Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Socjalpatriotyzm

Lewicowy patriotyzm powinien wi─ůza─ç si─Ö nie tylko z dum─ů, ale r├│wnie┼╝ z konstruktywnym samokrytycyzmem. ÔÇ×Polska silna i suwerennaÔÇŁ nie oznacza w tym planie kraju o mocarstwowych ambicjach, ale pa┼ästwo, kt├│re potrafi przeciwstawi─ç si─Ö wielkim korporacjom i broni─ç przed nimi swoich obywateli.

ilustr.: Kuba Mazurkiewicz


Lewicowy patriotyzm powinien wi─ůza─ç si─Ö nie tylko z dum─ů, ale r├│wnie┼╝ z konstruktywnym samokrytycyzmem. ÔÇ×Polska silna i suwerennaÔÇŁ nie oznacza w tym planie kraju o mocarstwowych ambicjach, ale pa┼ästwo, kt├│re potrafi przeciwstawi─ç si─Ö wielkim korporacjom i broni─ç przed nimi swoich obywateli.
 
W ostatnim czasie o patriotyzmie m├│wi si─Ö w lewicowej niszy stosunkowo du┼╝o. Do tego stopnia, ┼╝e pojawi┼éa si─Ö fala krytyki sugeruj─ůcej, ┼╝e odwo┼éywanie si─Ö do patriotycznego j─Özyka i symboliki staje si─Ö ÔÇô o zgrozo ÔÇôpostaw─ů dla tej formacji dominuj─ůc─ů. W rzeczywisto┼Ťci jeszcze do tego daleko, niemniej jednak g┼éos├│w w r├│┼╝ny spos├│b odwo┼éuj─ůcych si─Ö do spu┼Ťcizny lewicy niepodleg┼éo┼Ťciowej (czyli przede wszystkim do tradycji PPS-owskiej, a tak┼╝e do ruchu sp├│┼édzielczego czy lewicowego ruchu ludowego) zdaje si─Ö by─ç dzisiaj nieco wi─Öcej ni┼╝ jeszcze kilka lat temu.
Krytyka lewicowego patriotyzmu ma wiele w─ůtk├│w. Zarzut dominuj─ůcy brzmi nast─Öpuj─ůco: ÔÇ×socjalpatriociÔÇŁ, dostosowuj─ůc si─Ö do prawicowego j─Özyka, niejako kapituluj─ů wobec jego hegemonii. Lewicowy patriotyzm by┼éby zatem sztucznym konstruktem, efektem s┼éabo┼Ťci przejawiaj─ůcej si─Ö w braku w┼éasnej, dystynktywnej narracji. Przyjmuj─ůc patriotyczne oblicze, lewica zdradzi─ç mia┼éa w┼éasne idea┼éy ÔÇô rzekomo porzuciwszy klasow─ů interpretacj─Ö rzeczywisto┼Ťci spo┼éecznej. Tymczasem, jak twierdz─ů owi krytycy ÔÇ×lewicy patriotycznejÔÇŁ, granica mi─Ödzy patriotyzmem a nacjonalizmem jest tak cienka, ┼╝e patriotyzm w jakiejkolwiek wersji jest ÔÇ×niebezpiecznyÔÇŁ.
 
Zarzut ten opiera si─Ö na za┼éo┼╝eniu, ┼╝e tradycje patriotyczne s─ů lewicy zasadniczo obce. Nic bardziej mylnego. Ci, kt├│rzy tak twierdz─ů, albo nie znaj─ů tradycji polskiej lewicy niepodleg┼éo┼Ťciowej, albo ┼Ťwiadomie odwo┼éuj─ů si─Ö do innych nurt├│w ÔÇô anarchistycznych b─ůd┼║ komunizuj─ůcych ÔÇô nie maj─ůcych jednak monopolu na lewicowo┼Ť─ç. Jestem przekonana, ┼╝e spora cz─Ö┼Ť─ç krytyki lewicowego patriotyzmu wynika z nieporozumie┼ä co do znaczenia podstawowych poj─Ö─ç, kt├│re raz po raz pojawiaj─ů si─Ö w toczonych sporach jako nacechowane emocjonalnie zbitki. ┼╗onglowanie owymi zbitkami sprawia, ┼╝e patriotyzm w wydaniu lewicowym nie do┼Ť─ç, ┼╝e uznawany jest za nieporozumienie, to dodatkowo traci swoj─ů specyfik─Ö. Poni┼╝ej dokonuj─Ö zatem pr├│by ustosunkowania si─Ö do kluczowych poj─Ö─ç pojawiaj─ůcych si─Ö w tej dyskusji ÔÇô je┼Ťli to wyja┼Ťnienie nie przekona przeciwnik├│w lewicy patriotycznej, to przynajmniej utrudni im manipulacje zwi─ůzane z tych poj─Ö─ç u┼╝yciem. Mam nadziej─Ö, ┼╝e przygotowany przeze mnie ÔÇ×s┼éownikÔÇŁ, cho─ç daleki od bycia wyczerpuj─ůcym, pomo┼╝e tak┼╝e odr├│┼╝ni─ç lewicowe tradycje rozumienia patriotyzmu od postaci, kt├│r─ů nadaje si─Ö mu w narracji prawicowej.
 
Faszyzm
 
Krytycy twierdz─ů, ┼╝e patriotyzm p┼éynnie przechodzi w nacjonalizm czy wr─Öcz faszyzm. Temu absurdalnemu przekonaniu przeciwstawi─ç mo┼╝na oparte na wynikach bada┼ä spo┼éecznych twierdzenie, ┼╝e postawy ksenofobiczne ÔÇô niezb─Ödne do zbudowania skrajnie prawicowej to┼╝samo┼Ťci ÔÇô pojawiaj─ů si─Ö tam, gdzie brakuje pozytywnej identyfikacji narodowej i regionalnej. Nieustanne deprecjonowanie wszystkiego, co polskie, jako bezwarto┼Ťciowego mo┼╝e wywo┼éa─ç emocjonaln─ů reakcj─Ö w postaci megaloma┼äskich baja┼ä o narodowej wielko┼Ťci i honorze.
 
Narcystyczne d─ů┼╝enie do wielko┼Ťci bierze si─Ö z niesta┼éej samooceny, braku pewno┼Ťci siebie ÔÇô na poziomie jednostkowym i spo┼éecznym. Najlepszym tego przyk┼éadem jest eskalacja przemocy ze strony grupek neonazistowskich w Bia┼éymstoku, mie┼Ťcie stanowi─ůcym cz─Ö┼Ť─ç opisywanej jako zap├│┼║nionej ┼Ťciany wschodniej, ÔÇ×Polski BÔÇŁ.
 
Internacjonalizm
 
Romantyczna idea narodu, b─Öd─ůca podstaw─ů XIX-wiecznych ruch├│w demokratycznych (patrz: Nar├│d), by┼éa zarazem partykularna i internacjonalistyczna w tym sensie, ┼╝e wolno┼Ť─ç ojczyzny i emancypacja ludu mia┼éa i┼Ť─ç w parze z mi─Ödzynarodow─ů solidarno┼Ťci─ů. Druk ulotny ÔÇ×obozu demokratycznegoÔÇŁ z 1834 roku g┼éosi┼é, ┼╝e Polska ÔÇ×nie podbija┼éa, daleka od zako┼é├│w demokracji, sz┼éa drog─ů propagandy i g┼éosem wolno┼Ťci wi─ůza┼éa narody, przelewa┼éa w nie sw─ů narodowo┼Ť─ç i by┼éa woln─ůÔÇŁ. Ta idealizacja sk┼éania do pytania, czym powinna by─ç mi─Ödzynarodowa solidarno┼Ť─ç dzisiaj. Mog┼éoby ni─ů by─ç chocia┼╝by budowanie wsp├│lnego frontu kraj├│w, kt├│re w systemie kapitalistycznym pe┼éni─ů rol─Ö peryferyjn─ů i w spos├│b szczeg├│lnie dotkliwy odczu┼éy skutki kryzysu ekonomicznego po 2008 roku, wsp├│lnego r├│wnie┼╝ z pozaeuropejskimi peryferiami, brutalnie eksploatowanymi przez Zach├│d. Akcja wspieraj─ůca strajkuj─ůcych pracownik├│w przemys┼éu odzie┼╝owego w Bangladeszu nie stoi w ┼╝aden spos├│b w sprzeczno┼Ťci z trosk─ů o sprawiedliwo┼Ť─ç spo┼éeczn─ů we w┼éasnym pa┼ästwie.
W 1908 roku dzia┼éacz PPS, W┼éadys┼éaw Gumplowicz, pisa┼é w dziele ÔÇ×Kwestia polska a socjalizmÔÇŁ: ÔÇ×Beznarodowo┼Ť─ç sfer kieruj─ůcych, kt├│ra ignoruje narodowe potrzeby mas ludowych, zawsze tylko zaostrza i zatruwa walki narodowe, bo rzuca s┼éabszych na ┼╝er silniejszym, bo rozzuchwala silniejszych, a s┼éabszych doprowadza do rozpaczy. Prawdziwa mi─Ödzynarodowo┼Ť─ç to (ÔÇŽ) sojusz ┼╝ywio┼é├│w ludowych r├│┼╝nych narod├│w na podstawie wzajemnego uznania s┼éusznych praw ka┼╝dego narodu, z czym si─Ö ┼Ťci┼Ťle ┼é─ůczy wyrzekni─Öcie si─Ö wszelkich nies┼éusznych pretensji zaborczychÔÇŁ. Dzi┼Ť ÔÇ×sfery kieruj─ůceÔÇŁ to przede wszystkim mi─Ödzynarodowe korporacje i instytucje finansowe, na r├│┼╝ne sposoby pr├│buj─ůce ograniczy─ç pa┼ästwow─ů suwerenno┼Ť─ç.
 
Komunizm
 
Gdy 7 listopada 1918 roku w Lublinie utworzy┼é si─Ö Tymczasowy Rz─ůd Republiki Polskiej, SDKPiL (kt├│re za chwil─Ö mia┼éo przekszta┼éci─ç si─Ö w Komunistyczn─ů Parti─Ö Polski) og┼éosi┼éo jego bojkot, konstatuj─ůc bur┼╝uazyjny charakter gabinetu i wprowadzanego przeze┼ä porz─ůdku spo┼éeczno- politycznego. Gabinet J─Ödrzeja Moraczewskiego, b─Öd─ůcy kontynuacj─ů rz─ůdu tymczasowego, wprowadzi┼é o┼Ťmiogodzinny dzie┼ä pracy, prawa g┼éosu dla kobiet, os┼éony dla pracownik├│w. Daleko posuni─Öte ustawodawstwo socjalne ┼é─ůczy┼éo si─Ö z zapewnieniem swob├│d demokratycznych. Oczywi┼Ťcie dominacja socjalist├│w nie trwa┼éa d┼éugo, a kszta┼ét mi─Ödzywojennej Rzeczpospolitej ostatecznie mocno r├│┼╝ni┼é si─Ö od kieruj─ůcego nimi marzenia o pluralistycznej wsp├│lnocie wolnych i r├│wnych obywateli. PPS pozosta┼éo jednak wa┼╝n─ů si┼é─ů polityczn─ů, kt├│ra konsekwentnie opowiada┼éa si─Ö za prawami mas pracuj─ůcych, za co jej dzia┼éacze zap┼éacili ci─Ö┼╝kimi represjami w czasie sanacyjnych rz─ůd├│w.
 
Dlatego te┼╝ zakrawa na paradoks, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç przeciwnik├│w lewicy patriotycznej odnosi si─Ö dzi┼Ť do tradycji, w ramach kt├│rej wyzywano rz─ůd lubelski od bur┼╝uazyjnej reakcji. Cho─ç ma┼éo kto sk┼éonny by┼éby usprawiedliwia─ç dzi┼Ť zbrodnie radzieckie, w szczeg├│lno┼Ťci stalinowskie, to trudno oprze─ç si─Ö wra┼╝eniu, ┼╝e s─ů one przez wiele ┼Ťrodowisk lewicowych traktowane z pob┼éa┼╝aniem. W ostatnim numerze pisma ÔÇ×Bez dogmatuÔÇŁ ÔÇ×antykomunizmÔÇŁ wymienia si─Ö jednym tchem z rasizmem i antysemityzmem. W efekcie powstaje z┼éudne przekonanie, ┼╝e lewica nie ma si─Ö z czego rozlicza─ç, wi─Öc mo┼╝e sobie bez problemu pozwoli─ç na moraln─ů wy┼╝szo┼Ť─ç. Co wi─Öcej, przeciwstawianie ÔÇ×ludzkiej twarzyÔÇŁ realnego socjalizmu dowolnej formie patriotyzmu jako niebezpiecznej reakcji powinno wydawa─ç si─Ö humorystyczne ka┼╝demu, kto zna histori─Ö gry komunistycznych w┼éadz na uczuciach narodowych czy wr─Öcz nacjonalistycznych, rozgrywania etnicznych antagonizm├│w i uprzedze┼ä (cho─çby w postaci antysemickiej czystki w marcu ÔÇÖ68). Rzeczywi┼Ťcie, tak instrumentalnie rozumiany ÔÇ×patriotyzmÔÇŁ ÔÇô nawet w wydaniu komunistycznym ÔÇô bywa niebezpieczny.
 
Nar├│d
 
Z punktu widzenia przeciwnik├│w lewicy patriotycznej nar├│d jest z konieczno┼Ťci zdefiniowany etnicznie ÔÇô jako wsp├│lnota ziemi i krwi. Jako ob┼é─Ödny konstrukt, dla kt├│rego po┼Ťwi─Öca si─Ö ludzkie ┼╝ycie i gn─Öbi mniejszo┼Ťci.
Trudno nie uzna─ç, ┼╝e w idei narodu tkwi ambiwalencja. W filozofii polityki rozumiany by┼é jako wsp├│lnota polityczna ÔÇô suweren powo┼éuj─ůcy do ┼╝ycia pa┼ästwo. Ta obywatelska wizja narodu rywalizowa┼éa jednak z drug─ů ÔÇô etniczn─ů, wykluczaj─ůc─ů. To ona zosta┼éa przyj─Öta przez nowoczesny nacjonalizm i u┼╝yta jako uzasadnienie dla dyskryminacyjnej, a w konsekwencji zbrodniczej polityki. Zasadne jednak wydaje si─Ö twierdzenie, ┼╝e w ramach szeroko krytykowanego ÔÇô jako irracjonalnego, patriarchalnego i domagaj─ůcego si─Ö krwi ÔÇô ÔÇ×etosu romantycznegoÔÇŁ, nar├│d polski rozumiany by┼é jako pluralistyczna wsp├│lnota, a jego wolno┼Ť─ç, zgodnie z dziedzictwem rewolucji francuskiej, jako cz─Ö┼Ť─ç szerszego dzie┼éa nadania r├│wnych praw ca┼éej ludzko┼Ťci (patrz: Internacjonalizm).
 
Twierdzenie, ┼╝e sama idea narodu nieroz┼é─ůcznie zwi─ůzana jest z szowinizmem, jest po prostu nie do obrony. R├│wnie nies┼éuszny wydaje si─Ö podnoszony po wielokro─ç zarzut, ┼╝e idea narodu polskiego to wymys┼é szlachecki, z gruntu obcy ÔÇ×ludowiÔÇŁ. Rozwijaj─ůca si─Ö ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodowa oznacza┼éa emancypacj─Ö ch┼éop├│w, czego dowodzi chocia┼╝by program stronnictwa czerwonych w powstaniu styczniowym. R├│wnie┼╝ p├│┼║niejsza lewica PPS-owska odwo┼éywa┼éa si─Ö do ÔÇ×otwartejÔÇŁ koncepcji narodu (cho─ç wywodz─ůce si─Ö z niej ┼Ťrodowiska sanacyjne po ┼Ťmierci Pi┼ésudskiego wykorzystywa┼éy do swoich cel├│w t─Ö drug─ů, wprowadzaj─ůc regulacje antysemickie czy prze┼Ťladuj─ůc mniejszo┼Ť─ç ukrai┼äsk─ů).
 
Państwo
 
Jedn─ů ze zgubnych konsekwencji dominacji wspominanej wy┼╝ej w pozytywnym kontek┼Ťcie tradycji romantycznej, o czym przypomina na przyk┼éad historyk Marian Serejski, by┼éo oderwanie koncepcji narodu od pa┼ästwa ÔÇô w czasie zabor├│w wsp├│lnota polityczna zosta┼éa odsuni─Öta na plan dalszy, a nar├│d mia┼é trwa─ç jako skarbnica tradycji i warto┼Ťci. By─ç mo┼╝e dzisiejszy brak zaufania do pa┼ästwa i deficyt troski o to, co wsp├│lne, s─ů efektami owego dawnego rozej┼Ťcia, by─ç mo┼╝e zreszt─ů nieuniknionego ze wzgl─Ödu na realia polityczne, kt├│re t─Ö tradycj─Ö ukszta┼étowa┼éy.
 
Dotkliwy kryzys zaufania do pa┼ästwa wida─ç tak┼╝e na lewicy, kt├│rej przedstawiciele du┼╝o m├│wi─ů o potrzebie ponadnarodowej walki z wyzyskiem ÔÇô poza ÔÇ×przestarza┼éymiÔÇŁ strukturami pa┼ästw narodowych. Tymczasem, do┼Ť─ç paradoksalnie, wiele lewicowych postulat├│w sprowadza si─Ö w praktyce do wzmocnienia roli pa┼ästwa. Gdy zredukujemy szeroko poj─Öt─ů, pozaparlamentarn─ů lewicow─ů debat─Ö do konkretnych ┼╝─ůda┼ä spo┼éeczno-ekonomicznych, pozostanie w┼Ťr├│d nich sprzeciw wobec prywatyzacji kolejnych sfer ┼╝ycia spo┼éecznego (s┼éu┼╝by zdrowia, szkolnych sto┼é├│wek, komunikacji publicznej), likwidacji us┼éug publicznych, apel o przestrzeganie prawa pracy i wzmocnienie os┼éon socjalnych dla r├│┼╝nych grup spo┼éecznych (emeryt├│w, m┼éodych rodzic├│w, pracuj─ůcych na umowach ┼Ťmieciowych, lokator├│w prywatyzowanych kamienic i tak dalej). Z drugiej strony pojawiaj─ů si─Ö ┼╝─ůdania zwi─Ökszenia uczestnictwa obywateli w rz─ůdzeniu ÔÇô jak przy okazji warszawskiego referendum czy postulat├│w zwi─ůzanych cho─çby z wprowadzeniem bud┼╝etu partycypacyjnego.
 
Mamy zatem uzasadnione roszczenia wobec pa┼ästwa. Jak jednak je ÔÇ×odzyska─çÔÇŁ, unikaj─ůc jakiejkolwiek identyfikacji, zwi─ůzanej z nim pozytywnej to┼╝samo┼Ťci? Czy mo┼╝e ono dzia┼éa─ç jak bezosobowe narz─Ödzie, pozbawione otoczki historyczno-kulturowej, jako us┼éuga dla amorficznego zbiorowiska jednostek zamieszkuj─ůcych dane terytorium? Takie przekonanie, implicite (cho─ç nie wiem, czy ┼Ťwiadomie) przyjmowane w radykalnych krytykach lewicy patriotycznej, jest nieco paradoksalne. Pa┼ästwo potrzebuje narracji i przywi─ůzania, kt├│re rodzi trosk─Ö o dobro wsp├│lne. Je┼Ťli wi─Öc patriotyzm uznawany jest przez cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťrodowisk lewicowych za sentyment reakcyjny, mo┼╝na by zapyta─ç, czy podkopywanie identyfikacji z pa┼ästwem nie sprzyja przypadkiem neoliberalnej polityce, kt├│ra d─ů┼╝y do tego, by┼Ťmy stali si─Ö doskonale mobilnymi, pozbawionymi wi─Özi spo┼éecznych, gotowymi do pracy w ka┼╝dym miejscu i warunkach wolnymi atomami. W neoliberalnej rzeczywisto┼Ťci jedynym wyznacznikiem ÔÇ×polsko┼ŤciÔÇŁ s─ů de facto niskie p┼éace i przyzwyczajenie do s┼éabej ochrony praw pracowniczych ÔÇô atut na europejskim rynku pracy.
 
Poza symbole
 
Projekt lewicowego patriotyzmu zak┼éada trosk─Ö o pa┼ästwo, o sprawnie dzia┼éaj─ůce us┼éugi publiczne, o uczciwo┼Ť─ç w zarz─ůdzaniu wsp├│lnym maj─ůtkiem, o godne ┼╝ycie dla wszystkich obywateli i jednocze┼Ťnie solidaryzowanie si─Ö z walk─ů o prospo┼éeczne rozwi─ůzania w innych krajach. Poszanowanie, cho─ç nie bezkrytyczny ho┼éd, dla tradycji i pewnych element├│w polskiej to┼╝samo┼Ťci jest wa┼╝nym elementem tej postawy, nie mo┼╝e jednak przys┼éania─ç kwestii priorytetowej, jak─ů jest przyj─Öcie prospo┼éecznych rozwi─ůza┼ä i odzyskanie zaufania dla pa┼ästwa.
 
W tym sensie postawa ta zdecydowanie r├│┼╝ni si─Ö od modelu patriotyzmu zazwyczaj propagowanego przez szeroko rozumian─ů polsk─ů prawic─Ö (cho─ç pojawiaj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ jego wersje bardziej otwarte na kwestie zwi─ůzane ze sprawiedliwo┼Ťci─ů spo┼éeczn─ů). W jego ramach wsp├│lne poczucie honoru i bezwarunkowej dumy z dokona┼ä Polak├│w maj─ů budowa─ç wi─Ö┼║ pomimo czy te┼╝ niezale┼╝nie od rosn─ůcych nier├│wno┼Ťci. Wizji tej towarzyszy zazwyczaj bezwarunkowa akceptacja dla skrajnego gospodarczego liberalizmu w imi─Ö ÔÇ×poszanowania w┼éasno┼ŤciÔÇŁ. Polska suwerenno┼Ť─ç i niezale┼╝no┼Ť─ç objawia─ç si─Ö ma za┼Ť w prowadzeniu jednostronnej zazwyczaj i bezwarunkowo gloryfikuj─ůcej Polak├│w polityce historycznej i symbolicznych gestach. Co wi─Öcej, dla prawicy kwestia narodowa to gra o sumie zerowej ÔÇô Polska raczej ma zyskiwa─ç kosztem innych, a nie solidarnie z innymi.
 
Lewicowy patriotyzm powinien wi─ůza─ç si─Ö nie tylko z dum─ů, ale r├│wnie┼╝ z konstruktywnym samokrytycyzmem. ÔÇ×Polska silna i suwerennaÔÇŁ nie oznacza w tym planie kraju o mocarstwowych ambicjach, ale pa┼ästwo, kt├│re potrafi przeciwstawi─ç si─Ö wielkim korporacjom i broni─ç przed nimi swoich obywateli.
 
UWAGA! W czasie wakacji internetowa ods┼éona ÔÇ×KontaktuÔÇŁ b─Ödzie ukazywa─ç si─Ö raz na dwa tygodnie ÔÇô co drugi poniedzia┼éek. Serdecznie zapraszamy do lektury!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś