Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Socjalizm a gender. Wok├│┼é ksi─ů┼╝ki Natalii Jarskiej ÔÇ×Kobiety z marmuruÔÇŁ

Ksi─ů┼╝ka rzuca nowe ┼Ťwiat┼éo na niezwykle ciekawy okres w historii Polski ÔÇô powojennego kszta┼étowania si─Ö nowego pa┼ästwa i spo┼éecze┼ästwa. Stanowi te┼╝ ciekawy przyczynek do dyskusji na temat pozycji kobiet w Polsce, zar├│wno w perspektywie historycznej, jak i wsp├│┼éczesnej.

Ilustracja: materiały promocyjne / IPN.

Ilustr.: materiały promocyjne / IPN


Status i rola spo┼éeczna kobiet podlega┼éy w XX wieku diametralnym przemianom. Wraz z zako┼äczeniem II wojny ┼Ťwiatowej w wi─Ökszo┼Ťci pa┼ästw europejskich osi─ůgni─Öty zosta┼é postulat sufra┼╝ystek. W wielu krajach uchwalono czynne i bierne prawo wyborcze przys┼éuguj─ůce wszystkim obywatelom bez wzgl─Ödu na p┼ée─ç. Wydawa─ç by si─Ö mog┼éo, ┼╝e ÔÇ×kwestia kobiecaÔÇŁ, tak pal─ůca w drugiej po┼éowie XIX wieku, zosta┼éa rozwi─ůzana. Jednak, jak pokazuje historia powojenna, temat p┼éciowego podzia┼éu r├│l w spo┼éecze┼ästwie powraca┼é jeszcze wielokrotnie w dyskusji publicznej. Nie inaczej by┼éo w komunistycznej Polsce. W┼éa┼Ťnie tej problematyce po┼Ťwi─Öcona jest ksi─ů┼╝ka Natalii Jarskiej pod tytu┼éem ÔÇ×Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945ÔÇô1960ÔÇŁ.
Praca i p┼ée─ç w PRL
Zgodnie ze s┼éowami autorki ÔÇ×celem ksi─ů┼╝ki jest analiza masowego procesu aktywizacji zawodowej kobiet po wojnieÔÇŁ. Podejmuje ona pr├│b─Ö zweryfikowania i usystematyzowania wiedzy na temat przemian w statusie kobiet i m─Ö┼╝czyzn na rynku pracy w zale┼╝no┼Ťci od p┼éci. Cezur─Ö czasow─ů stanowi─ů lata 1945ÔÇô1960, czyli od zako┼äczenia II wojny ┼Ťwiatowej po okres pocz─ůtku rz─ůd├│w Gomu┼éki (tak zwanej ÔÇ×odwil┼╝yÔÇŁ). Autorka odpowiada na szereg pyta┼ä. Jak zmienia┼éa si─Ö kwestia zatrudnienia kobiet? Jaka by┼éa dynamika tych przemian? Co le┼╝a┼éo u ich podstaw? Jaki wp┼éyw na ten proces mia┼éy ├│wczesne przemiany polityczne, gospodarcze czy kulturowe? Szczeg├│ln─ů uwag─Ö zwraca na robotnice zatrudnione w przemy┼Ťle, lecz do swoich bada┼ä w┼é─ůcza tak┼╝e pracownice sezonowe, ÔÇ×ch┼éoporobotniceÔÇŁ (mieszkanki wsi czasowo podejmuj─ůce prac─Ö w fabryce) oraz kobiety bezrobotne, poszukuj─ůce zatrudnienia.
W kolejnych rozdzia┼éach chronologicznie om├│wione zosta┼éy podstawowe problemy, z kt├│rymi boryka┼éy si─Ö pracownice fizyczne. W pierwszych pi─Ötnastu latach komunizmu w Polsce Natalia Jarska wyznaczy┼éa trzy okresy, w kt├│rych nast─Öpuj─ů przemiany w kwestii robotnic.
Po wojnie…
Na okresie lat 1945ÔÇô1949 bardziej zawa┼╝y┼éy zniszczenia wojenne ni┼╝ polityka. Spo┼éecze┼ästwo cierpia┼éo na niedobory materialne i og├│lne zubo┼╝enie, a tak┼╝e z powodu ┼Ťmierci najbli┼╝szych i traumy wojennej. Aktywizacja zawodowa kobiet wzrasta┼éa, ale nie w spos├│b skokowy czy rewolucyjny. Pozostawa┼éy w mocy niezrealizowane od dwudziestolecia obietnice i ustawy maj─ůce na celu popraw─Ö statusu pracuj─ůcych kobiet. Najwa┼╝niejsze problemy, z kt├│rymi boryka┼éy si─Ö pracownice, to: brak urlopu porodowego i po┼éogowego czy nieprzestrzeganie prawa zabraniaj─ůcego im pracy nocnej. Jak sygnalizuje autorka, na rynku pracy wida─ç by┼éo wykluczenie kobiet ze wzgl─Ödu na p┼ée─ç. By┼éy one zasadniczo gorzej wyedukowane i gorzej op┼éacane. Mia┼éy utrudniony dost─Öp do szkole┼ä zawodowych, przez co nie mog┼éy podnosi─ç swoich kwalifikacji. Niska liczba ┼╝┼éobk├│w i przedszkoli doprowadza┼éa cz─Östo do sytuacji, w kt├│rych kobiety by┼éy zmuszone do pozostawienia potomstwa bez opieki, gdy sz┼éy do pracy, albo do rezygnacji z pracy po narodzinach dziecka. W prasie pojawia┼éy si─Ö postulaty w┼é─ůczenia m─Ö┼╝czyzny w prace domowe, jednak nie by┼éo jeszcze mowy o r├│wnym podziale tych obowi─ůzk├│w. Sam pomys┼é nie zyska┼é zreszt─ů powszechnego uznania. G┼é├│wne wnioski dotycz─ůce tego okresu to brak znacz─ůcych zmian w kwestii zatrudnienia kobiet. Decydowa┼éy si─Ö one na prac─Ö g┼é├│wnie z przyczyn materialnych i pr├│b normalizacji ┼╝ycia po wojnie. Pr├│┼╝no w tym procesie szuka─ç ┼Ťwiadomej emancypacji i realizacji feministycznych hase┼é, gdy┼╝ g┼é├│wnie chodzi┼éo im o zarobek.
Kobiety na traktory?
Drugi etap opisywany w ksi─ů┼╝ce obejmuje lata realizacji planu sze┼Ťcioletniego (1949ÔÇô1955). Puste dotychczas has┼éa ideologiczne wzywaj─ůce do r├│wnouprawnienia zosta┼éy wprowadzone w ┼╝ycie. Aktywizacja zawodowa kobiet przebiega┼éa pod has┼éem ÔÇ×produktywizacjiÔÇŁ, tak nowomowa komunistyczna okre┼Ťla┼éa promowanie w┼Ťr├│d kobiet pracy zarobkowej. W tym okresie znacznie wzros┼éa liczba robotnic zatrudnionych w przemy┼Ťle. Jednym z za┼éo┼╝e┼ä planu by┼éo zatarcie r├│┼╝nic mi─Ödzy zawodami kobiecymi i m─Öskimi, st─ůd propagandowy wizerunek kobiety na traktorze. Nie do ko┼äca zgodny jednak z prawd─ů. Nowe zawody wp┼éyn─Ö┼éy na powstanie wizerunku tak zwanej ÔÇ×nowej robotnicyÔÇŁ. By┼éa to m┼éoda kobieta, dokszta┼écana do prac fizycznych w budowanych przy zak┼éadach szko┼éach. Dla takich m┼éodych kobiet fabryka by┼éa ca┼éym ┼Ťwiatem, a tak┼╝e cz─Östo rodzajem emancypacji, szczeg├│lnie dla tych, kt├│re przyby┼éy ze wsi. Do r├│wnouprawnienia robotnic i robotnik├│w mia┼éa prowadzi─ç polityka awansu, czyli nagradzania tych, kt├│rzy wyrobili najwi─Öksz─ů norm─Ö. Za┼éo┼╝enia planu sze┼Ťcioletniego wdra┼╝ano chaotycznie i bez odpowiedniego przygotowania infrastrukturalnego. Z┼ée zarz─ůdzanie doprowadzi┼éo do katastrofalnie niekorzystnych warunk├│w pracy. Kobiety musia┼éy pracowa─ç nieraz po dwana┼Ťcie godzin na dob─Ö przy zepsutych maszynach, co doprowadza┼éo wielokrotnie do powa┼╝nych wypadk├│w. Autorka stawia tez─Ö, ┼╝e o ÔÇ×produktywizacjiÔÇŁ kobiet w r├│wnym stopniu co ideologia decydowa┼éa ekonomia. To brak r─ůk do pracy sk┼éoni┼é w┼éadz─Ö do ich aktywizacji, a nie sama idea emancypacji. Nieznacznie te┼╝ zmieni┼é si─Ö udzia┼é kobiet w ┼╝yciu politycznym oraz ich zaanga┼╝owanie w dzia┼éalno┼Ť─ç partyjn─ů.
Konserwatywna odwil┼╝
Ostatni etap to okres tak zwanej ÔÇ×odwil┼╝yÔÇŁ do roku 1960. Jest to czas, w kt├│rym sytuacja kobiet na rynku pracy ulega diametralnej przemianie. Po latach znacznego wzrostu liczby zatrudnionych pojawia si─Ö przerost na rynku pracy, kt├│ry poskutkowa┼é zwolnieniami i wzm├│g┼é bezrobocie. Najbardziej nara┼╝one na skutki tego zjawiska by┼éy oczywi┼Ťcie kobiety. W dyskusjach na ┼éamach prasy mno┼╝ono argumenty przemawiaj─ůce za tym, ┼╝e powinny one pozosta─ç w domu. Zmiany w zasi─Ögu i stopniu industrializacji oznacza┼éy modyfikacj─Ö oficjalnego podej┼Ťcia w┼éadzy do robotnic. Pojawia┼éy si─Ö g┼éosy, ┼╝e kobiety spowalniaj─ů gospodark─Ö z racji swojej powolno┼Ťci, s┼éabo┼Ťci, obowi─ůzk├│w domowych czy ci─ůg┼éych zwolnie┼ä chorobowych na dzieci. Pracuj─ůce kobiety przesuwane by┼éy do przemys┼éu lekkiego, pracy biurowej b─ůd┼║ us┼éug. Rozwarstwieniu uleg┼éy p┼éace, kt├│re diametralnie zr├│┼╝nicowano w zale┼╝no┼Ťci od p┼éci. Jednocze┼Ťnie zauwa┼╝ono ÔÇ×drugi etatÔÇŁ kobiet i w pewien spos├│b doceniono ich obowi─ůzki domowe, uznaj─ůc je za r├│wnie ci─Ö┼╝k─ů i zajmuj─ůc─ů prac─Ö. Krytyka patologii stalinizmu doprowadzi┼éa do zwi─Ökszenia ┼Ťwiadcze┼ä rodzinnych oraz poszerzenia praw socjalnych adresowanych do kobiet, na przyk┼éad d┼éu┼╝szego urlopu macierzy┼äskiego. Wydawa─ç by si─Ö mog┼éo, ┼╝e wraz z odwil┼╝─ů historia kobiet zatoczy┼éa ko┼éo i wr├│ci┼éa do punktu wyj┼Ťciowego ÔÇô sytuacji zaraz po wojnie. Jednak, jak ukazuj─ů badania Natalii Jarskiej, nie jest to obraz do ko┼äca prawdziwy. Przemiany spowodowane masow─ů aktywizacj─ů w my┼Ťl stalinowskiego rozwoju gospodarski zmieni┼éy podej┼Ťcie wielu kobiet do pracy zawodowej, a konsekwencje odg├│rnie sterowanego r├│wnouprawnienia pozosta┼éy silne d┼éugo po ┼Ťmierci Stalina i zmianie polityki w┼éadz komunistycznych.
Nowe spojrzenie, stare problemy
Ksi─ů┼╝ka Natalii Jarskiej rzuca nowe ┼Ťwiat┼éo na niezwykle ciekawy okres w historii Polski ÔÇô powojennego kszta┼étowania si─Ö nowego pa┼ästwa i spo┼éecze┼ästwa. Jest r├│wnie┼╝ jedn─ů z niewielu pozycji, kt├│re badaj─ů kwesti─Ö porz─ůdku p┼éci w okresie PRL. W pracy Jarskiej wida─ç jednak ryzyko, jakie niesie ze sob─ů stosowanie kategorii p┼éci kulturowej w badaniach historycznych ÔÇô┬átraktowanie jej jako ostatecznego wyt┼éumaczenia wszystkich zjawisk. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e wspomniane przez autork─Ö systemowe b┼é─Ödy, kt├│re skutkowa┼éy zbyt obci─ů┼╝aj─ůc─ů fizycznie prac─ů, problemami z urlopami czy wy┼Ťcigiem o wyrobienie najwi─Ökszej normy procentowej, dotyczy┼éy w podobny spos├│b zar├│wno kobiet, jak i m─Ö┼╝czyzn. Cho─ç te pierwsze z pewno┼Ťci─ů mog┼éy to bardziej odczuwa─ç z uwagi na ÔÇ×drugi etatÔÇŁ, czyli obowi─ůzki domowe. Aby m├│c zweryfikowa─ç rzeczywiste pod┼éo┼╝e om├│wionych przez Natali─Ö Jarsk─ů problem├│w, nale┼╝a┼éoby jej ksi─ů┼╝k─Ö zestawi─ç z monografi─ů, kt├│ra skupia┼éaby si─Ö w┼éa┼Ťnie na przemianach w statusie robotnika-m─Ö┼╝czyzny.
Ksi─ů┼╝ka ÔÇ×Kobiety z marmuruÔÇŁ stanowi przyczynek do szerszej dyskusji nad wp┼éywem pa┼ästwa na kszta┼étowanie norm kulturowych, w szczeg├│lno┼Ťci dotycz─ůcych porz─ůdku p┼éci. Jak pokazuje Jarska, znaczny wp┼éyw mia┼éy na to decyzje w┼éadzy, propaganda i odg├│rnie sterowana gospodarka. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e szczeg├│lnie dzi┼Ť, kiedy prawa kobiet staj─ů si─Ö po raz kolejny przedmiotem politycznych rozgrywek, warto si─Ögn─ů─ç po ksi─ů┼╝k─Ö Natalii Jarskiej. Ta lektura u┼Ťwiadamia, jak wielu aktor├│w w debacie publicznej ro┼Ťci┼éo sobie prawo do decydowania w imieniu kobiet. I najwidoczniej w tej kwestii niewiele si─Ö zmieni┼éo.
***
Natalia Jarska, ÔÇ×Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945ÔÇô1960ÔÇŁ, wyd. Instytut Pami─Öci Narodowej, Komisja ┼Ücigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2015.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś