Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Sk膮d si臋 bior膮 ekonomi艣ci?

Zmiana, kt贸rej chcieliby studenci, wykracza poza horyzont wyobra偶e艅 mainstreamowych ekonomist贸w. Zagra偶a ich obecnej pozycji i wp艂ywom, wywraca spos贸b my艣lenia o tym, jak膮 rol臋 powinna odgrywa膰 wsp贸艂cze艣nie ekonomia i kim powinni by膰 ekonomi艣ci.

Ilustr.: Malwina Mosiejczuk

Ilustr.: Malwina Mosiejczuk


Artyku艂聽pochodzi z聽28. numeru Magazynu聽鈥濳ontakt鈥 pt.聽鈥濵a艂e obczyzny鈥.聽
My, sze艣膰dziesi膮t pi臋膰 organizacji student贸w ekonomii z ponad trzydziestu kraj贸w, wierzymy, 偶e nadszed艂 czas na zmian臋 sposobu nauczania ekonomii. Nasz sprzeciw budzi dramatyczne zaw臋偶enie programu nauczania, kt贸re nast膮pi艂o w ci膮gu ostatnich dekad. Brak intelektualnej r贸偶norodno艣ci [鈥 ogranicza nasz膮 zdolno艣膰 do podj臋cia z艂o偶onych wyzwa艅 XXI wieku 鈥 od potrzeby stabilizacji rynk贸w finansowych po bezpiecze艅stwo 偶ywno艣ciowe i zmiany klimatyczne. Do sal uniwersyteckich powinny powr贸ci膰 problemy realnego 艣wiata, autentyczna debata oraz pluralizm teorii i metod.
Powy偶szy fragment pochodzi z listu otwartego opublikowanego w 2012 roku w kilku najbardziej poczytnych dziennikach na 艣wiecie. Studenci wyrazili w nim swoje oburzenie tym, czego i jak naucza si臋 na wydzia艂ach ekonomicznych pod r贸偶nymi szeroko艣ciami geograficznymi. Sprzeciwiaj膮 si臋 przede wszystkim prezentowaniu ekonomii jako jednolitej struktury, w kt贸rej nie ma miejsca na podwa偶anie podstawowych za艂o偶e艅 i rozmow臋 o alternatywnych wyja艣nieniach. Rodzi to szczeg贸lny op贸r w obliczu pora偶ki, jakiej dozna艂a ta dyscyplina, kiedy jej przedstawiciele dali si臋 zaskoczy膰 kryzysowi finansowemu. Program pozytywny proponowany przez autor贸w inicjatywy zogniskowany jest wok贸艂 has艂a szeroko rozumianego 鈥瀙luralizmu鈥, a w ci膮gu ostatnich trzech lat to oddolne przedsi臋wzi臋cie rozros艂o si臋, przyjmuj膮c form臋 mi臋dzynarodowej sieci organizacji studenckich, w kt贸rej prym wiedzie za艂o偶ona w Wielkiej Brytanii inicjatywa Rethinking Economics.
W艣r贸d sze艣膰dziesi臋ciu pi臋ciu organizacji sygnuj膮cych list nie znalaz艂a si臋 ani jedna dzia艂aj膮ca w Polsce. Czy zn贸w okazali艣my si臋 鈥瀦ielon膮 wysp膮鈥, na kt贸rej nie tylko kwitnie gospodarka, ale i ekonomist贸w kszta艂ci si臋 w duchu pluralizmu i zach臋ca do krytycznego my艣lenia, nie daj膮c studentom powod贸w do niezadowolenia? W艂asne do艣wiadczenie studiowania na uznawanym za jeden z najlepszych w Polsce Wydziale Nauk Ekonomicznych UW oraz badania socjologiczne, kt贸re na nim prowadz臋, ka偶膮 mi szuka膰 przyczyn nieobecno艣ci polskiej reprezentacji w tym ruchu raczej w deficycie naszej 鈥 polskich student贸w 鈥 zdolno艣ci i gotowo艣ci do wsp贸lnego zaanga偶owania si臋 na rzecz zmiany. Bo wnioski z diagnozy sytuacji na polskich uczelniach s膮 niestety r贸wnie gorzkie jak te, kt贸re wyci膮gn臋li moi niemieccy czy brytyjscy koledzy z Rethinking Economics.
Ilustr.: Malwina Mosiejczuk

Ilustr.: Malwina Mosiejczuk


W 艣wiecie abstrakcji
Ekonomii nie prezentuje si臋 osobom zaczynaj膮cym swoj膮 przygod臋 z tym kierunkiem jako nauki spo艂ecznej, kt贸r膮 przecie偶 jest. Jej nauczanie znacznie bardziej przypomina realia technicznych wydzia艂贸w politechniki ni偶 na przyk艂ad socjologii. Na pierwszych latach studi贸w ogromny nacisk k艂adzie si臋 na przedmioty matematyczne. Zajmuj膮 one niemal po艂ow臋 programu realizowanego na pocz膮tku licencjatu i s膮 obowi膮zkowe dla wszystkich student贸w, niezale偶nie od specjalno艣ci wybieranej w p贸藕niejszym etapie. Przedmioty takie jak historia my艣li ekonomicznej i historia gospodarcza pojawiaj膮 si臋 natomiast wy艂膮cznie jako fakultatywne. Wyra藕ne zale偶no艣ci mi臋dzy stylem nauczania a stylem uprawiania nauki przez wsp贸艂czesnych ekonomist贸w ujawniaj膮 si臋 wi臋c ju偶 w kszta艂cie obowi膮zkowej podstawy programowej. Z jednej strony charakterystyczne jest dla niego silne zmatematyzowanie bada艅, z drugiej za艣 ignorowanie lub sp艂ycanie historyczno-spo艂ecznego kontekstu, w kt贸rym rozgrywaj膮 si臋 badane procesy czy zjawiska.
O roli, kt贸r膮 powinna odgrywa膰 w nauczaniu marginalizowana obecnie historia gospodarcza pisa艂 zmar艂y niedawno wybitny przedstawiciel tej dyscypliny, profesor Jacek Kochanowicz: 鈥濰istoria gospodarcza u艣wiadamia adeptom nauk ekonomicznych, 偶e tworzone przez teori臋 konstrukcje my艣lowe to abstrakcyjne modele du偶o bardziej z艂o偶onych i uwik艂anych proces贸w zachodz膮cych w rzeczywisto艣ci鈥. Wykazywa艂, 偶e abstrahowanie od kontekstu jest si艂膮 dedukcyjnych modeli ekonomicznych, ale gdy wykorzystujemy je do projektowania konkretnych strategii gospodarczych, nie u艣wiadamiaj膮c sobie historycznych okoliczno艣ci, w kt贸rych dzia艂amy, szybko ujawni si臋 ich s艂abo艣膰. Nie potrafi膮 one bowiem wyja艣ni膰 przyczyn, dla kt贸rych stosowanie podobnych rozwi膮za艅 z zakresu polityki gospodarczej w odmiennych warunkach daje nieraz bardzo zr贸偶nicowane efekty.
Dla zrozumienia wsp贸艂czesnej sytuacji gospodarczej Polski kluczowe wydaj膮 si臋 dwa konteksty historyczne: w planie kr贸tszym jest to transformacja polityczna i gospodarcza kraju zapocz膮tkowana w 1989 roku, a w perspektywie proces贸w d艂ugiego trwania 鈥 wielowiekowa peryferyjno艣膰 naszego kraju. Studentom WNE UW nikt nie zaprz膮ta jednak t膮 problematyk膮 g艂owy. Transformacji postsocjalistycznej w ca艂ym bloku komunistycznym po艣wi臋cone s膮 w ci膮gu trzyletnich studi贸w jedne p贸艂toragodzinne zaj臋cia z ekonomii politycznej, natomiast termin 鈥瀙eryferia鈥 w og贸le nie nale偶y do s艂ownika poj臋膰, kt贸re studenci powinni sobie obowi膮zkowo przyswoi膰. Kszta艂cimy wi臋c ekonomist贸w, kt贸rzy nie potrafi膮 postrzega膰 obecnych problem贸w i wyzwa艅 stoj膮cych przed Polsk膮 jako konsekwencji d艂ugotrwa艂ych proces贸w.
Innego rodzaju strat臋 ponosimy, wyrzucaj膮c z obowi膮zkowej podstawy programowej histori臋 my艣li ekonomicznej. Poznaj膮c dzieje rozwoju dyscypliny i g艂贸wne spory, kt贸re 贸w rozw贸j nap臋dza艂y, studenci zyskiwaliby umiej臋tno艣膰 krytycznego zdystansowania si臋 do obecnie obowi膮zuj膮cego paradygmatu. Dobry kurs historii my艣li nawi膮zuje do wsp贸艂czesnych dyskusji i sprawia, 偶e na za艂o偶enia danej teorii z mikro- czy makroekonomii studenci mog膮 spojrze膰 jak na jedn膮 spo艣r贸d wielu mo偶liwo艣ci; jak na spos贸b my艣lenia, kt贸ry w toku rozwoju dyscypliny zyska艂 najwi臋ksz膮 popularno艣膰, ale nie jest jedynym mo偶liwym.
Tymczasem studentom ekonomii podstawowe za艂o偶enia teoretyczne 鈥 szczeg贸lnie na pierwszych latach studi贸w 鈥 podaje si臋 do wierzenia, niczym religijne dogmaty albo matematyczne aksjomaty. Adiunkci komentuj膮 przy tym niekiedy stopie艅, w kt贸rym znajduj膮 one potwierdzenie w danych empirycznych. Je艣li jednak dany model wyja艣nia rzeczywisto艣膰 tylko w umiarkowanym zakresie, studenci nie maj膮 ani umiej臋tno艣ci, ani narz臋dzi, ani nawet okazji do samodzielnego skrytykowania jego podstaw. W najlepszym razie w dalszej cz臋艣ci kursu prezentowany jest zmodyfikowany zestaw za艂o偶e艅, obowi膮zuj膮cy dla bardziej zaawansowanych wariant贸w danej teorii.
Najwi臋ksza s艂abo艣膰 obecnego stylu nauczania ekonomii nie polega jedynie na b艂臋dnie roz艂o偶onych akcentach w programie studi贸w. Jest to tylko jeden z symptom贸w problemu ujawniaj膮cego si臋 w ca艂ym procesie jej wyk艂adania. Jego istot膮 jest brak przestrzeni do refleksji nad tym, czym jest uprawianie nauki (spo艂ecznej!) i czemu ma ona s艂u偶y膰. Wydawa艂oby si臋, 偶e jednym z rozs膮dnych cel贸w, kt贸re ekonomista mo偶e sobie postawi膰, jest umiej臋tno艣膰 opisywania oraz przedstawiania szerokiej publiczno艣ci potencjalnych skutk贸w r贸偶nych decyzji polityczno-gospodarczych.
Na WNE UW tylko sporadycznie podejmuje si臋 pr贸b臋 wci膮gni臋cia student贸w w powa偶n膮 dyskusj臋 na bie偶膮ce tematy. Przywo艂am charakterystyczny przyk艂ad ilustruj膮cy to zjawisko: dla wszystkich specjalno艣ci obowi膮zkowy jest p贸艂roczny przedmiot 鈥濼eoria wymiany mi臋dzynarodowej鈥, jednak studenci nie us艂ysz膮 na nim ani razu o negocjowanej obecnie przez Stany Zjednoczone i Uni臋 Europejsk膮 umowie TTIP, ani tym bardziej o kontrowersjach z ni膮 zwi膮zanych. Na podstawie zeszyt贸w zapisanych dziesi膮tkami krzy偶uj膮cych si臋 na wykresach linii nie spos贸b niestety wyci膮gn膮膰 偶adnych konkretnych wniosk贸w przydatnych w bie偶膮cej dyskusji. W efekcie, po przetrenowaniu student贸w z bieg艂ego recytowania za艂o偶e艅 i rysowania odpowiednio nachylonych kresek, pozostawia si臋 ich 鈥 w kwestii TTIP i ka偶dej innej zwi膮zanej z otwieraniem gospodarki 鈥 z mglistym poczuciem, 偶e 鈥瀢olny handel prawie zawsze przynosi obop贸lne korzy艣ci鈥. Jest to pogl膮d r贸wnie p艂ytki, jak ten prezentowany przez pierwszego lepszego laika, kt贸ry swoj膮 wiedz臋 czerpie jedynie z audycji EKG w radiu TOK FM 鈥 藕r贸d艂a nie tylko nastawionego na popularyzacj臋 (co zrozumia艂e), ale i do艣膰 konsekwentnie promuj膮cego ekspert贸w o jednoznacznie liberalnych pogl膮dach na gospodark臋.
Ilustr.: Malwina Mosiejczuk

Ilustr.: Malwina Mosiejczuk


Doping i kara
Jedn膮 z linii obrony przyjmowanych przez wyk艂adowc贸w, r贸wnie偶 cz臋sto niezadowolonych z tego, jak wygl膮daj膮 zaj臋cia, jest zrzucenie odpowiedzialno艣ci na student贸w. To oni niczym si臋 nie interesuj膮, nie chc膮 wyra偶a膰 w艂asnych opinii ani nawet zadawa膰 pyta艅, zajmuj膮 ich g艂贸wnie zasady zaliczenia, a w dyskusj臋 wchodz膮 tylko wtedy, kiedy dotyczy ona wynegocjowania mo偶liwie 艂atwego egzaminu. Obserwuj膮c 偶ycie wydzia艂u trudno odm贸wi膰 prowadz膮cym racji (zreszt膮 z podobnymi problemami, mo偶e tylko na mniejsz膮 skal臋, zmagaj膮 si臋 r贸wnie偶 nauczyciele akademiccy innych specjalno艣ci). Wydaje si臋 jednak, 偶e ekonomi艣ci obsadzeni w roli dydaktyk贸w b艂臋dnie diagnozuj膮 g艂贸wn膮 przyczyn臋 biernej postawy student贸w, bo le偶y ona w nich samych. Ich g艂贸wnym grzechem jest projekcja za艂o偶e艅 neoklasycznej ekonomii na proces dydaktyczny.
Zgodnie z jednym z fundament贸w tego sposobu my艣lenia, ka偶da jednostka posiada 鈥瀌obrze zdefiniowane preferencje鈥. Znaczy to, 偶e nim wejdzie ona w jak膮kolwiek wymian臋 czy dokona wyboru, ma precyzyjnie okre艣lone cele i wie, co przynios艂oby jej najwi臋ksz膮 korzy艣膰. Trudno o bardziej chybion膮 definicj臋 sytuacji, je艣li pomy艣limy o zaczynaj膮cych pierwszy rok studi贸w dziewi臋tnastolatkach. Oczywi艣cie, wybrali oni ten kierunek powodowani takimi czy innymi motywacjami, na przyk艂ad perspektyw膮 dobrych zarobk贸w czy wzgl臋dnie pewnego zatrudnienia, i chcieliby mo偶liwie bezbole艣nie si臋 do tego celu przez pi臋膰 lat studi贸w zbli偶y膰. Ale to, jakie umiej臋tno艣ci i jaki rodzaj wiedzy b臋d膮 uwa偶a膰 za warto艣ciowe, jaki obraz 鈥瀌obrego ekonomisty鈥 wykszta艂ci si臋 w ich g艂owach albo dok膮d pod膮偶膮 ich zainteresowania, w ogromnej mierze zale偶y od typu i tre艣ci relacji, kt贸re nawi膮偶膮 z nimi ich profesorowie.
Relacja ta kszta艂towana jest dzi艣 w oparciu o inne za艂o偶enie neoklasyczne: 鈥瀓ednostka nieustannie kalkuluje koszty i korzy艣ci ka偶dego swojego posuni臋cia鈥. Dlatego na wydziale ekonomii nieproporcjonalnie du偶y nacisk k艂adziony jest na 鈥瀌opingowanie鈥 do nauki systemem formalnych kar i nagr贸d. Regulaminy zaliczania przedmiot贸w zajmuj膮 cz臋sto po kilka stron, a wiedz臋 student贸w regularnie si臋 kontroluje 鈥 punkty mo偶na zdoby膰 na powszechnie stosowanych kartk贸wkach, ale te偶 za ka偶de zabranie g艂osu czy 鈥瀙odej艣cie do tablicy鈥.
Nawet je艣li adiunkci deklaruj膮 ch臋膰 uczenia przysz艂ych ekonomist贸w krytycznego my艣lenia, trudno bra膰 te zapewnienia powa偶nie, poniewa偶 w sferze podejmowanych dzia艂a艅, zamiast wdra偶ania w kultur臋 akademick膮, przez wi臋kszo艣膰 czasu piel臋gnuje si臋 w studentach jak najgorsze nawyki szkolne. Zamiast d膮偶enia do budowania relacji, kt贸rych celem by艂oby coraz pe艂niejsze partnerstwo pomi臋dzy nauczycielami a studentami, obierany jest kierunek dziel膮cy spo艂eczno艣膰 uniwersyteck膮 na kontroler贸w i kontrolowanych. Przy tak ustawionych rolach relacja staje si臋 sztywna i hierarchiczna. Brakuje w niej zach臋ty do podejmowania intelektualnych poszukiwa艅 ze wzgl臋du na ich w艂asn膮 atrakcyjno艣膰. Premiowana jest natomiast bieg艂o艣膰 w odtwarzaniu schemat贸w.
Ilustr.: Malwina Mosiejczuk

Ilustr.: Malwina Mosiejczuk


Humanista ekonomist膮
Brak gotowo艣ci student贸w do podejmowania dyskusji na tematy spo艂eczno-ekonomiczne ma swoje 藕r贸d艂o r贸wnie偶 w algorytmie rekrutacji na studia, w kt贸rym za absolutnie kluczowe kryterium przyj臋to wynik maturalny z matematyki. Je艣li wzi膮膰 pod uwag臋 mankamenty naszego systemu szkolnego, kt贸ry ma tendencj臋 do dzielenia uczni贸w na 鈥瀠zdolnionych humanistycznie鈥 oraz 鈥瀠zdolnionych w przedmiotach 艣cis艂ych鈥, okazuje si臋, 偶e zdecydowanie wi臋ksz膮 szans臋聽dostania si臋 na wydzia艂 ekonomii maj膮 ci ostatni. Dochodzi wi臋c do szkodliwej preselekcji 鈥 osoby o zainteresowaniach spo艂ecznych w wi臋kszo艣ci wybieraj膮 inne dyscypliny, na ekonomi臋 za艣 trafiaj膮 g艂贸wnie absolwenci 鈥瀖at-fiz贸w鈥, cz臋sto umiarkowanie zainteresowani lub do艣膰 wcze艣nie pozbawieni mo偶liwo艣ci poszerzania horyzont贸w o wiedz臋 humanistyczn膮 czy spo艂eczn膮.
O ile takie zasady rekrutacji s膮 uzasadnione przy obecnym, zmatematyzowanym programie studi贸w, o tyle kusz膮ca wydaje mi si臋 wizja wpuszczenia 鈥炁泈ie偶ej krwi鈥 na wydzia艂y ekonomii, poprzez umo偶liwienie cz臋艣ci student贸w realizowania programu z okrojon膮 ilo艣ci膮 matematyki. Nie ka偶dy ekonomista musi by膰 ekonometrykiem, a w roli wiod膮cego przedmiotu聽mog艂aby si臋 sprawdzi膰 chocia偶by historia gospodarcza, kt贸rej zalety om贸wi艂am wy偶ej. W tym miejscu warto doda膰, 偶e studiowanie tej dziedziny nie ogranicza si臋 do poznawania faktografii 鈥 w jej ramach wypracowano r贸wnie偶 konkretne narz臋dzia i metodologie, kt贸re pozwoli艂yby studentom id膮cym niematematyczn膮 drog膮 na samodzielne uprawianie ekonomii. By艂aby to wprawdzie ekonomia czerpi膮ca g艂贸wnie (cho膰 nie wy艂膮cznie) z bada艅 jako艣ciowych, w przeciwie艅stwie do metod ekonometrycznych skoncentrowanych na analizie danych ilo艣ciowych, jednak to w艂a艣nie jako艣ciowego spojrzenia na zagadnienia gospodarcze dzi艣 brakuje.
Studenci na barykadach
Na koniec warto powr贸ci膰 do sieci Rethinking Economics, jej g艂贸wnych za艂o偶e艅 i postulat贸w. Swoisty radykalizm tego ruchu polega na niech臋ci do sprowadzania problemu nauczania ekonomii do kwestii z艂ej dydaktyki czy przestarza艂ego programu. Nauczanie ekonomii i stan ekonomii jako dyscypliny to w oczach student贸w z RE dwie strony tego samego medalu. Ekonomi艣ci kszta艂c膮 swoich nast臋pc贸w w duchu zamkni臋cia na inne, pokrewne dziedziny, bo sami w swoich badaniach odnosz膮 si臋 do ustale艅 tych dziedzin w spos贸b skrajnie selektywny. W nauczaniu nie k艂adzie si臋 nacisku na wyja艣nianie podstawowych za艂o偶e艅 i ich ogranicze艅, bo w oczach ekonomist贸w ich dyscyplina jest tym silniejsza, im skuteczniej prezentuje swoje za艂o偶enia jako uniwersalne. W ko艅cu dyscyplinuje si臋 student贸w, jakby byli pod ka偶dym wzgl臋dem homines oeconomici, bo w艂a艣nie taki styl dydaktyki uwa偶a si臋 za najbardziej racjonalny.
Studenci z Rethinking Economics mogliby wi臋c nie艣膰 na sztandarach has艂o z paryskiego maja 1968 roku: 鈥濨膮d藕my realistami, 偶膮dajmy niemo偶liwego鈥. Domagaj膮 si臋 zmiany i wprowadzenia na wydzia艂y pluralizmu polegaj膮cego na nauczaniu ekonomii pochodz膮cej z wielu r贸偶nych szk贸艂 my艣li, pokazywaniu r贸偶norodno艣ci podej艣膰 metodologicznych, umieszczeniu w programie dorobku pozosta艂ych nauk spo艂ecznych. Tymczasem niezwykle trudno b臋dzie w艂o偶y膰 kij w szprychy na poz贸r sprawnie poruszaj膮cego si臋 wehiku艂u, kt贸rym jest wsp贸艂czesna ekonomia. Nie zdo艂a艂 zatrzyma膰 go nawet 艣wiatowy kryzys ekonomiczny, a r贸偶ni nieortodoksyjni naukowcy, kt贸rzy pr贸bowali na w艂asn膮 r臋k臋 sia膰 zam臋t na wydzia艂ach, byli przez lata stopniowo marginalizowani. Zmiana, kt贸rej chcieliby studenci, wykracza poza horyzont wyobra偶e艅 mainstreamowych ekonomist贸w. Zagra偶a ich obecnej pozycji i wp艂ywom, wywraca spos贸b my艣lenia o tym, jak膮 rol臋 powinna odgrywa膰 wsp贸艂cze艣nie ekonomia i kim powinni by膰 ekonomi艣ci. A kim mogliby by膰, trafnie uj膮艂 prawie sto lat temu John Maynard Keynes:
Wybitny ekonomista musi posiada膰 rzadki zestaw talent贸w鈥 Musi by膰 matematykiem, historykiem, m臋偶em stanu, filozofem 鈥 wszystkim po trochu. Musi rozumie膰 symbole i wiedzie膰, jak u偶ywa膰 s艂贸w. [鈥 Musi bada膰 tera藕niejszo艣膰 w 艣wietle przesz艂o艣ci w imi臋 cel贸w przysz艂o艣ci. Nie mo偶e ca艂kiem pomin膮膰 偶adnej cz臋艣ci ludzkiej natury ani tworzonych przez ludzi instytucji.
***
List otwarty student贸w ekonomii zosta艂 opublikowany pod has艂em 鈥濱nternational Student Initiative for Pluralism in Economics鈥 (mo偶na si臋 pod nim podpisa膰 na stronie www.isipe.net). Inicjatyw臋 wsp贸艂tworzy ruch Rethinking Economics (www.rethinkeconomics.org).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij