┼Ťci politycznej. Jak do tego dosz┼éo, tego ju┼╝ perspektywa Osta nie t┼éumaczy.

Po drugie, prawd─ů jest, ┼╝e ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ sk┼éada┼éa si─Ö w g┼é├│wnej mierze z robotnik├│w, i to tej grupie nale┼╝y przede wszystkim przypisywa─ç sukces. Jednak wraz z rozwojem akcji strajkowej do protestuj─ůcych szybko do┼é─ůczy┼éa inteligencja. Trzymanie si─Ö wy┼é─ůcznie klasowej interpretacji sierpnia ÔÇÖ80 oznacza┼éoby zgod─Ö na pomniejszenie zas┼éug wielu inteligent├│w, jak chocia┼╝by tych, kt├│rzy byli zrzeszeni w Ruchu M┼éodej Polski. Niekt├│rzy z nich byli w Stoczni od samego pocz─ůtku. Inni organizowali prac─Ö propagandow─ů: drukarnie, o┼Ťwiadczenia, druk postulat├│w. To tak┼╝e pokazuje, ┼╝e wraz z wybuchem strajku coraz wi─Öcej ludzi pochodz─ůcych z r├│┼╝nych grup spo┼éecznych zacz─Ö┼éo wierzy─ç, ┼╝e gra idzie o znacznie wy┼╝sz─ů stawk─Ö ni┼╝ przywr├│cenie do pracy jednej osoby i 2000 z┼é podwy┼╝ki. Klasowa interpretacja r├│wnie┼╝ nie t┼éumaczy ani tego procesu ani nie oddaje nale┼╝nej pami─Öci z konieczno┼Ťci mniej licznym inteligentom.

ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ to republika┼äska podmiotowo┼Ť─ç

S┼éynne dziesi─Ö─ç milion├│w os├│b zrzeszonych w zwi─ůzku to oczywi┼Ťcie mit. Nawet, je┼Ťli formalnie tylu by┼éo cz┼éonk├│w, to odleg┼éo┼Ť─ç mi─Ödzy posiadaniem legitymacji a zaanga┼╝owaniem jest znaczna. Niechby jednak ta liczba by┼éa dziesi─Öciokrotnie mniejsza, a wci─ů┼╝ mogliby┼Ťmy m├│wi─ç o du┼╝ej sile, kt├│ra a┼╝ do stanu wojennego by┼éa w mocy jedn─ů decyzj─ů zatrzyma─ç produkcj─Ö w kilkuset zak┼éadach pracy. W ostatecznym wi─Öc rozrachunku ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ okaza┼éa si─Ö wybuchem podmiotowo┼Ťci i sprawczo┼Ťci politycznej.

Jak wspomnia┼éem, interpretacja klasowa t┼éumaczy pocz─ůtek strajku, lecz nie wyja┼Ťnia jego ostatecznej postaci. Znacznie lepiej spojrze─ç na sierpie┼ä ÔÇÖ80 w kategoriach republika┼äskich. Republika┼äski idea┼é dobrego ┼╝ycia mie┼Ťci zar├│wno trosk─Ö o byt ekonomiczny, jak i ┼╝─ůdanie wolno┼Ťci politycznej oraz ┼╝─ůdanie uznania godno┼Ťci. Bez wolno┼Ťci s┼éowa i zakresu swob├│d obywatelskich nie mo┼╝na skutecznie walczy─ç o swoje prawa, a tych dw├│ch element├│w w PRL-u brakowa┼éo. Nie mo┼╝na te┼╝ m├│wi─ç o rzeczywistej niezale┼╝no┼Ťci, gdy cierpi si─Ö materialn─ů n─Ödz─Ö. Tylko ta dwuaspektowo┼Ť─ç republika┼äskiej wolno┼Ťci jest w stanie wyt┼éumaczy─ç porozumienia sierpniowe, godz─ůc ich ekonomiczn─ů tre┼Ť─ç z politycznym wyd┼║wi─Ökiem. Odzyskanie godno┼Ťci by┼éo mo┼╝liwe wy┼é─ůcznie dzi─Öki upodmiotowieniu strajkuj─ůcych ÔÇô odzyskaniu obywatelskiej i politycznej mo┼╝liwo┼Ťci wp┼éywania na popraw─Ö swojej sytuacji materialnej.

Podmiotowo┼Ť─ç utracona

ÔÇ×Niech ┼╝yje ┬źSolidarno┼Ť─ç┬╗, ale strze┼╝my si─Ö jej proletariackiego zaplecza. W 1980 roku mogli┼Ťmy je uwa┼╝a─ç za rozs─ůdnych i racjonalnych aktor├│w sceny politycznej. W rzeczywisto┼Ťci s─ů to irracjonalni narwa┼äcy, wrodzy rozumowi i zdrowemu rozs─ůdkowi, pogardzaj─ůcy poj─Öciem kompromisu, niezdolni do zaakceptowania ┬źreali├│w i limit├│w┬╗ rzeczywistego ┼ŤwiataÔÇŁ ÔÇô pisa┼é Adam Michnik w swojej pracy Takie czasy... David Ost nie ma racji, przyjmuj─ůc klasow─ů perspektyw─Ö na sierpie┼ä ÔÇÖ80. Ma jednak racj─Ö, pisz─ůc o zdradzie elit.

ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ nie mia┼éa sp├│jnej ideologii politycznej. Niemniej jedno jest pewne: z dyskusji wewn─ůtrz zwi─ůzku wy┼éania┼é si─Ö kierunek zmian, kt├│rego nie da┼éo si─Ö pogodzi─ç z neoliberalizmem. Mimo to intelektuali┼Ťci, kt├│rzy na pocz─ůtku w┼é─ůczyli si─Ö w ten lub inny spos├│b w dzia┼éalno┼Ť─ç zwi─ůzku, uznali potem, ┼╝e maj─ů monopol na rozs─ůdne przyw├│dztwo polityczne. Powy┼╝szy cytat z Michnika jest tego ilustracj─ů. Oczywi┼Ťcie, trzeba, gwoli ┼Ťcis┼éo┼Ťci, uwzgl─Ödni─ç obiektywne czynniki, takie jak optyka Mi─Ödzynarodowego Funduszu Walutowego, kt├│ry wymusi┼é neoliberalny kurs w roku 1989. Trzeba te┼╝ wzi─ů─ç pod uwag─Ö, ┼╝e a┼╝ do wybor├│w 4 czerwca nie by┼éo wiadomo, jak zachowa si─Ö w┼éadza ani jak zachowa si─Ö Moskwa. Jednak nawet pami─Ö─ç o tych faktach nie rozgrzesza tak antyobywatelskiej retoryki. Cho─ç bowiem kwestia przyw├│dztwa pozostanie otwarta w nawet najbardziej obywatelskim spo┼éecze┼ästwie, to jednak odg├│rne dystrybuowanie cechami, kt├│re do tego przyw├│dztwa uprawniaj─ů, jest rzecz─ů wyj─ůtkowo szkodliw─ů.

Je┼Ťli historia o ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ zosta┼éa potem podzielna na osobne fragmenty, to nie sta┼éo si─Ö tak ani z powodu zapomnienia o jej robotniczych pocz─ůtkach, ani z powodu zapomnienia o kobietach, kt├│re bra┼éy udzia┼é w wydarzeniach roku ÔÇÖ80. Zreszt─ů kobietami by┼éy czo┼éowe postacie ruchu: Walentynowicz, Duda-Gwiazda, Krzywonos i tak dalej. Tragizm opowie┼Ťci o ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ polega na zredukowaniu ca┼éego ruchu spo┼éecznego do kilku postaci, kt├│re nast─Öpnie wesz┼éy ze sob─ů w konflikty polityczne. W ten w┼éa┼Ťnie spos├│b powsta┼éy osobne historie o ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, kt├│re sta┼éy si─Ö konkuruj─ůcymi ze sob─ů mitami politycznymi. Ten fakt oraz samowolne przyznanie sobie przez elity prawa do rozs─ůdnego przyw├│dztwa skutecznie pogrzeba┼éy solidarno┼Ťciowy wybuch podmiotowo┼Ťci. Je┼Ťli chcemy sobie opowiedzie─ç co┼Ť rzeczywi┼Ťcie po┼╝ytecznego o strajku z sierpnia 1980 roku, to warto na pocz─ůtek od┼éo┼╝y─ç na bok pomnikowe postacie i towarzysz─ůce im spory o to, kto bardziej obali┼é komunizm ÔÇô Wa┼é─Ösa, Walentynowicz czy Jan Pawe┼é II ÔÇô i zobaczy─ç w ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, ┼╝e mo┼╝na by┼éo sensownie zaanga┼╝owa─ç si─Ö w walk─Ö o dobro wsp├│lne, i to bez pozwolenia lub czekania na m─ůdre przyw├│dztwo. Zwyk┼éy zmys┼é sprawiedliwo┼Ťci w wi─Ökszo┼Ťci wypadk├│w wystarczy.

***

Inicjatywa wspierana jest przez Fundusz Obywatelski imienia Henryka Wujca zarz─ůdzany przez Fundacj─Ö dla Polski.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś