Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Skarpety i Trapezy

Fabryka Samochod├│w Osobowych na warszawskim ┼╗eraniu pozostanie na zawsze ikon─ů krajowego przemys┼éu motoryzacyjnego. I nie zmieni tego nawet fakt, ┼╝e pod koniec swojej dzia┼éalno┼Ťci wytwarza┼éa ona korea┼äskie samochody pod ameryka┼äsk─ů mark─ů, a jej ostatnim w┼éa┼Ťcicielem by┼é ukrai┼äski biznesmen narodowo┼Ťci gruzi┼äskiej.

Fot.: Zbyszko Siemaszko / NAC


 
Tekst pochodzi z numeru „Po lewicy Ojca” (Kontakt 19/2012).
 
Korzenie polskiej motoryzacji si─Ögaj─ů pocz─ůtk├│w Dwudziestolecia Mi─Ödzywojennego i rozpoczynaj─ůcej si─Ö wtedy dzia┼éalno┼Ťci wybitnego mechanika i konstruktora, in┼╝yniera Tadeusza Ta┼äskiego. Jednak to Fabryka Samochod├│w Osobowych na warszawskim ┼╗eraniu pozostanie na zawsze ikon─ů krajowego przemys┼éu motoryzacyjnego. I nie zmieni tego nawet fakt, ┼╝e pod koniec swojej dzia┼éalno┼Ťci wytwarza┼éa ona korea┼äskie samochody pod ameryka┼äsk─ů mark─ů, a jej ostatnim w┼éa┼Ťcicielem by┼é ukrai┼äski biznesmen narodowo┼Ťci gruzi┼äskiej.
 
Warszawa
ÔÇô Wiesz co, Heniek, ja si─Ö chyba przenios─Ö do ┼üodzi. Tu nie ma ┼╝ycia dla taks├│wkarza ÔÇô m├│wi w pierwszym odcinku serialu ÔÇ×DomÔÇŁ stary, warszawski kierowca do swojego syna, kt├│ry na gruzach ich przedwojennej kamienicy majstruje przy wraku samochodu. ÔÇô Tu pr─Ödzej czo┼ég przejedzie, a nie Opel.
Rzeczywi┼Ťcie, po pozosta┼éo┼Ťciach sto┼éecznych ulic mieszka┼äcy przemieszczali si─Ö g┼é├│wnie zat┼éoczonymi i rzadko kursuj─ůcymi autobusami, furmankami lub korzystali z us┼éug rykszarzy. W┼éasny rower by┼é luksusem.
 
Podpisana jeszcze przed wojn─ů umowa z Fiatem wr├│┼╝y┼éa prawdziwy motoryzacyjny boom. Do 1939 roku wyprodukowano dziewi─Ö─ç tysi─Öcy Fiat├│w 508 na w┼éoskiej licencji. Zaraz po wojnie, w 1947 roku, Fiat zadeklarowa┼é, ┼╝e zajmie si─Ö budow─ů fabryki i wznowieniem produkcji. Prace ruszy┼éy ju┼╝ w sierpniu nast─Öpnego roku, jednak po kilkunastu miesi─ůcach zosta┼éy przerwane. Pow├│d: decyzja J├│zefa Stalina, kt├│ry stwierdzi┼é, ┼╝e pa┼ästwa socjalistyczne powinny wspiera─ç si─Ö wzajemnie, a nie korzysta─ç z pomocy pa┼ästw kapitalistycznych. Rz─ůd nie zrezygnowa┼é jednak z budowy fabryki, a nowym partnerem sta┼é si─Ö Zwi─ůzek Radziecki. ZSRR wystosowa┼é te┼╝ propozycj─Ö nie do odrzucenia i zaoferowa┼é licencj─Ö na Pobied─Ö, kt├│ra sama powsta┼éa na licencji… ameryka┼äskiego Forda.
┼╗era┼ä, na terenie kt├│rego stan─Ö┼éy fabryczne hale produkcyjne, porasta┼éy w├│wczas trawy i zbo┼╝a. Romantyczne chwile, jakie na ┼╝era┼äskiej ┼é─ůczce sp─Ödzali nowo┼╝e┼äcy Andrzej i Basia Talarowie ÔÇô bohaterowie ÔÇ×DomuÔÇŁ ÔÇô przerwa┼éa im najpierw krowa, a chwil─Ö p├│┼║niej ekipa geodet├│w wykonuj─ůca pomiary pod budow─Ö fabryki. Andrzej Talar zostanie p├│┼║niej jej pracownikiem.
 
Podpisanie umowy licencyjnej nast─ůpi┼éo 25 stycznia 1950, a dat─Ö uruchomienia fabryki wyznaczono symbolicznie na 6 listopada 1951 ÔÇô rocznic─Ö rewolucji pa┼║dziernikowej. Budowana od zera fabryka ju┼╝ po p├│┼étora roku by┼éa gotowa do produkcji. Warszawska Kronika Filmowa z dum─ů zakomunikowa┼éa: ÔÇ×Radziecka licencja, radzieckie dostawy i radzieccy ludzie umo┼╝liwili nam zbudowanie najwspanialszej fabryki stolicy. Narodzi┼é si─Ö w Polsce przemys┼é samochodowyÔÇŁ.
Pierwszy powojenny polski samoch├│d, ÔÇ×rodzon─ů siostr─Ö radzieckiej PobiedyÔÇŁ, na ┼╝yczenie za┼éogi FSO nazwano Warszaw─ů. Cho─ç by┼éa du┼╝ym i wygodnym autem, jej konstrukcja by┼éa przestarza┼éa ju┼╝ w momencie wprowadzania do produkcji. Model Forda, na kt├│rym wzorowana by┼éa radziecka Pobieda, a wi─Öc i Warszawa, powsta┼é w 1927 roku. Pod dat─ů 6 lipca 1959 Maria D─ůbrowska zapisa┼éa w swoim dzienniku rozmow─Ö, kt├│r─ů przeprowadzi┼éa z szoferem Ministerstwa Kultury, wioz─ůcym j─ů rz─ůdow─ů Warszaw─ů: ÔÇ×[Szofer:] ÔÇô To model tak przestarza┼éy, ┼╝e chyba 50 lat temu takim je┼║dzili. A benzyn─Ö ci─ůgnie jak smok. W mie┼Ťcie pi─Ötna┼Ťcie litr├│w, a na szosie trzyna┼Ťcie. ÔÇô A czy my sami nie mo┼╝emy lepszego modelu zrobi─ç? ÔÇô A kto b─Ödzie chcia┼é si─Ö na takie rzeczy wysila─ç? Za t─Ö g┼éupi─ů premi─Ö czy za ten dyplom uznania?ÔÇŁ. Jednak na pustym polskim rynku motoryzacyjnym przez wiele lat nie by┼éo alternatywy. Warszawa by┼éa wi─Öc produkowana w FSO przez 22 lata, w ci─ůgu kt├│rych opracowano dziesi─Ö─ç r├│┼╝nych wersji tego samochodu.
 
Pierwsze powojenne auto nie wywo┼éa┼éo jednak w Polsce oczekiwanej rewolucji motoryzacyjnej. Pocz─ůtkowe plany zak┼éada┼éy produkcj─Ö dwudziestu pi─Öciu tysi─Öcy sztuk rocznie, jednak do ko┼äca 1951 roku powsta┼éo jedynie siedemdziesi─ůt pi─Ö─ç egzemplarzy. Nigdy te┼╝ nie uda┼éo si─Ö osi─ůgn─ů─ç za┼éo┼╝onego celu. Ponadto cena Warszawy dla przeci─Ötnego obywatela by┼éa zaporowa. Sta┼éa si─Ö wi─Öc autem dla dygnitarzy.
Nowa fabryka dawa┼éa ogromn─ů liczb─Ö miejsc pracy. W po┼éowie lat 60. zatrudnionych w FSO by┼éo dwana┼Ťcie tysi─Öcy os├│b. Janusz Leszczy┼äski rozpocz─ů┼é prac─Ö w 1966 roku: ÔÇô To by┼éa moja pierwsza praca, wi─Öc najpierw przez rok odbywa┼éem praktyk─Ö na r├│┼╝nych stanowiskach. Dla m┼éodego cz┼éowieka by┼éo to bardzo rozwojowe ÔÇô wspomina. Przy podbijaniu zak┼éadowej karty Janusz pozna┼é swoj─ů ┼╝on─Ö, Zuzann─Ö. Ona tak┼╝e dobrze zapami─Öta┼éa czas pracy w FSO: ÔÇô Fabryka mia┼éa bardzo dobre zaplecze socjalne: w┼éasn─ů przychodni─Ö ze szpitalem, gdzie zawsze mo┼╝na by┼éo si─Ö dosta─ç do lekarza i sto┼é├│wk─Ö, w kt├│rej za grosze mo┼╝na by┼éo zje┼Ť─ç obiad.
 
Z trwog─ů wspominaj─ů jedynie budynek przy ulicy Stalingradzkiej 23 (dzi┼Ť ul. Jagiello┼äska), nazywany przez szeregowych pracownik├│w ÔÇ×Strasznym DworemÔÇŁ: ÔÇô Tam mie┼Ťci┼éo si─Ö Zjednoczenie Przemys┼éu Motoryzacyjnego, gdzie pracowali r├│┼╝ni tacy ÔÇ×wa┼╝ni ludzieÔÇŁ… Jak kto┼Ť by┼é tam wezwany ÔÇô znaczy si─Ö szed┼é ÔÇ×na dywanikÔÇŁ.
Ostatnia Warszawa z numerem 254 421 zjecha┼éa z ta┼Ťmy 30 marca 1973. Cho─ç FSO w tym czasie produkowa┼éa tak┼╝e inne modele, sentyment do jej ÔÇ×pierworodnejÔÇŁ pozosta┼é. Gdy ostatnia partia samochod├│w opuszcza┼éa fabryk─Ö, ekipa ┼╝egna┼éa j─ů transparentem: ÔÇ×Warszawo, ty stary gracie, jak kierownik Ci─Ö obleje, b─Ödziemy wspomina─ç na FIACIEÔÇŁ.
 

Fot.: Zbyszko Siemaszko / NAC


Syrena
Pierwszym samochodem skonstruowanym z my┼Ťl─ů o przeci─Ötnym obywatelu by┼éo drugie dziecko warszawskiej fabryki ÔÇô Syrena, nazwane tak na cze┼Ť─ç herbu stolicy. Potrzebny by┼é ÔÇ×popularny, oszcz─Ödzaj─ůcy czas ┼Ťrodek przewozu przy wykonywaniu czynno┼Ťci s┼éu┼╝bowych i wypoczynku, przeznaczony dla racjonalizator├│w, przodownik├│w pracy, aktywist├│w, naukowc├│w i przoduj─ůcych przedstawicieli inteligencjiÔÇŁ. Jednym s┼éowem: dla ka┼╝dego. Syrena by┼éa jednocze┼Ťnie pierwszym samochodem, kt├│ry od pocz─ůtku do ko┼äca by┼é zaprojektowany i wykonany przez polskich konstruktor├│w i in┼╝ynier├│w z FSO. Napi─Öty bud┼╝et nie pozwoli┼é im jednak rozwin─ů─ç skrzyde┼é.
Cho─ç Syrena by┼éa wyra┼║nie mniejsza od Warszawy, k┼éadziono du┼╝y nacisk na maksymalne wykorzystanie podzespo┼é├│w z jej poprzedniczki. W efekcie liczba odziedziczonych cz─Ö┼Ťci stanowi┼éa po┼éow─Ö nowej konstrukcji, co spowodowa┼éo, ┼╝e pierwsze modele Syreny by┼éy samochodami ci─Ö┼╝kimi, nieszczeg├│lnie wygodnymi i awaryjnymi. Mimo to na Mi─Ödzynarodowych Targach Pozna┼äskich w 1956 roku Syrena zdoby┼éa du┼╝e uznanie w┼Ťr├│d polskich kierowc├│w. Dwa lata p├│┼║niej podj─Öto decyzj─Ö o rozpocz─Öciu jej seryjnej produkcji.
 
W rzeczywisto┼Ťci a┼╝ do 1961 roku ka┼╝dy egzemplarz Syreny by┼é odr─Öbnym r─Ökodzie┼éem: nadwozia profilowano i spawano r─Öcznie. W efekcie klienci narzekali mi─Ödzy innymi na k┼éopoty z nieszczelno┼Ťci─ů nadwozia, problem z dopasowaniem cz─Ö┼Ťci po st┼éuczce, a tak┼╝e na ha┼éa┼Ťliwo┼Ť─ç i wysokie zu┼╝ycie paliwa. O pierwszym z tych mankament├│w kr─ů┼╝y┼éy nawet dowcipy: ÔÇô Jak w FSO sprawdzano szczelno┼Ť─ç Syrenek? ÔÇô Zamykano w ┼Ťrodku na noc kota i je┼╝eli nie wyszed┼é do rana, model trafia┼é do sprzeda┼╝y.
Je┼Ťli wi─Öc nowy samoch├│d z FSO mia┼é odm┼éodzi─ç polsk─ů motoryzacj─Ö, to by┼é to raczej lifting pozorny. Wiele ┼Ťwietnych pomys┼é├│w polskich konstruktor├│w ze wzgl─Öd├│w ekonomicznych i politycznych zosta┼éo zaniechanych i nigdy nie ujrza┼éo ┼Ťwiat┼éa dziennego. Kierowc├│w to jednak nie odstraszy┼éo i kto m├│g┼é, kupowa┼é Syren─Ö, zw┼éaszcza ┼╝e pod koniec lat 60. mo┼╝na j─ů by┼éo naby─ç w kredycie. O popularno┼Ťci Syreny ┼Ťwiadczy─ç mo┼╝e tak┼╝e du┼╝a ilo┼Ť─ç imion, kt├│rymi j─ů nazywano, a kt├│rych wyd┼║wi─Ök oddawa┼é trudn─ů mi┼éo┼Ť─ç, jak─ů darzyli swoje auta ich posiadacze: Skarpeta, Kr├│lowa Poboczy, Kuro┼éapka czy Zaj─ůc├│wka. Ostatnie dwie nazwy samoch├│d zawdzi─Öcza jeszcze pierwszym modelom, kt├│rych drzwi otwiera┼éy si─Ö do ty┼éu ÔÇô ┼╝artowano, ┼╝e dzi─Öki temu w trakcie jazdy mo┼╝na chwyta─ç uciekaj─ůc─ů zwierzyn─Ö.
 
Z Syren─ů wi─ů┼╝e si─Ö r├│wnie┼╝ legenda najbardziej niewykorzystanej szansy polskiej motoryzacji. Na pocz─ůtku lat 60. grupa in┼╝ynier├│w FSO pod kierownictwem Cezarego Nawrota, daj─ůc upust swym pasjom, stworzy┼éa prototyp samochodu Syrena Sport. Jej pi─Ökne, smuk┼ée i aerodynamiczne kszta┼éty, niemaj─ůce nic wsp├│lnego z siermi─Ö┼╝n─ů estetyk─ů PRL, bez najmniejszych kompleks├│w mog┼éy konkurowa─ç z modelami zza ┼╗elaznej Kurtyny.
Po jedynej publicznej prezentacji prototypu, w ramach ÔÇ×czynu majowegoÔÇŁ ┼Ťwi─Öta pracy 1960 roku, samoch├│d sta┼é si─Ö sensacj─ů nie tylko w kraju, lecz tak┼╝e w kilku zagranicznych magazynach motoryzacyjnych. Niestety, na temat tego zjawiskowego samochodu zupe┼énie inne zdanie mia┼éy w┼éadze PRL. W┼éadys┼éaw Gomu┼éka twierdzi┼é, ┼╝e auto nale┼╝y schowa─ç, by nie dra┼╝ni─ç ludzi, a ka┼╝demu Polakowi w zupe┼éno┼Ťci powinien wystarczy─ç rower. J├│zef Cyrankiewicz mia┼é podobno osobi┼Ťcie zadzwoni─ç do FSO z poleceniem ukrycia samochodu i niewystawiania go wi─Öcej na widok publicznyÔÇôprototyp Syreny Sport trafi┼é wi─Öc do magazyn├│w O┼Ťrodka Badawczo-Rozwojowego w Falenicy. Pomimo usilnych stara┼ä zespo┼éu, na pocz─ůtku lat 70. zosta┼é on komisyjnie zniszczony pod pretekstem ÔÇ×zwalniania przestrzeni gara┼╝owejÔÇŁ.
 

Fot.: Gra┼╝yna Rutowska / NAC


Fiat 125p
Pod koniec lat 60. po polskich drogach wci─ů┼╝ nie je┼║dzi┼éo wiele samochod├│w. Ani Warszawa, ani, wbrew oczekiwaniom, Syrena nie wywo┼éa┼éy motoryzacyjnego przewrotu. Warszawska Kronika Filmowa donosi┼éa, ┼╝e na sto┼éecznych ulicach ÔÇ×wsp├│┼éegzystuj─ů jeszcze konie mechaniczne z tymi owsem p─ÖdzonymiÔÇŁ. By nada─ç stolicy bardziej wielkomiejski charakter, wprowadzono jednak ograniczenia: furmanki mog┼éy je┼║dzi─ç po ulicach wy┼é─ůcznie mi─Ödzy ├│sm─ů wieczorem a sz├│st─ů rano. Ca┼éa nadzieja na zmotoryzowanie spo┼éecze┼ästwa pok┼éadana by┼éa w kolejnym FSO-wskim samochodzie, kt├│rego produkcj─Ö rozpocz─Öto pod koniec 1967 roku. Wtedy to, ju┼╝ po raz trzeci w historii, Polska nawi─ůza┼éa wsp├│┼éprac─Ö z w┼éoskim Fiatem i tym razem by┼éa ona znacznie owocniejsza w skutkach. Do trzech razy sztuka.
Czy Fiat by┼é jednak rzeczywi┼Ťcie tak powszechnie dost─Öpny? Ka┼╝─ů w to w─ůtpi─ç mi─Ödzy innymi teksty piosenek z tamtych lat. Danuta Rinn ┼Ťpiewa┼éa: ÔÇ×Gdybym to ja mia┼éa kluczyki do Fiata, polecia┼éabym ja za nim na kraj ┼ŤwiataÔÇŁ, a Lucjan Kydry┼äski w programie ÔÇ×Muzyka lekka, ┼éatwa i przyjemnaÔÇŁ (1972), po┼Ťwi─Öconym motoryzacji, m├│wi┼é: ÔÇô Motoryzacja opanowa┼éa nas wszystkich. Produkujemy samochody, sprzedajemy samochody, niekt├│rzy nawet kupuj─ů samochody.
 
Ca┼éy program ma jednak propagandow─ů wymow─Ö i zapowiada, ┼╝e ju┼╝ wkr├│tce polski rynek zalej─ů FSO-wskie Fiaty. Tak te┼╝ ┼Ťpiewa┼éa Zofia Kami┼äska:
Niedługo czeka nas wóz dostępny dla mas
Fiat, Fiat, Fiat
Ka┼╝dy ju┼╝ dzi┼Ť rat p┼éaci─ç by chcia┼é
rat, rat, rat
(…)
Na raty w├│z, c├│┼╝ to zn├│w b─Ödzie za nowy sza┼é
Fiat, Fiat, Fiat
Trzyma ci─Ö pas, wci┼Ťniesz nog─ů na gaz
Start, start, start
 
ÔÇô W rzeczywisto┼Ťci wygl─ůda┼éo to zupe┼énie inaczej ÔÇô opowiada Marian Borkowski, kt├│ry pracowa┼é w tym czasie w FSO. ÔÇô Ma┼éo kogo by┼éo w├│wczas sta─ç na samoch├│d, a jak ju┼╝ kto┼Ť si─Ö decydowa┼é, to by┼éo to tak wielkie wydarzenie, ┼╝e cz─Östo po auto przyje┼╝d┼╝a┼é z ca┼é─ů rodzin─ů.
Niestety wiele samochod├│w ko┼äczy┼éo sw├│j ┼╝ywot tu┼╝ za bram─ů fabryki. ÔÇô Przed wyjazdem na ulic─Ö Stalingradzk─ů, najpierw trzeba by┼éo przejecha─ç przez tory tramwajowe. I ci ludzie, zestresowani i wy┼éuskani ze wszystkich pieni─Ödzy, a jednocze┼Ťnie szcz─Ö┼Ťliwi i podekscytowani kupnem samochodu, zapominali o wszystkim i wyje┼╝d┼╝ali z bramy prosto pod tramwajÔÇŽ
 
Praca w FSO by┼éa dla Mariana pierwsz─ů po szkole. Nie wspomina jej jednak z podobnym, co Janusz, sentymentem: ÔÇô Pierwsze miesi─ůce sp─Ödzi┼éem na hamowni. Zmontowane silniki przesuwa┼éy si─Ö na ta┼Ťmie i trzeba by┼éo je regulowa─ç. Spaliny rzekomo by┼éy odprowadzane, ale nieszczelne przewody na niewiele si─Ö zdawa┼éy i ┼Ťmierdzia┼éo jak cholera. Dalej, to nawet ledwo co by┼éo wida─ç. To i tak zreszt─ů nie by┼éo najgorsze, bo ludzie pracuj─ůcy w galwanizerni wychodzili stamt─ůd cali pokryci t┼éustym, metalowym nalotem. Jak na ironi─Ö w tym samym budynku, tylko ┼╝e tym razem szczelnie odgrodzone, mie┼Ťci┼éo si─Ö centralne biuro BHP. U nich wielkie okna na po┼éudnie, a na dole fabryka prawie jak z XIX wieku.
Cz─Ö┼Ť─ç swojej pracy w FSO Marian sp─Ödzi┼é w dziale obs┼éugi rynk├│w zagranicznych. ÔÇô Samochody, kt├│re sprzedawali┼Ťmy do Niemiec, kupowali cz─Östo ameryka┼äscy ┼╝o┼énierze, kt├│rzy potrzebowali ich zwykle tylko na p├│┼é roku. Nie op┼éaca┼éo im si─Ö kupowa─ç drogich, niemieckich aut. Kupowali wi─Öc Polskiego Fiata za par─Ö groszy, je┼║dzili nim, a potem porzucali na lotnisku. To samo w Anglii czy w Holandii, gdzie kupowali je na przyk┼éad bezrobotni. Ceny tych samochod├│w by┼éy takie, ┼╝e w zagranicznych serwisach nie op┼éaca┼éo si─Ö ich naprawia─ç, bo taniej by┼éo kupi─ç nowy.
 
Cho─ç dla zwyk┼éych mieszka┼äc├│w samoch├│d by┼é wci─ů┼╝ towarem luksusowym i nieosi─ůgalnym, fabryka produkowa┼éa ogromne ilo┼Ťci Polskich Fiat├│w. W PRL produkcja eksportowa mia┼éa bowiem absolutny priorytet gospodarczy, a prym w tej dziedzinie wiod┼éa w┼éa┼Ťnie FSO. W najt┼éustszych dla eksportu latach 1974-1978 liczba Fiat├│w 125p wysy┼éanych za granic─Ö przekracza┼éa osiemdziesi─ůt tysi─Öcy rocznie. Najwi─Ökszymi odbiorcami tych aut by┼éy: Jugos┼éawia, Czechos┼éowacja, W─Ögry, Wielka Brytania, a ca┼éa lista importer├│w obejmowa┼éa siedemdziesi─ůt siedem kraj├│w, w tym Mali, Gwine─Ö, Fid┼╝i, Japoni─Ö i USA.
Zadaniem Mariana by┼éo dostarczanie cz─Ö┼Ťci w ramach przedsprzeda┼╝y, czyli do tych samochod├│w, kt├│re uleg┼éy awarii jeszcze zanim dotar┼éy do zagranicznych salon├│w. ÔÇô Kilka razy uda┼éo mi si─Ö wyjecha─ç z transportem do Anglii czy Holandii. Po jednym takim kilkudniowym wyje┼║dzie przywozi┼éem r├│wnowarto┼Ť─ç rocznej pensji w FSO. Oczywi┼Ťcie musia┼éem oszcz─Ödza─ç. Tankowa┼éem wi─Öc w Polsce do pe┼éna, bra┼éem (co by┼éo wtedy nielegalne) dwa kanistry z benzyn─ů, by nie musie─ç tankowa─ç po drodze. Dostawa┼éem pieni─ůdze na hotel, ale spa┼éem u znajomych ch┼éopak├│w, kt├│rzy mieli w Anglii wynaj─Öte mieszkanie. Oficjalna dieta, kt├│r─ů mia┼éem wyliczon─ů na jedzenie w Anglii, by┼éa tak niska, ┼╝e nie by┼éoby mnie tam na nic sta─ç. Kiedy zacz─ů┼éem pracowa─ç w fabryce, policzy┼éem sobie, ┼╝e do ko┼äca ┼╝ycia nie zarobi─Ö nawet na ÔÇ×maluchaÔÇŁ.
 
W roku 1973 w┼éadze PRL wyznaczy┼éy fabryce nowy cel: sportowe sukcesy mia┼éy rozs┼éawi─ç Polskiego Fiata na ca┼éym ┼Ťwiecie. Nied┼éugo potem siedmioosobowa za┼éoga pod przewodnictwem Sobies┼éawa Zasady pobi┼éa rajdowy rekord ┼Ťwiata na dystansie dwudziestu pi─Öciu, a nast─Öpnie pi─Ö─çdziesi─Öciu tysi─Öcy kilometr├│w. Pokonanie 767 p─Ötli sze┼Ť─çdziesi─Öciokilometrowego odcinka poniemieckiej autostrady pod Wroc┼éawiem zaj─Ö┼éo kierowcom szesna┼Ťcie dni i nocy.
Zwyci─Öskie auto, cho─ç pozornie wygl─ůda┼éo jak inne, seryjnie produkowane w FSO, w rzeczywisto┼Ťci by┼éo konstrukcj─ů zespo┼éu z O┼Ťrodka Badawczo-Rozwojowego w Falenicy. Tworzyli go prawdziwi zapale┼äcy i pasjonaci, mistrzowie w dziedzinie motoryzacji. Prowadzono tam r├│┼╝ne eksperymenty nad nowatorskimi rozwi─ůzaniami, mi─Ödzy innymi nad systemem ABS. C├│┼╝ z tego jednak, gdy w Polsce nie by┼éo pieni─Ödzy, by rozwi─ůzania te wprowadza─ç w ┼╝ycie.
 
Fiat 125p gra te┼╝ jedn─ů z g┼é├│wnych r├│l w serialu ÔÇ×ZmiennicyÔÇŁ Stanis┼éawa Barei: taks├│wk─Ö 1313 ÔÇô auto Jacka i Kasi. I cho─ç ÔÇ×z ch┼éodnicy cieknie przy uszczelce, ┼Ťwiat┼éa ┬╗stop┬ź nie pal─ů, lewy kierunkowskaz nie dzia┼éa, klakson te┼╝; ┼éo┼╝yska niedokr─Öcone, brak bagnetu oleju; i lewy b┼éotnik prze┼╝arty korozj─ů; i rozrz─ůd do wymiany chybaÔÇŁ, to jednak ÔÇ×w sumie w├│z na medalÔÇŁ. ÔÇô To nie by┼éy z┼ée samochody, tylko po prostu w wi─Ökszo┼Ťci ┼║le wykonane ÔÇô wspomina Marian. ÔÇô Magazynier, kt├│ry wydawa┼é samochody kupione za dewizy w FSO, by┼é chyba jednym z najbogatszych pracownik├│w. Nie bra┼é nigdy urlopu, pracowa┼é na okr─ůg┼éo. Jak si─Ö chcia┼éo mie─ç czerwonego Fiata, z kt├│rego nic nie ciek┼éo i drzwi si─Ö zamyka┼éy, to p┼éaci┼éo mu si─Ö grub─ů fors─Ö i on wybiera┼é. A na obrze┼╝ach sta┼éy takie, kt├│rym wycieka┼é olej albo nie zapala┼é silnik.
W 1983 roku wygas┼éa w┼éoska licencja na Fiata 125p, ale w zwi─ůzku z du┼╝ym powodzeniem, jakim cieszy┼é si─Ö on zar├│wno w kraju, jak i za granic─ů, by┼é produkowany jeszcze przez osiem lat pod nazw─ů FSO 125p. Ostatni egzemplarz z numerem 1445699 zjecha┼é z ta┼Ťmy produkcyjnej 29 czerwca 1991 roku.
 

Fot.: Zbyszko Siemaszko / NAC


Polonez
W 1997 roku w najbardziej znanym programie motoryzacyjnym ┼Ťwiata ÔÇ×Top GearÔÇŁ Jeremy Clarkson przetestowa┼é ostatnie polskie auto w pe┼éni konstruowane przez ┼╝era┼äsk─ů FSO: Poloneza. ÔÇô Zawsze zastanawia┼éem si─Ö, co popchn─Ö┼éo Lecha Wa┼é─Ös─Ö, by przeciwstawi─ç si─Ö najpot─Ö┼╝niejszej militarnej maszynie, jak─ů zna┼é ┼Ťwiat. Dlaczego pracownik Stoczni Gda┼äskiej podj─ů┼é si─Ö zniszczenia ZSRR? Teraz wszystko ju┼╝ si─Ö wyja┼Ťni┼éo. Chcia┼é mie─ç nowy samoch├│d! ÔÇô ironizuje prowadz─ůcy. Krytyka Clarksona jest mia┼╝d┼╝─ůca i to w znaczeniu ca┼ékowicie dos┼éownym. Gdy sko┼äczy ju┼╝ swoj─ů litani─Ö narzeka┼ä na karygodn─ů przyczepno┼Ť─ç auta, jego fatalne hamulce, beznadziejne przyspieszenie, a nawet wygl─ůd, m├│wi: ÔÇô Jednak jest co┼Ť, co mo┼╝emy z tym zrobi─ç. Przesiada si─Ö do d┼║wigu, kt├│rym nast─Öpnie chwyta Poloneza i podci─ůga na wysoko┼Ť─ç trzydziestu metr├│w. Kamera odje┼╝d┼╝a, a oczom widz├│w ukazuje si─Ö szczere pole, na kt├│rym naprzeciw siebie stoj─ů dwa d┼║wigi oraz zwisaj─ůce z ich ramion Polonezy. Hu┼Ťtaj─ůce si─Ö auta uderzaj─ů w siebie kilkakrotnie, zanim operatorzy d┼║wig├│w, by oszcz─Ödzi─ç im ju┼╝ wstydu, roztrzaskuj─ů je o ziemi─Ö.
Komentarze internaut├│w pod filmem w serwisie YouTube dobrze oddaj─ů ambiwalentne uczucia, jakie Polacy ┼╝ywi─ů do Poloneza. Krytyka miesza si─Ö tu z sentymentem, przywi─ůzaniem i dum─ů z polskiej konstrukcji.
 
SWKKMN: Prawda jest taka, ┼╝e gdyby to nie by┼é polski produkt, to by┼Ťcie tego nawet kijem nie tkn─Öli.
mix2605: Te┼╝ mam poldka i jestem z niego dumny, dosta┼éem go od taty w wieku 6 lat i do dzi┼Ť mi wiernie s┼éu┼╝y.
VermilionMAV: Klimat to on ma tylko i wy┼é─ůcznie dla Polak├│w, kt├│rzy prze┼╝yli PRL, ale tak naprawd─Ö ten samoch├│d to ci─Ö┼╝ki, wolny i tani wrak. Nie widz─Ö nic z┼éego w tym, co Jeremy zrobi┼é.
robsonksf: Borewiczowi jako┼Ť nie przeszkadza┼éa przyczepno┼Ť─ç i ┼Ťciga┼é bandyt├│w jak ich Bond ­čÖé
W 1997 roku Polonez rzeczywi┼Ťcie by┼é ju┼╝ zdecydowanie przestarza┼éym modelem. Gdy w 1978 rozpoczynano jego produkcj─Ö, zak┼éadano, ┼╝e b─Ödzie trwa┼éa 15 lat. Historia jednak drastycznie zweryfikowa┼éa te plany i Polonez produkowany by┼é a┼╝ do 2001 roku. Jego nazw─Ö, zawieraj─ůc─ů odwo┼éania do ÔÇ×Pana TadeuszaÔÇŁ i muzyki Chopina, wybrali w plebiscycie czytelnicy ÔÇ×┼╗ycia WarszawyÔÇŁ.
 
Cho─ç traktuje si─Ö go jako ÔÇ×ostatni─ů polsk─ů my┼Ťl motoryzacyjn─ůÔÇŁ, w rzeczywisto┼Ťci projekt Poloneza wyszed┼é w 1975 roku spod r─Öki jednego z najlepszych europejskich stylist├│w, Giorgetto Giugiaro, tw├│rcy m.in. Volkswagena Golfa i Maserati. Auto mia┼éo by─ç nast─Öpc─ů Lancii Delty, ale toporne kszta┼éty nie przypad┼éy do gustu W┼éochom i ostatecznie gotowy projekt sprzedano Polsce. Reklamowany jako rodzinny, pakowny, szybki, bezpieczny, w rzeczywisto┼Ťci mia┼é wiele wad. Mimo to szcz─Ö┼Ťliwi nabywcy nie narzekali ÔÇô w rozs─ůdnej jak na tamte czasy cenie mieli w miar─Ö du┼╝y samoch├│d, kt├│ry, cho─ç cz─Östo si─Ö psu┼é, mo┼╝na by┼éo szybko i ┼éatwo naprawi─ç.
Polonez osi─ůgn─ů┼é to, co nie uda┼éo si─Ö ani Syrenie, ani de facto Fiatowi 125p ÔÇô zmotoryzowa┼é spo┼éecze┼ästwo PRL. Odwrotnie ni┼╝ w przypadkach wcze┼Ťniejszych modeli FSO, okaza┼éo si─Ö, ┼╝e planowana produkcja czterdziestu tysi─Öcy aut rocznie to o wiele za ma┼éo. W najlepszych latach sprzeda┼╝ si─Öga┼éa nawet stu tysi─Öcy samochod├│w.
 
Polonezem je┼║dzi┼é nie tylko przeci─Ötny Polak. Porucznik milicji obywatelskiej, S┼éawomir Borewicz, nonszalancko inteligentny, przystojny, wysportowany i b┼éyskotliwy str├│┼╝ prawa ┼Ťciga┼é nim wyrzutk├│w spo┼éecznych. Ten najs┼éynniejszy PRL-owski product placement z serialu ÔÇ×07 zg┼éo┼Ť si─ÖÔÇŁ spowodowa┼é, ┼╝e klasyczny model Poloneza do dzi┼Ť nazywany jest nazwiskiem porucznika.
W Polonezy wyposa┼╝ono pogotowie ratunkowe, stra┼╝ po┼╝arn─ů i milicj─Ö. Po zmianie ustroju milicj─Ö obywatelsk─ů zast─ůpi┼éa policja, ale wys┼éu┼╝one ÔÇ×trapezyÔÇŁ, jak funkcjonariusze nazwali swoje s┼éu┼╝bowe auta, Kia ca┼ékowicie zast─ůpi┼éa dopiero trzydzie┼Ťci lat p├│┼║niej.
 
W 1991 roku, gdy zako┼äczono produkcj─Ö FSO 125p, na polskim rynku pojawi┼é si─Ö nowoczesny Polonez Caro. Gruntowne zmiany konstrukcyjne i stylistyczne sprawi┼éy, ┼╝e praktycznie nie przypomina┼é on ju┼╝ pierwszych modeli. Z baga┼╝nikiem wy┼éadowanym Pepsi Col─ů, by┼é g┼é├│wn─ů nagrod─ů w popularnym teleturnieju ÔÇ×Ko┼éo FortunyÔÇŁ. Szalona euforia zwyci─Özc├│w dobrze pokazuje, jak─ů warto┼Ťci─ů by┼é w├│wczas ten samoch├│d. Jego urokowi uleg┼é nawet Waldemar Pawlak, kt├│ry jako premier podj─ů┼é decyzj─Ö, by luksusowe rz─ůdowe Lancie zast─ůpi─ç w┼éa┼Ťnie Polonezami.
Pi┼ékarze reprezentacji Polski, w nagrod─Ö za zdobycie w 1992 roku srebrnego medalu na Olimpiadzie w Barcelonie, otrzymali od FSO z┼éote Polonezy Caro. By┼é to chyba jednak ostatni sukces: zar├│wno polskiego futbolu, jak i polskiej motoryzacji.
 
Nazwiska bohaterów zostały zmienione
 
Przeczytaj inne teksty Autora.
 
Autor dzi─Ökuje Narodowemu Archiwum Cyfrowemu za bezp┼éatne udost─Öpnienie zdj─Ö─ç.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś