fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Smutne dziedzictwo Benedykta XVI

Gdyby stawiano pomnik obecnemu kryzysowi w Ko艣ciele, na jego cokole powinien stan膮膰 Benedykt XVI.
Smutne dziedzictwo Benedykta XVI
ilustr.: Weronika Rero艅

Po 艣mierci Benedykta XVI liderzy katolickiej opinii publicznej w Polsce prze艣cigali si臋 w peanach na jego cze艣膰. Trudno si臋 dziwi膰, 偶e robi艂y to 艣rodowiska konserwatywne i przedstawiciele Ko艣cio艂a hierarchicznego, dla kt贸rych zmar艂y papie偶 by艂 uosobieniem sn贸w o dawnej pot臋dze. Problematyczne jest, 偶e do ch贸ru apologet贸w w艂膮czy艂y si臋 tak偶e osoby, kt贸re od lat m贸wi膮 o potrzebie zmian we wsp贸lnocie katolickiej. Nie wiem, czy z ich strony to hipokryzja, czy naiwno艣膰. Wiem, 偶e gdyby stawiano pomnik obecnemu kryzysowi w Ko艣ciele, na jego cokole powinien stan膮膰 Benedykt XVI.

W komentarzach po 艣mierci emerytowanego papie偶a jak mantr臋 powtarzano dwa stwierdzenia. Po pierwsze, 偶e Joseph Ratzinger wni贸s艂 wielki wk艂ad do katolickiej teologii. Po drugie, 偶e heroicznie oczyszcza艂 Ko艣ci贸艂 z grzechu nadu偶y膰 seksualnych. Problem w tym, 偶e 偶adne z tych twierdze艅 nie jest prawdziwe.

Teologia w rozsypce

Tego, 偶e Joseph Ratzinger 鈥瀊y艂 wielkim teologiem鈥, nie podwa偶aj膮 nawet jego przeciwnicy. Na og贸艂 nikt nie precyzuje jednak kryteri贸w tej wielko艣ci. A szkoda, bo teologia, cho膰 wyk艂adana na uniwersytetach, nie jest przecie偶 nauk膮 w klasycznym znaczeniu, a jej twierdze艅 nie da si臋 obiektywnie zweryfikowa膰.

Jak wi臋c oceni膰 鈥瀢ielko艣膰 teologii鈥? Widz臋 dwa do艣膰 uniwersalne kryteria. Po pierwsze, czy dane pogl膮dy teologiczne przynosz膮 dobre owoce. Po drugie, czy pozwalaj膮 Ko艣cio艂owi na m膮dre poszukiwania nowych dr贸g. Teologia Ratzingera by艂a zaprzeczeniem obu tych warto艣ci.

W czerwcu 2021 roku papie偶 Franciszek wyg艂osi艂 niezwykle interesuj膮ce przem贸wienie na Papieskim Wydziale Teologicznym Po艂udniowych W艂och w Neapolu. M贸wi艂 w nim w艂a艣nie o misji teologa. Przekonywa艂, 偶e 鈥瀙otrzebna jest wolno艣膰 teologiczna. Bez mo偶liwo艣ci do艣wiadczania nowych dr贸g nie powstaje nic nowego i nie ma miejsca na nowo艣膰 Ducha Zmartwychwsta艂ego. Ludziom 艣ni膮cym o monolitycznej doktrynie, bronionej bez 偶adnych wyj膮tk贸w przez wszystkich, mo偶e si臋 to wydawa膰 niedoskona艂ym rozpraszaniem. Ale prawd膮 jest, 偶e tego rodzaju r贸偶norodno艣膰 pomaga w ukazywaniu i lepszym pog艂臋bianiu r贸偶nych aspekt贸w niewyczerpanego bogactwa Ewangelii鈥. Po czym dodawa艂: 鈥濶ie mo偶na uprawia膰 teologii w 艣rodowisku strachu鈥.

Z tego punktu widzenia Joseph Ratzinger/Benedykt XVI wyrz膮dzi艂 Ko艣cio艂owi nieodwracalne szkody. Konsekwentnie ucisza艂 teolo偶ki i teolog贸w, kt贸rzy ju偶 kilkadziesi膮t lat temu stawiali pytania, kt贸re dzi艣 ostro偶nie pr贸buj膮 zadawa膰 biskupi, zw艂aszcza niemieccy. Za czas贸w jego rz膮d贸w w Kongregacji Nauki Wiary niepokornych naukowc贸w usuwano z katolickich uczelni i odbierano im prawo nauczania. Cenzurowano ksi膮偶ki i artyku艂y. Tych, kt贸rym nic nie zarzucono, ogarnia艂 efekt mro偶膮cy w postaci wszechobecnej w katolickich gremiach autocenzury.

Kierowana przez niego Kongregacja w znacznej mierze zajmowa艂a si臋 donosami. Wi膮za艂o si臋 to cz臋sto z n臋kaniem, mobbingiem i upokarzeniem, czego symbolem sta艂o si臋 dochodzenie przeciwko ameryka艅skim zakonnicom. Wszcz臋te w 2008 roku przez Watykan post臋powanie dotyczy艂o 50 tysi臋cy si贸str z ponad trzystu zgromadze艅 i klasztor贸w. Zbiorowo oskar偶ono je o 鈥炁泈ieck膮 mentalno艣膰鈥 i uleganie 鈥瀎eminizmowi鈥. W ci膮gu wielu lat wizytacji przes艂uchano setki si贸str, niekiedy 鈥 jak same wspomina艂y 鈥 w okoliczno艣ciach przypominaj膮cych s膮d kapturowy. O szczeg贸艂ach post臋powania nie mog艂y informowa膰 opinii publicznej, co siostra Jeannine Gramick, zakonnica ukarana w 1999 roku przez Josepha Ratzingera za prowadzenie duszpasterstwa LGBT+, nazwa艂a 鈥瀙rzemoc膮 milczenia鈥.

Na szcz臋艣cie post臋powanie nie zd膮偶y艂o si臋 zako艅czy膰 za pontyfikatu Benedykta XVI. W dwa lata po wyborze Franciszka na konferencji prasowej w Rzymie przedstawiono obszerny raport z wizytacji apostolskiej u ameryka艅skich zakonnic. Watykan nie tylko ca艂kowicie oczy艣ci艂 siostry z wszelkich zarzut贸w, ale te偶 wyrazi艂 im wdzi臋czno艣膰 za dzia艂alno艣膰 na rzecz os贸b biednych, bezdomnych i chorych oraz na polu o艣wiaty.

Polityka t艂umienia dyskusji w Ko艣ciele nie krzywdzi艂a wy艂膮cznie samych niepokornych teolog贸w i duszpasterzy. Psu艂a te偶 Ko艣ci贸艂 i wywiera艂a negatywny wp艂yw na ca艂e grupy spo艂eczne. Zniszczenie teologii wyzwolenia odsun臋艂o od Ko艣cio艂a wiele os贸b walcz膮cych z bied膮, ale te偶 umacnia艂o spo艂eczne struktury z艂a. Niezgodne z wiedz膮 medyczn膮 i psychologiczn膮 nauczanie o seksualno艣ci 艂ama艂o 偶yciorysy wielu osobom LGBT+, a tak偶e na przyk艂ad ma艂偶e艅stwom niesakramentalnym. Kardyna艂owi Ratzingerowi nie wystarcza艂o zreszt膮 g艂oszenie homofobicznej teologii. Jeszcze w lipcu w 1992 roku opublikowa艂 oficjalny dokument Kongregacji (鈥濽wagi dotycz膮ce odpowiedzi na propozycje ustaw o niedyskryminacji os贸b homoseksualnych), w kt贸rym popar艂 eliminowanie gej贸w i lesbijek z zawodu nauczyciela, trenera sportowego, a tak偶e z armii. Z kolei st艂umienie teologii feministycznej pog艂臋bia艂o dyskryminacj臋 kobiet nie tylko w Ko艣ciele, ale te偶 w spo艂ecze艅stwie.

Ca艂a ta ko艣cielna polityka uprawiana by艂a w wyj膮tkowo perfidny spos贸b. Po 艣mierci Benedykta XVI wybitny ameryka艅ski znawca Ko艣cio艂a jezuita Thomas Reese przyzna艂, 偶e w wyniku nieoficjalnych nacisk贸w Josepha Ratzingera w 2005 roku zosta艂 pozbawiony posady redaktora naczelnego ameryka艅skiego pisma 鈥濧merica鈥. Wszystko odbywa艂o si臋 zakulisowo, przy pomocy intryg i niedom贸wie艅. Win膮 ksi臋dza Reese鈥檃 nie by艂o bynajmniej to, 偶e na 艂amach magazynu prezentowa艂 lini臋 odbiegaj膮c膮 od oficjalnego nauczania Ko艣cio艂a. Jego 鈥瀙rzest臋pstwo鈥 polega艂o na tym, 偶e do redakcyjnych dyskusji 鈥 obok konserwatyst贸w 鈥 zaprasza艂 r贸wnie偶 zwolennik贸w ko艣cielnych reform w takich sprawach jak antykoncepcja czy podej艣cie do homoseksualno艣ci.

Inna historia, opisana tak偶e przez ksi臋dza Reese鈥檃, dotyczy wybitnego belgijskiego teologa ksi臋dza Jacquesa Dupuisa. W 2001 roku zosta艂 zdyscyplinowany przez kardyna艂a Ratzingera za publikacj臋 jednej ze swoich ksi膮偶ek o dialogu mi臋dzyreligijnym. Starszy i mocno schorowany jezuita przygotowa艂 dwustustronicow膮 odpowied藕 na zarzuty Kongregacji. Wezwany p贸藕niej do dykasterii, zosta艂 ponownie poproszony przez kurialnych urz臋dnik贸w o wyja艣nienia. Gdy wskaza艂 na le偶膮cy przed nimi dokument swojego autorstwa, us艂ysza艂 szyderstwa: 鈥濩hyba ksi膮dz nie s膮dzi, 偶e b臋dziemy to czyta膰?鈥. Jak wspominaj膮 przyjaciele Dupuisa, sw膮 przygod臋 z Kongregacj膮 s臋dziwy duchowny przyp艂aci艂 za艂amaniem zdrowia fizycznego i psychicznego.

Przytaczam te dwie historie nie dlatego, 偶e s膮 najbardziej bulwersuj膮ce. W czasach kardyna艂a Ratzingera Kongregacja Nauki Wiary ucisza艂a przecie偶 o wiele wa偶niejszych teolog贸w ni偶 Reese czy Dupuis. Pokazuj膮 one jednak ma艂ostkowo艣膰 i niegodziwo艣膰 metod dzia艂ania dykasterii, kt贸ra rzekomo wiernie sta艂a na stra偶y prawdy. Obalaj膮 te偶 mit, 偶e pracowa艂a tam intelektualna elita Ko艣cio艂a.

Pogromca pedofilii

Zdecydowanie przeceniane s膮 te偶 zas艂ugi Josepha Ratzingera w walce z nadu偶yciami seksualnymi. Deklaruj膮c walk臋 z pedofili膮, Benedykt XVI zwalcza艂 przede wszystkim homoseksualnych duchownych. W tek艣cie pod tytu艂em 鈥濳o艣ci贸艂 i skandal nadu偶y膰 seksualnych鈥, napisanym ju偶 na papieskiej emeryturze, stwierdzi艂 wprost, 偶e za nadu偶ycia seksualne kleru odpowiada rewolucja seksualna lat 60., homoseksualni duchowni i 鈥瀔ultura gejowska鈥. Mniej dosadnie podobne stanowisko wyra偶a艂 wielokrotnie wcze艣niej. Za tym kuriozalnym pogl膮dem sz艂y, niestety, konkretne czyny. Jedn膮 z pierwszych decyzji pontyfikatu by艂 wydany w 2005 roku zakaz udzielania 艣wi臋ce艅 kap艂a艅skich osobom homoseksualnym. Uzasadnieniem by艂a k艂amliwa teza o rzekomej niedojrza艂o艣ci psychicznej gej贸w. Tej 偶enuj膮co b艂臋dnej diagnozie nie towarzyszy艂a 偶adna refleksja, 偶e molestowanie seksualne dzieci przez duchownych mo偶e by膰 wynikiem systemowych patologii tkwi膮cych wewn膮trz Ko艣cio艂a.

Nie wszyscy w Ko艣ciele podzielali w tej sprawie pogl膮dy Ratzingera/Benedykta, jednak ich g艂os by艂 konsekwentnie uciszany. Jednym z nielicznych hierarch贸w, kt贸ry sprzeciwia艂 si臋 tezie, 偶e aby zwalczy膰 ko艣cieln膮 pedofili臋, nale偶y uderzy膰 w gej贸w, by艂 pomocniczy biskup Sydney Geoffrey Robinson. To zreszt膮 on jako jeden z pierwszych hierarch贸w w Ko艣ciele zwraca艂 uwag臋 na problem wykorzystywania seksualnego. Znaczn膮 cz臋艣膰 偶ycia po艣wi臋ci艂 na wspieranie ofiar ksi臋偶y pedofil贸w. Rozs膮dnie twierdzi艂, 偶e 藕r贸d艂em nadu偶y膰 seksualnych w Ko艣ciele i ich systemowego ukrywania s膮 patologiczne i skrajnie nietransparentne mechanizmy w艂adzy, obowi膮zkowy, cho膰 nieakceptowany przez wielu duchownych, celibat oraz zwi膮zane z nim t艂umienie seksualno艣ci i 鈥 co mo偶e jeszcze gorsze 鈥 wypieranie potrzeby mi艂o艣ci. Wszystkie te czynniki stworzy艂y zdaniem biskupa Robinsona niebezpieczn膮 mieszank臋 wybuchow膮 przyczyniaj膮c膮 si臋 do krzywdzenia nieletnich.

Nic dziwnego, 偶e nominacj臋 biskupi膮 Robinsona ju偶 w latach 80. oceniano w Watykanie jako wypadek przy pracy. 鈥 Uznano wtedy, 偶e nigdy nie powinienem awansowa膰 鈥 m贸wi艂 biskup w wywiadzie udzielonym w 2017 roku, gdy powa偶nie chorowa艂 na raka. Ale brak awansu to nie wszystko. W 2008 roku Konferencja Episkopatu Australii, w porozumieniu z Rzymem, wyda艂a o艣wiadczenie publicznie dystansuj膮ce si臋 od pogl膮d贸w biskupa Robinsona.

Najbardziej znanym przyk艂adem maj膮cym 艣wiadczy膰 o niez艂omnej postawie Josepha Ratzingera/Benedykta XVI wobec pedofilii jest historia Marciala Maciela Degollado, za艂o偶yciela Legionist贸w Chrystusa. Ten ho艂ubiony przez Jana Paw艂a II duchowny okaza艂 si臋 po latach dewiantem seksualnym, gwa艂cicielem seminarzyst贸w i dzieci (w tym tak偶e w艂asnych), bigamist膮 i malwersantem finansowym.

W jakich okoliczno艣ciach przysz艂y papie偶 Benedykt dowiedzia艂 si臋 o stawianych Macielowi zarzutach? Ot贸偶 do jego Kongregacji podobno ju偶 w 1999 roku wp艂yn臋艂y skargi na tego meksyka艅skiego duchownego. Wtedy jeszcze jego dykasteria nie zajmowa艂a si臋 szczeg贸lnie mocno nadu偶yciami seksualnymi duchownych. Dopiero wiosn膮 2001 roku, pod wp艂ywem afer w Ko艣ciele USA, Jan Pawe艂 II nakaza艂 zg艂aszanie wszystkich przypadk贸w pedofilii do kierowanej przez Josepha Ratzingera Kongregacji Nauki Wiary. Aktem wykonawczym do decyzji papie偶a by艂 dokument o nazwie 鈥濪e delictis gravioribus鈥, kt贸ry okre艣la艂 procedury zg艂aszania przypadk贸w pedofilii do Watykanu. Kardyna艂 Ratzinger podtrzyma艂 w nim stanowisko Ko艣cio艂a, 偶e post臋powania przeciwko ksi臋偶om pedofilom obj臋te s膮 鈥瀟ajemnic膮 papiesk膮鈥. Niezwykle utrudnia艂o to mi臋dzy innymi ameryka艅skim s膮dom prowadzenie dochodze艅 w tych sprawach, cho膰 trudno powiedzie膰, czy taka by艂a intencja prefekta Kongregacji Nauki Wiary.

Wiadomo natomiast, 偶e pocz膮tkowo Ratzinger niespecjalnie pali艂 si臋 do wojny z nadu偶yciami seksualnymi duchownych. W listopadzie 2002 roku na konferencji zorganizowanej przez Katolicki Uniwersytet 艣w. Antoniego w hiszpa艅skiej Murcji zapytano go o ujawniane w USA przypadki przest臋pstw seksualnych w Ko艣ciele. Przysz艂y papie偶 odpowiedzia艂: 鈥濳si臋偶a te偶 s膮 grzesznikami. Osobi艣cie jednak jestem przekonany, 偶e nat艂ok informacji prasowych o grzechach katolickich ksi臋偶y, zw艂aszcza w Stanach Zjednoczonych, to element zaplanowanej kampanii. Odsetek ksi臋偶y dopuszczaj膮cych si臋 tych wykrocze艅 nie jest wy偶szy ni偶 w innych grupach zawodowych, a by膰 mo偶e jest nawet ni偶szy. Tymczasem w USA doniesienia na ten temat pojawiaj膮 si臋 nieustannie. (鈥) Mo偶na przypuszcza膰, 偶e jest to celowa manipulacja maj膮ca na celu zdyskredytowanie Ko艣cio艂a鈥.

Wracaj膮c do sprawy Maciela 鈥 trzeba przyzna膰, 偶e to w艂a艣nie kardyna艂 Ratzinger pr贸bowa艂 doprowadzi膰 do jego ukarania. Z jego inicjatywy nad zgromadzonym przez Kongregacj臋 Nauki Wiary materia艂em obci膮偶aj膮cym za艂o偶yciela Legionist贸w Chrystusa obradowa艂a specjalna komisja kurialnych kardyna艂贸w. W trakcie dyskusji kardyna艂 Ratzinger domaga艂 si臋 wszcz臋cia post臋powania przeciwko Macielowi. Niestety, w obronie meksyka艅skiego duchownego skutecznie stan臋li sekretarz stanu kardyna艂 Angelo Sodano oraz kardyna艂 Eduardo Martinez Somalo, prefekt Kongregacji Instytut贸w 呕ycia Konsekrowanego i Stowarzysze艅 呕ycia Apostolskiego, kt贸rej podlegali Legioni艣ci. Po powrocie z obrad, kardyna艂 Ratzinger mia艂 powiedzie膰 swojemu sekretarzowi, 偶e w tej sprawie 鈥瀦wyci臋偶y艂a druga strona鈥. Poleci艂 te偶 materia艂y dotycz膮ce bulwersuj膮cych oskar偶e艅 przekaza膰 do tajnego archiwum. Wydoby艂 je stamt膮d natychmiast po wyborze na papie偶a. Zako艅czy艂o to ko艣cieln膮 karier臋 Maciela, cho膰 鈥 co warto zaznaczy膰 鈥 nigdy nie zosta艂 on wykluczony ze stanu duchownego.

Powy偶sz膮 histori臋, kt贸rej prawdziwo艣膰 w 2019 roku potwierdzi艂 papie偶 Franciszek, podaje si臋 na og贸艂 jako dow贸d determinacji Josepha Ratzingera w walce z pedofili膮. Czy jednak zamkni臋cie na lata dokument贸w 艣wiadcz膮cych o jednej z najwi臋kszych afer seksualnych we wsp贸艂czesnym Ko艣ciele mo偶na uzna膰 za wyraz bezkompromisowo艣ci? Wiadomo, 偶e w naradzie kardyna艂贸w nie uczestniczy艂 Jan Pawe艂 II. Czy kardyna艂 Ratzinger, kt贸ry mia艂 do niego sta艂y dost臋p, pr贸bowa艂 interweniowa膰 u papie偶a? Dlaczego, b臋d膮c jedn膮 z najpot臋偶niejszych os贸b w Ko艣ciele, nie zrobi艂 nic, by spraw臋 nag艂o艣ni膰, nawet ryzykuj膮c karier臋? Na te pytania nie znamy odpowiedzi.

Nie ma w膮tpliwo艣ci, 偶e w por贸wnaniu z poprzednikiem, Benedykt XVI jako papie偶 zrobi艂 znacznie wi臋cej, by oczy艣ci膰 Ko艣ci贸艂 z afer seksualnych. Chyba jednak za ma艂o, by sta膰 si臋 symbolem nieprzejednanej walki z nadu偶yciami seksualnymi.

Dusza inkwizytora

Przedstawione tu krytyczne uwagi pod adresem Benedykta XVI nie musz膮 bynajmniej sta膰 w sprzeczno艣ci z przekonaniem wielu ludzi Ko艣cio艂a, 偶e by艂 to subtelny intelektualista o wysokiej kulturze duchowej i intelektualnej. Zapewne w swoim przekonaniu s艂u偶y艂 Ko艣cio艂owi najlepiej, jak potrafi艂. Nie przekre艣la to jednak faktu, 偶e jego publiczna dzia艂alno艣膰 na najwy偶szych urz臋dach Ko艣cio艂a by艂a bardziej misj膮 wykluczania ni偶 jednania. Nieprzypadkowo w og艂oszonym ju偶 po 艣mierci papie偶a 鈥濪uchowym testamencie鈥 Benedykt XVI nie przywo艂uje, jak to zwykle robi si臋 w takich dokumentach, swych duchowych mistrz贸w ani mentor贸w. Wymienia natomiast trzech protestanckich teolog贸w: Adolfa von Harnacka, Adolfa J眉lichera i Rudolfa Bultmanna. Robi to jednak nie po to, by odda膰 im ho艂d, ale by skrytykowa膰 ich 鈥瀊艂臋dne鈥 pogl膮dy.

Nie wiem, jakie mechanizmy psychologiczne mog膮 kierowa膰 cz艂owiekiem, kt贸ry w obliczu w艂asnej 艣mierci rzutem na ta艣m臋 decyduje si臋 na napi臋tnowanie teologicznych przeciwnik贸w (w dodatku z innego Ko艣cio艂a). Trudno mi si臋 jednak oprze膰 wra偶eniu, 偶e jeszcze raz, ju偶 ostatni, z subtelnego intelektualisty, za jakiego uchodzi艂 Benedykt, wyfrun臋艂a dusza inkwizytora.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij