Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

ÔÇ×Sama to sobie zrobi┼éa┼ŤÔÇŁ. Spo┼éeczne postrzeganie zaburze┼ä od┼╝ywiania

Dyskursy dotycz─ůce zaburze┼ä od┼╝ywiania pomijaj─ů to, co w nich najwa┼╝niejsze ÔÇô indywidualne do┼Ťwiadczenie. Ono nie musi mie─ç zwi─ůzku z reprezentacjami, do kt├│rych jest sprowadzane.
ÔÇ×Sama to sobie zrobi┼éa┼ŤÔÇŁ. Spo┼éeczne postrzeganie zaburze┼ä od┼╝ywiania
ilustr.: Zuzia Wojda

W styczniu 2019 roku na ulice polskich miast trafi┼éa kampania AMS, maj─ůca zwi─Ökszy─ç spo┼éeczn─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç z┼éych nawyk├│w ┼╝ywieniowych. Plakaty propagowane przez czo┼éowego polskiego zarz─ůdc─Ö powierzchniami reklamy zewn─Ötrznej, nale┼╝─ůcego do Grupy Agora, przedstawiaj─ů na przyk┼éad oty┼é─ů osob─Ö, kt├│ra nie mie┼Ťci si─Ö na krze┼Ťle, czy napis ÔÇ×┼╗RYJÔÇŁ z przekre┼Ťlon─ů literk─ů ÔÇ×RÔÇŁ. W przestrzeni publicznej, na wiatach autobusowych i bilbordach miejskich mo┼╝emy ogl─ůda─ç tak┼╝e rysunek cz┼éowieka, kt├│ry wygl─ůda jak hamburger, kie┼ébas─Ö-bomb─Ö czy statystyki oty┼éo┼Ťci oznaczone jako ÔÇ×czarny punktÔÇŁ.

Kampania, kt├│ra mia┼éa zwr├│ci─ç uwag─Ö na istotny i powszechny problem, jakim jest niezdrowe od┼╝ywianie, robi to, niestety, w spos├│b lekkomy┼Ťlny i nieskuteczny. Zamiast edukowa─ç i dawa─ç rozwi─ůzania ÔÇô poni┼╝a, obra┼╝a i pi─Ötnuje osoby oty┼ée. Stwarza tak┼╝e fa┼észywe wra┼╝enie, ┼╝e niemieszcz─ůce si─Ö w normie cia┼éo stanowi jedynie efekt z┼éej diety, podczas gdy zaburzenia od┼╝ywiania s─ů o wiele bardziej z┼éo┼╝one i zwi─ůzane najcz─Ö┼Ťciej z innymi chorobami i trudno┼Ťciami na tle emocjonalnym. Problem z cia┼éem i od┼╝ywianiem jest powszechny, o czym ┼Ťwiadcz─ů chocia┼╝by dane Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego w Stanach Zjednoczonych. Pokazuj─ů one, ┼╝e 5,4 proc. dzieci w wieku od 13 do 18 lat w kt├│rym┼Ť momencie ┼╝ycia b─Ödzie cierpie─ç na anoreksj─Ö, bulimi─Ö lub zaburzenia objadania si─Ö. To ponad 2,2 miliona nastolatk├│w. Co do Polski, wed┼éug bada┼ä ┼Üwiatowej Organizacji Zdrowia zajmujemy pierwsze miejsce w Europie i drugie miejsce na ┼Ťwiecie, je┼Ťli chodzi o to, ilu nastolatk├│w jest niezadowolonych ze swojego wygl─ůdu.

Plakaty AMS-u pos┼éuguj─ů si─Ö uproszczon─ů, by nie powiedzie─ç ÔÇô prostack─ů, metod─ů graficznego bodyshamingu: zawstydzania przez wy┼Ťmiewanie wygl─ůdu. Oty┼éo┼Ť─ç w dyskursie medycznym okre┼Ťlana jest jako stan patologicznego zwi─Ökszenia masy tkanki t┼éuszczowej, kt├│ry powoduje wzrost chorobowo┼Ťci i ┼Ťmiertelno┼Ťci. Zalicza si─Ö j─ů do najwa┼╝niejszych przewlek┼éych chor├│b niezaka┼║nych. Warto jednak zauwa┼╝y─ç, ┼╝e podobnie jak anoreksja czy bulimia mo┼╝e mie─ç ona r├│┼╝ne przyczyny, kt├│re nale┼╝a┼éoby dostrzec, zanim zabierze si─Ö publicznie g┼éos na temat zaburze┼ä od┼╝ywiania. Kampania AMS-u ukaza┼éa nie tylko elementarny brak wiedzy i ┼Ťwiadomo┼Ťci, ale przede wszystkim brak wra┼╝liwo┼Ťci spo┼éecznej jej tw├│rc├│w i pomys┼éodawc├│w. Jak zatem m├│wi─ç o ┬ázaburzeniach od┼╝ywiania, by nie rani─ç tych, kt├│rzy na nie cierpi─ů?

Osoby te do┼Ťwiadczaj─ů realnego cierpienia i izolacji, dlatego warto zwraca─ç uwag─Ö na spos├│b, w jaki tworzy si─Ö dotycz─ůce ich przekazy. Anoreksj─Ö, bulimi─Ö, ortoreksj─Ö, oty┼éo┼Ť─ç i inne zaburzenia od┼╝ywiania ┼é─ůczy ogromna trudno┼Ť─ç, z jak─ů si─Ö je leczy. Do┼Ťwiadczenia cierpi─ůcych na nie ludzi s─ů niemal┼╝e ca┼ékowicie zredukowane spo┼éecznie do sfery wizualnej, a wi─Öc tego, co wida─ç ÔÇ×go┼éym okiemÔÇŁ ÔÇô do chorego, niemieszcz─ůcego si─Ö w ÔÇ×normieÔÇŁ cia┼éa. Jako osoby, kt├│re maj─ů zar├│wno osobiste, jak i badawcze do┼Ťwiadczenie w tej kwestii, postaramy si─Ö wyt┼éumaczy─ç, dlaczego stygmatyzacja spo┼éeczna nigdy nie powinna by─ç sposobem dzia┼éania, gdy podejmujemy temat zaburze┼ä od┼╝ywiania.

Kulturowy kontekst

Wsp├│┼éczesne skupienie kultury Zachodu na sprawach takich jak dba┼éo┼Ť─ç o form─Ö fizyczn─ů i cia┼éo ÔÇô jego zdrowie i wygl─ůd, ale te┼╝ przywi─ůzywanie coraz wi─Ökszej wagi do ┼Ťwiadomo┼Ťci tego, co jemy, o jakich porach, w jakich ilo┼Ťciach i konfiguracjach ÔÇô nie pozostaje bez znaczenia dla rozwoju zaburze┼ä od┼╝ywiania. Nie mo┼╝na oddzieli─ç ich od wsp├│┼éczesnych kulturowych przekaz├│w dotycz─ůcych idea┼é├│w pi─Ökna, kt├│re okre┼Ťlaj─ů, jakie cia┼éo jest estetyczne, a zatem po┼╝─ůdane, a jakie nie. Porady dotycz─ůce taktyk i strategii, kt├│re maj─ů za zadanie pom├│c kobietom i m─Ö┼╝czyznom┬áuzyska─ç ÔÇ×cia┼éo idealneÔÇŁ, s─ů na tyle powszechne, ┼╝e mog─ů by─ç przyswajane nawet nie┼Ťwiadomie. Susan Bordo, ameryka┼äska filozofka i badaczka spo┼éeczna zajmuj─ůca si─Ö zagadnieniami zwi─ůzanym z cia┼éem, odchudzaniem i zaburzeniami od┼╝ywiania, wymienia trzy priorytety owej estetyki: szczup┼éo┼Ť─ç, chudo┼Ť─ç i m┼éodo┼Ť─ç (slim, tight, young), nazywaj─ůc je obsesjami naszej kultury. Taki obraz cia┼éa jest konstruowany, promowany i umacniany przez ┼Ťrodki masowego przekazu takie jak internet, telewizja b─ůd┼║ czasopisma. Wszechobecne praktyki idealizacji zdj─Ö─ç za pomoc─ů program├│w takich jak Photoshop r├│wnie┼╝ nie pozostaj─ů bez wp┼éywu na problemy zwi─ůzane na przyk┼éad z samoocen─ů. Najbardziej nara┼╝on─ů grup─ů s─ů tu osoby m┼éode, w tym nastolatki i nastolatkowie.

Co istotne, krytyk─Ö dyskursu wok├│┼é cia┼éa utrudnia fakt, i┼╝ odwo┼éuje si─Ö on r├│wnie┼╝ do zdrowia, promuj─ůc diety, sport, a zarazem dyscyplin─Ö, kt├│re pozytywnie wp┼éywaj─ů na zdrowy tryb ┼╝ycia (obecnie powszechnie przyj─Öty i promowany), a jednocze┼Ťnie sugeruj─ůc, ┼╝e szeroko rozumiana dyscyplina i kontrola nad cia┼éem przyczyniaj─ů si─Ö do utrzymania b─ůd┼║ uzyskania po┼╝─ůdanych efekt├│w: zdrowia, pi─Ökna i m┼éodo┼Ťci. ┼ü─ůczenie trzech dyskurs├│w: eksperckiego, medialnego i potocznego, r├│wnocze┼Ťnie m├│wi─ůcych o zdrowiu i estetyce cia┼éa, umo┼╝liwia legitymizacj─Ö tworzonych wyobra┼╝e┼ä i prowadzonych narracji, tym samym komplikuj─ůc ich krytyk─Ö. Na przyk┼éadzie anoreksji wyja┼Ťnimy, dlaczego tak wa┼╝na jest empatia i ch─Ö─ç zrozumienia, gdy dotykamy problemu zaburze┼ä od┼╝ywiania.

Anoreksja jako obcy

Jednym z nieod┼é─ůcznych element├│w zjawiska┬áanorexia nervosa jest wyobcowanie cia┼éa, zwi─ůzane ze sposobem, w jaki postrzega si─Ö i traktuje to zaburzenie od┼╝ywiania. Antropolo┼╝ka Megan Warin w artykule opartym na jej badaniach etnograficznych (ÔÇ×Primitivising Anorexia: The Irresistible of Not EatingÔÇŁ) pisze o dominuj─ůcym ÔÇô tworzonym przez media, psychiatri─Ö oraz teksty akademickie ÔÇô dyskursie anoreksji, redukuj─ůcym do┼Ťwiadczenie choroby wy┼é─ůcznie do cia┼éa. Warin stawia tez─Ö, ┼╝e osoby cierpi─ůce na to zaburzenie s─ů postrzegane przez pryzmat s┼é├│w i obraz├│w zwi─ůzanych z prymitywizmem, co przyczynia si─Ö do postrzegania anoreksji jako spektaklu chudo┼Ťci. Autorka t┼éumaczy, i┼╝ spektakl ten ma historyczne i literackie zakorzenienie w naszej kulturze (od ┼Ťredniowiecznych karnawa┼é├│w po prace Kafki i Bauhina), w kt├│rej ludzie z odleg┼éych kraj├│w i innych kultur byli przedstawiani jako egzotyczny ÔÇ×prymitywny ObcyÔÇŁ.

Z┼éo┼╝one do┼Ťwiadczenie jednostki sprowadzane jest do teatralnej metafory, a sam cz┼éowiek zostaje wyobcowany ze spektaklu, w kt├│rym g┼é├│wn─ů rol─Ö odgrywa jego cielesno┼Ť─ç. Dzieje si─Ö to poprzez reprodukowanie wizerunk├│w wycie┼äczenia przy jednoczesnym ca┼ékowitym pomini─Öciu uciele┼Ťnionego uczucia w┼éadzy, czyli z┼éudnej kontroli nad w┼éasnym ┼╝yciem poprzez kontrolowanie cia┼éa i cierpienia, kluczowych dla do┼Ťwiadczenia anoreksji. Chodzi o dyskursy, kt├│re wywodz─ů si─Ö z interpretacji tego zaburzenia w mediach oraz psychiatrycznych czy akademickich tekstach traktuj─ůcych o anoreksji.

Efektem konstruowania takiego obrazu choroby jest chude cia┼éo. Cia┼éo w ekstremalnej, niemal┼╝e przerysowanej postaci, kt├│re z jednej strony wzbudza przera┼╝enie, lecz z drugiej strony stanowi obiekt fascynacji, stoi w centrum do┼Ťwiadczenia choroby. Warin zwraca uwag─Ö na to, w jaki spos├│b ÔÇ×chudo┼Ť─çÔÇŁ (thinness) jest u┼╝ywana do reprodukowania wspomnianego ju┼╝ dyskursu prymitywnego, wr─Öcz wulgaryzuj─ůcego chorob─Ö. Nieoczywiste zwi─ůzki mi─Ödzy do┼Ťwiadczeniem osoby chorej, mediami a psychiatri─ů zostaj─ů kompletnie przys┼éoni─Öte, b─ůd┼║ nawet wymazane i zast─ůpione narracj─ů skoncentrowan─ů wy┼é─ůcznie na ciele, przy pomini─Öciu sfery emocjonalnej i mentalnej.

Warin stawia wa┼╝ne pytanie: jak prowadzi─ç badania etnograficzne grupy os├│b, kt├│ra naznaczona jest z g├│ry pewnym publicznym przekonaniem ┬áÔÇô rzekom─ů znajomo┼Ťci─ů zagadnienia oraz utart─ů opini─ů na jej temat? Pytanie to mo┼╝na rozszerzy─ç poza obszar nauki: jak m├│wi─ç o kwestiach, wzgl─Ödem kt├│rych spo┼éecze┼ästwo ma ju┼╝ okre┼Ťlone zdanie, na przyk┼éad o zaburzeniach od┼╝ywiania?

Trudno┼Ť─ç w poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie polega na tym, ┼╝e grupa ta jest z g├│ry zdefiniowana przez wszechobecne kulturowe reprezentacje. W przypadku anoreksji ┼║r├│d┼éa s─ů┬ápowszechnie znane i rozpoznawane zar├│wno przez ekspert├│w, jak i na poziomie wiedzy potocznej: ch─Ö─ç powrotu do dzieci┼ästwa, nieumiej─Ötno┼Ť─ç poradzenia sobie z doros┼éo┼Ťci─ů b─ůd┼║ syndrom ÔÇ×doros┼éego dzieckaÔÇŁ w rodzinie, problemy zwi─ůzane z kontrol─ů i oporem przeciwko ┼╝e┼äskiemu podporz─ůdkowaniu, predyspozycje genetyczne, biologiczne dysfunkcje, podatno┼Ť─ç na wizerunki kanonu pi─Ökna promowane przez media (cia┼éo chudej modelki jako idea┼é kobiecego cia┼éa), b─ůd┼║ te┼╝ toksyczne relacje rodzinne.
Chudo┼Ť─ç staje si─Ö spektakularnym produktem, a anoreksja zostaje zmieniona w ludyczny obraz reprezentowany przez kobieco┼Ť─ç, wycie┼äczenie, horror, fascynacj─Ö i ┼Ťmier─ç ÔÇô Warin pisze wr─Öcz o fetyszyzacji zmizernia┼éego cia┼éa. Staje si─Ö ono tak┼╝e obiektem egzotyzacji, kulturowym ÔÇ×obcymÔÇŁ. Angielskie s┼éowo primitivism prezentuje je jako zbi├│r wyobra┼╝e┼ä, wizerunk├│w, zas├│b s┼é├│w, za pomoc─ů kt├│rych konstruowana i wyobra┼╝ana jest obco┼Ť─ç. Anoreksja staje si─Ö wi─Öc z jednej strony ÔÇ×obcym we w┼éasnej kulturzeÔÇŁ, kt├│ry podlega procesom takim jak esencjalizacja (sprowadzanie zjawiska do jego najlepiej widocznych, cz─Östo stereotypowych cech), egzotyzacja i tabuizacja. Z drugiej za┼Ť strony jest pewnym sposobem rozumienia historii i wypracowanych przez kultur─Ö Zachodu wzorc├│w, stanowi wi─Öc pewne narz─Ödzie krytyczne, umo┼╝liwiaj─ůce refleksyjne podej┼Ťcie do w┼éasnej kultury. Analogicznej redukcji podlega oty┼éo┼Ť─ç. To, co wysuwa si─Ö na pierwszy plan, to grube, cz─Östo budz─ůce obrzydzenie, niepasuj─ůce do zachodniego kanonu pi─Ökna cia┼éo.

Jednak┼╝e wszystkie opisane powy┼╝ej dyskursy pomijaj─ů to, co w zaburzeniach od┼╝ywiania najwa┼╝niejsze ÔÇô indywidualne do┼Ťwiadczenie. Ono nie musi mie─ç zwi─ůzku z reprezentacjami, do kt├│rych jest sprowadzane. Mamy do czynienia z odhumanizowaniem chorych na anoreksj─Ö i wyobcowaniem ich z do┼Ťwiadczenia choroby. Nale┼╝y wi─Öc wyj─ů─ç j─ů z redukcjonistycznego wizerunku, ukaza─ç jej wielowymiarowo┼Ť─ç, upodmiotowi─ç chorych i pokaza─ç nie tylko ich cia┼éo, ale przede wszystkim indywidualny obraz choroby.

Do┼Ťwiadczenie choroby ÔÇô wy┼é─ůczenie z kontekstu spo┼éecznego

Proces zachorowania na anoreksj─Ö zwykle zaczyna si─Ö niewinnie, od kilku postanowie┼ä, na przyk┼éad zaostrzenia diety, zwi─Ökszenia aktywno┼Ťci fizycznej, zmniejszenia liczby posi┼ék├│w. Jest to czas zwi─Ökszonej kontroli i poczucia z┼éudnej w┼éadzy nad rozmiarami w┼éasnego cia┼éa. Wtedy post─Öpuje tak┼╝e proces oddalania si─Ö osoby chorej od ┼╝ycia spo┼éecznego. Moment zachorowania mo┼╝na zatem postrzega─ç jako pocz─ůtek wy┼é─ůczenia danej osoby z otoczenia, odsuwania si─Ö od spo┼éecze┼ästwa i stopniowego zamykania si─Ö w czterech ┼Ťcianach w┼éasnego zaburzenia. W finalnym stadium osoba chora jest niemal┼╝e ca┼ékowicie odizolowana psychicznie. Liczy si─Ö wy┼é─ůcznie to, ile si─Ö zjad┼éo, co si─Ö strawi┼éo, ile si─Ö spali┼éo. Osoby cierpi─ůce na anoreksj─Ö cz─Östo opisuj─ů stan choroby za pomoc─ů metafory cienia, klatki, bycia ÔÇ×jak za szyb─ůÔÇŁ lub wi─Özienia. Podobnie niestety czuj─ů si─Ö w miejscach, w kt├│rych powinny otrzyma─ç najlepsz─ů mo┼╝liw─ů pomoc, czyli na oddzia┼éach zaburze┼ä od┼╝ywiania.

Susan Sontag w eseju ÔÇ×Choroba jako metaforaÔÇŁ┬ápodkre┼Ťla, ┼╝e kiedy┼Ť gru┼║lica i p├│┼║niej rak sta┼éy si─Ö schorzeniami, kt├│rym przypisywano znamiona tajemniczo┼Ťci i podst─Öpno┼Ťci. By─ç mo┼╝e anoreksja i inne zaburzenia od┼╝ywiania s─ů w┼éa┼Ťnie takimi chorobami dzisiaj. Uznaje si─Ö je przecie┼╝ za zaka┼║ne w sensie moralnym i spo┼éecznym. Kojarzy si─Ö je z osobami wra┼╝liwymi, sk┼éonnymi do melancholii (anoreksja) czy s┼éabymi moralnie (oty┼éo┼Ť─ç). Szczup┼ée cia┼éo kojarzy si─Ö jedynie z harmoni─ů, ┼éadem i wewn─Ötrzn─ů dyscyplin─ů. Warto jednak u┼Ťwiadomi─ç sobie, jak dramatyczne i odmienne s─ů do┼Ťwiadczenia zaburze┼ä od┼╝ywiania oraz jak r├│┼╝norodne mog─ů by─ç ich przebieg i przyczyny.

***

Antonina Stasi┼äska: ┬áGdy zacz─Ö┼éam chorowa─ç, by┼éam w gimnazjum, mia┼éam pi─Ötna┼Ťcie lat. Powszechnym aspektem jad┼éowstr─Ötu psychicznego jest wspomniana ju┼╝, doprowadzana z biegiem choroby do skrajno┼Ťci, kontrola nad w┼éasnym cia┼éem. W moim przypadku by┼éa ona nie tylko narz─Ödziem s┼éu┼╝─ůcym do dyscyplinowania cia┼éa, ale tak┼╝e niejako przyczyn─ů zaburzenia. To w┼éa┼Ťnie ona dawa┼éa mi, oczywi┼Ťcie tylko pocz─ůtkowo, poczucie bezpiecze┼ästwa. Poniewa┼╝ na wszystkich innych polach, takich jak ┼╝ycie rodzinne czy uczuciowe, grunt usuwa┼é mi si─Ö spod n├│g, postanowi┼éam mie─ç wp┼éyw przynajmniej na t─Ö jedn─ů sfer─Ö ÔÇô w┼éasne cia┼éo i jego wygl─ůd. Niestety nawet w tym przypadku osi─ůgni─Öty efekt by┼é odwrotny do zamierzonego. Z biegiem rozwoju choroby zacz─Ö┼éam ÔÇ×zamyka─ç si─ÖÔÇŁ wewn─ůtrz w┼éasnego cia┼éa, jednocze┼Ťnie chc─ůc je zredukowa─ç do mo┼╝liwie jak najmniejszego rozmiaru. W├│wczas reakcje znajomych na utrat─Ö wagi by┼éy niemal zawsze pozytywne, co dawa┼éo mi zwykle chwil─Ö zadowolenia z w┼éasnych osi─ůgni─Ö─ç.

Jednak po kr├│tkim czasie zrozumia┼éam, ┼╝e niemo┼╝liwe jest osi─ůgni─Öcie satysfakcji, kt├│ra pozwoli┼éaby przerwa─ç diet─Ö. Co┼Ť, co wedle za┼éo┼╝enia mia┼éo mi da─ç poczucie panowania i w┼éadzy, sta┼éo si─Ö moim wi─Özieniem. Stopniowo zyskiwa┼éam coraz wi─Öksz─ů kontrol─Ö nad rozmiarem i wag─ů swojego cia┼éa, nie dostrzegaj─ůc jednocze┼Ťnie, ┼╝e trac─Ö panowanie nad w┼éasnym umys┼éem. Udawa┼éo mi si─Ö przekracza─ç granice zm─Öczenia, wycie┼äczenia czy fizycznego b├│lu, lecz nigdy nie osi─ůgn─Ö┼éam samozadowolenia. Punktem zwrotnym mojej choroby by┼é moment, kiedy zda┼éam sobie spraw─Ö, ┼╝e nie jestem ju┼╝ w stanie przesta─ç my┼Ťle─ç o tym, co zjad┼éam, ile zjad┼éam i co musz─Ö zrobi─ç, by spali─ç spo┼╝yte kalorie. Niemal nie odbiera┼éam bod┼║c├│w zewn─Ötrznych, by┼éam jak cie┼ä, nie umia┼éam si─Ö skoncentrowa─ç na niczym innym. Takie my┼Ťlenie ca┼ékowicie wyobcowa┼éo mnie z otaczaj─ůcego ┼Ťwiata, by┼éo m─Öcz─ůce i doprowadzi┼éo do poczucia skrajnej samotno┼Ťci, bezsilno┼Ťci i niemocy. U┼Ťwiadomi┼éam sobie, ┼╝e nie tylko jestem wi─Ö┼║niem swojego cia┼éa, ale przede wszystkim w┼éasnego umys┼éu.

Podczas prawie dwuletniej choroby sukcesywnie traci┼éam na wadze, jednak z uwagi na to, ┼╝e jestem i zawsze by┼éam osob─ů umi─Ö┼Ťnion─ů, moje cia┼éo doskonale to ukrywa┼éo. Po raz pierwszy zosta┼éam ÔÇ×oficjalnieÔÇŁ zdemaskowana, gdy po pi─Öciu miesi─ůcach od zatrzymania si─Ö miesi─ůczki przesta┼éam r├│wnie┼╝ odpowiednio trawi─ç. Z uwagi na to, ┼╝e nie by┼éam jeszcze pe┼énoletnia, do gabinetu pani gastrolog musia┼éam wej┼Ť─ç z tat─ů. Zosta┼éam poproszona o opowiedzenie, co mi dolega, wymieni┼éy┼Ťmy kilka zda┼ä, zosta┼éam zapytana, czy w ostatnim czasie straci┼éam na wadze. Gdy udzieli┼éam wymijaj─ůcej odpowiedzi, pad┼éo oskar┼╝aj─ůce i kompletnie parali┼╝uj─ůce stwierdzenie: ÔÇ×Pani ma anoreksj─ÖÔÇŁ. Wtedy us┼éysza┼éam diagnoz─Ö po raz pierwszy. Najbardziej szokuj─ůce by┼éo dla mnie to, ┼╝e pomimo moich wszelkich stara┼ä, by chorob─Ö zachowa─ç w ukryciu (w czym odnios┼éam sukces w gronie rodziny i przyjaci├│┼é), zosta┼éam w pi─Ö─ç minut przejrzana na wylot, w dodatku przez osob─Ö ca┼ékowicie mi obc─ů. Co wa┼╝ne, do tego czasu nigdy wcze┼Ťniej nie przypuszcza┼éam, ┼╝e kiedykolwiek mog┼éabym zosta─ç nazwana mianem anorektyczki. By┼éam ┼Ťwiadoma, ┼╝e straci┼éam kontrol─Ö, ┼╝e mam problem, z kt├│rym nie umiem si─Ö upora─ç, ale nie dopuszcza┼éam do siebie my┼Ťli, ┼╝e mog─Ö kwalifikowa─ç si─Ö jako pacjentka. Pocz─ůtkow─ů reakcj─ů by┼éa samoobrona, p├│┼║niej wyparcie, dopiero po jakim┼Ť czasie nadesz┼éa akceptacja i ch─Ö─ç pomocy sobie samej, kt├│ra zako┼äczy┼éa si─Ö terapi─ů.

Gdy patrz─Ö na swoje do┼Ťwiadczenie z perspektywy dziewi─Öciu lat, jestem sk┼éonna stwierdzi─ç, ┼╝e anoreksja to jedna z najbardziej egoistycznych chor├│b, jakie znam. Jej egoizm nie jest cech─ů osoby chorej, a raczej symptomem zaburzenia b─ůd┼║ jego efektem. Osoby bliskie zostaj─ů automatycznie odsuni─Öte jako te, kt├│re poprzez swoj─ů trosk─Ö mog┼éyby zdemaskowa─ç chorob─Ö lub nam├│wi─ç do jedzenia. Powraca tu po raz kolejny metafora uwi─Özienia, cz─Östo przywo┼éywana zar├│wno przez antropolog├│w, jak i psycholog├│w czy terapeut├│w. Osoba cierpi─ůca na anoreksj─Ö praktycznie przestaje uczestniczy─ç w procesie socjalizacji, tworzy sw├│j w┼éasny zamkni─Öty ┼Ťwiat.

Szczup┼éo┼Ť─ç, chudo┼Ť─ç i m┼éodo┼Ť─ç (slim, tight, young) to obsesje naszej kultury.

Iga Kowalska: Zacz─Ö┼éam kontrolowa─ç swoj─ů diet─Ö jeszcze w szkole podstawowej. Im mniej jad┼éam, tym bardziej czu┼éam si─Ö czysta, niez┼éomna i silna, a jednocze┼Ťnie samotna. Chud┼éam coraz bardziej, mia┼éam coraz mniej energii, coraz gorsze wyniki bada┼ä, w pewnym momencie przesta┼éam rosn─ů─ç. Nie pami─Ötam wszystkiego z tego okresu, pami─Ötam jednak doskonale pogard─Ö, z jak─ů traktowali mnie lekarze (endokrynolog i psychiatra w krakowskim szpitalu w Prokocimiu). Nikt mnie o niczym nie informowa┼é, wypraszano mnie z gabinetu, by rozmawia─ç tylko z moj─ů mam─ů.

Nie mia┼éam ┼╝adnej ┼Ťwiadomo┼Ťci, ┼╝e robi─Ö sobie krzywd─Ö. Czu┼éam si─Ö coraz chudsza, a przez to coraz lepsza od innych, ale zamyka┼éam si─Ö w swoim ┼Ťwiecie. Kiedy rodzice zmuszali mnie do jedzenia, zamyka┼éam si─Ö w ubikacji i robi┼éam brzuszki lub biega┼éam po pokoju. Wyznaczy┼éam sobie wielko┼Ť─ç jedzenia, na przyk┼éad por├│wnuj─ůc je do wielko┼Ťci talerza, i kiedy kto┼Ť zmusza┼é mnie do jej przekroczenia, p┼éaka┼éam i intensywnie ─çwiczy┼éam.

W wieku dziesi─Öciu lat znalaz┼éam si─Ö w szpitalu na oddziale endokrynologicznym, poniewa┼╝ podejrzewano u mnie anoreksj─Ö, nikt jednak nie powiedzia┼é mi, dlaczego mnie przyj─Öto. W og├│le nikt ze mn─ů nie rozmawia┼é. S┼éysza┼éam tylko szepty lekarzy o podejrzeniu anoreksji, codziennie kontrolowano mi wag─Ö i wzrost, zmuszano do spo┼╝ywania ogromnej ilo┼Ťci obrzydliwego jedzenia. Piel─Ögniarka siedzia┼éa ko┼éo mnie i pilnowa┼éa, bym zjad┼éa kanapki, bacznie mnie obserwuj─ůc. Codziennie rano przed wa┼╝eniem ponownie by┼éam obserwowana przy oddawaniu moczu, aby nie oszuka─ç lekarzy, ┼╝e wa┼╝─Ö wi─Öcej (wiele dziewczyn w ten spos├│b ok┼éamywa┼éo personel). Te do┼Ťwiadczenia, a tak┼╝e obserwowanie przebywaj─ůcych ze mn─ů w sali os├│b, kt├│re by┼éy karmione sond─ů ┼╝o┼é─ůdkow─ů, zostan─ů ze mn─ů na zawsze. Na zawsze zostanie te┼╝ ze mn─ů przekonanie, kt├│re wpajane jest r├│wnie┼╝ wielu z moich rozm├│wczy┼ä poznanych w trakcie bada┼ä etnograficznych: sama to sobie zrobi┼éam. Wci─ů┼╝ odczuwam nast─Öpstwa anoreksji nie tylko w sferze psychicznej, ale i fizycznej. Wreszcie, po latach od tych do┼Ťwiadcze┼ä, nast─ůpi┼é proces przyzwyczajania si─Ö na nowo do jedzenia, ┼╝ycia i terapii. Ju┼╝ jako doros┼éa osoba nauczy┼éam si─Ö prosi─ç o pomoc i otrzyma┼éam j─ů od wielu wspania┼éych specjalist├│w, bez kt├│rych wsparcia nie sta┼éabym si─Ö osob─ů, jak─ů jestem dzisiaj.

***

Z uwagi na r├│┼╝norodno┼Ť─ç do┼Ťwiadcze┼ä anoreksji k┼éadziemy nacisk na wielo┼Ť─ç perspektyw, a co za tym idzie, istotno┼Ť─ç indywidualnego do┼Ťwiadczenia os├│b, kt├│re cierpi─ů na jakikolwiek rodzaj zaburze┼ä zwi─ůzanych z cia┼éem czy jedzeniem. Zwracamy uwag─Ö na mechanizmy stygmatyzacji i wykluczania ich z ┼╝ycia spo┼éecznego. Podobnie jak osobom z wszelkimi zaburzeniami psychicznymi, nale┼╝y raczej okaza─ç im wsparcie i pomoc. Zdecydowanie nie powinni┼Ťmy natomiast kreowa─ç fa┼észywych wyobra┼╝e┼ä na ich temat, tworzy─ç uproszczonych przekaz├│w reklamowych i wy┼é─ůcza─ç z mo┼╝liwo┼Ťci uczestnictwa w ┼╝yciu spo┼éecznym.

Rola antropologii w dostrzeganiu r├│┼╝norodno┼Ťci do┼Ťwiadcze┼ä i przeciwdzia┼éaniu stygmatyzacji os├│b z zaburzeniami od┼╝ywiania

W latach 2014ÔÇô2015 Iga Kowalska przeprowadzi┼éa dziesi─Ö─ç pog┼é─Öbionych, nieustrukturyzowanych wywiad├│w etnograficznych z osobami, kt├│re w m┼éodym wieku cierpia┼éy na anoreksj─Ö. Rozmowy prowadzone by┼éy w Warszawie, Olsztynie i Kielcach, niekt├│re przez internet. W wywiadach z m┼éodymi kobietami bardzo cz─Östo pojawia┼éy si─Ö nawi─ůzania do wi─Öziennego j─Özyka, a tak┼╝e opowie┼Ťci o izolacji, wykluczeniu i braku ch─Öci zrozumienia ze strony personelu medycznego oraz os├│b z najbli┼╝szego otoczenia. Tak opowiada┼éa o tym jedna z rozm├│wczy┼ä Igi:

Nigdy nie zapomn─Ö sytuacji mojej kole┼╝anki, gdzie jedna z pa┼ä uczestnicz─ůcych w codziennym o obchodzie podesz┼éa do niej, ona czyta┼éa gazet─Ö, stara┼éa si─Ö bardzo i by┼éa ju┼╝ w czwartym stadium, a og├│lnie musia┼éa przyty─ç chyba z pi─Ötna┼Ťcie kilogram├│w. I ta pani spojrza┼éa na ok┼éadk─Ö gazety, a tam by┼é napis ÔÇ×Ubrania XLÔÇŁ, a ona: ÔÇ×O, za ubraniami XL ju┼╝ si─Ö pani rozgl─ůda?ÔÇŁ. Gdzie takie s┼éowa do anorektyczki powiedzie─ç?! Ona chyba kompletnie nic nie wiedzia┼éa o tej chorobieÔÇŽ

Ucieczka w terror liczb i ┼Ťcis┼é─ů diet─Ö bywa w przypadku anoreksji schronieniem przed samotno┼Ťci─ů i brakiem akceptacji ze strony r├│wie┼Ťnik├│w czy rodziny. Motyw ten pojawi┼é si─Ö w wielu prowadzonych w ramach bada┼ä rozmowach. Poni┼╝szy cytat pokazuje tak┼╝e, w jaki spos├│b wykluczanie i stygmatyzacja wzmacniaj─ů mechanizmy tego zaburzenia.

Najwa┼╝niejszym [czynnikiem] by┼éo chyba dokuczanie r├│wie┼Ťnik├│w, nawet przyjaci├│┼éek w klasie […] i ograniczy┼éam r├│┼╝ne produkty, przede wszystkim s┼éodycze, t┼éuszcze, potem pieczywo, chleb i wszystko po kolei, no i mimo ┼╝e chud┼éam i schud┼éam dziesi─Ö─ç kilogram├│w, to otoczenie te┼╝ tak samo reagowa┼éo, tak samo si─Ö ze mnie ┼Ťmia┼éo, to mo┼╝e by┼éo takie, ┼╝e ja si─Ö ┼Ťmiej─Ö, a on ze mnie, ale jednak ja to w sobie tak trzyma┼éam i potem si─Ö odchudza┼éam i odchudza┼éam.

Poczucie osamotnienia w┼Ťr├│d ludzi i nieudolne pr├│by dopasowania si─Ö do og├│┼éu ÔÇô to pod┼éo┼╝e anoreksji, kt├│re pojawi┼éo si─Ö tak┼╝e w narracji innej z rozm├│wczy┼ä. Nakre┼Ťli┼éa ona sytuacje, przez kt├│re stwierdzi┼éa, ┼╝e ucieczka w niejedzenie mo┼╝e by─ç dla niej korzystna:

Bo ja w┼éa┼Ťciwie jestem typem osoby, kt├│ra… Jestem zupe┼énym samotnikiem, to znaczy nawi─ůzywanie kontakt├│w z lud┼║mi jest dla mnie najtrudniejsz─ů rzecz─ů na ┼Ťwiecie […]. Bardzo si─Ö ba┼éam tego, ┼╝e znowu b─Öd─Ö samotna, i w zwi─ůzku z tym w┼éa┼Ťciwie… Zakr─Öci┼éam si─Ö bardzo, bo nie wiedzia┼éam, czy chc─Ö mie─ç raczej dobre oceny, czy chc─Ö w og├│le zda─ç, czy chc─Ö z tymi lud┼║mi jako┼Ť by─ç, ale jednocze┼Ťnie ci ludzie wszyscy zdawali te wszystkie egzaminy i dawali rad─Ö skupia─ç si─Ö i na tym, i na tym, a ja mog┼éam albo uczy─ç si─Ö, albo chodzi─ç na imprezy w pi─ůtki, znaczy to by┼éo albo to, albo to. W zwi─ůzku z tym jako┼Ť zupe┼énie si─Ö zapl─ůta┼éam i przesta┼éam je┼Ť─ç.

Powy┼╝sze przyk┼éady pokazuj─ů, jak bardzo szkodliwe w skutkach mog─ů by─ç wykluczanie i stygmatyzacja os├│b, kt├│re wygl─ůdaj─ů b─ůd┼║ zachowuj─ů si─Ö odmiennie od przyj─Ötej normy. Osoby cierpi─ůce na anoreksj─Ö uciekaj─ů w (nie)bezpieczn─ů przysta┼ä g┼éodu i kontroli, co wynika─ç mo┼╝e tak┼╝e ze sposobu, w jaki nasza kultura i j─Özyk wi─ů┼╝─ů jedzenie z moralno┼Ťci─ů. O osobach oty┼éych m├│wi si─Ö, ┼╝e ÔÇ×sobie pozwalaj─ůÔÇŁ, ÔÇ×dogadzaj─ůÔÇŁ, s─ů s┼éabsze i brak im silnej woli czy dyscypliny. S─ů to wyra┼╝enia pejoratywne, podczas gdy szczupli i ÔÇ×zadbaniÔÇŁ uosabiaj─ů si┼é─Ö i dobro.

Metafory emocji tworzone za pomoc─ů okre┼Ťle┼ä zwi─ůzanych z jedzeniem s─ů silnie obecne w j─Özyku potocznym. ÔÇ×S┼éona cenaÔÇŁ czy ÔÇ×s┼éodka mi┼éo┼Ť─çÔÇŁ to tylko jedne z wielu przyk┼éad├│w na nasycanie jedzenia ┼éadunkiem emocjonalnym. Schowanie si─Ö przed powierzchownymi i cz─Östo krzywdz─ůcymi ocenami w ┼Ťwiecie g┼éodu czy objadania si─Ö mo┼╝e by─ç wi─Öc odpowiedzi─ů na mechanizm wykluczania z ┼╝ycia spo┼éecznego. Antropolo┼╝ka Magdalena Radkowska-Walkowicz w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Do┼Ťwiadczenie in vitro. Niep┼éodno┼Ť─ç i nowe technologie reprodukcyjne w perspektywie antropologicznejÔÇŁ zwraca uwag─Ö na istotn─ů funkcj─Ö antropologii: rozpoznanie mechanizm├│w stygmatyzacji i wykluczania. Jeste┼Ťmy zgodne co do tego, ┼╝e zar├│wno osoby wychudzone, jak i oty┼ée s─ů grup─ů najbardziej wyr├│┼╝niaj─ůc─ů si─Ö w spo┼éecze┼ästwie, je┼╝eli chodzi o wygl─ůd, a co za tym idzie ÔÇô szczeg├│lnie wykluczan─ů, naznaczan─ů, a co najgorsze, pogardzan─ů.

Perspektywa antropologiczna cechuje si─Ö rzadko spotykan─ů w nauce uwag─ů po┼Ťwi─Öcan─ů jednostce i jej relacji z otoczeniem (kontekstem kulturowym i spo┼éecznym), przy jednoczesnej pr├│bie zawieszenia przeds─ůd├│w oraz stronieniu od generalizacji. Dlatego te┼╝ dostrzegamy przydatno┼Ť─ç narz─Ödzi, jakie daje etnografia, w procesie rozumienia zaburze┼ä zwi─ůzanych z cia┼éem i od┼╝ywianiem, zar├│wno w nauce, jak i w ┼╝yciu codziennym. Zastosowanie takiego podej┼Ťcia mo┼╝e zaowocowa─ç wi─Öksz─ů spo┼éeczn─ů wra┼╝liwo┼Ťci─ů, powstrzymaniem si─Ö od stygmatyzuj─ůcych os─ůd├│w, utrwalania stereotyp├│w czy g┼éoszenia przekona┼ä wzmagaj─ůcych poczucie winy. Odnosi si─Ö to szczeg├│lnie do os├│b, kt├│re posiadaj─ů narz─Ödzia w┼éadzy, by realnie wp┼éywa─ç na ┼Ťwiadomo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa: tw├│rc├│w kampanii, ekspert├│w (psycholog├│w, psychiatr├│w, dietetyk├│w), wypowiadaj─ůcych si─Ö w mediach czy wszelkich lider├│w opinii.

Dla cz┼éowieka chorego na anoreksj─Ö, bulimi─Ö czy oty┼éo┼Ť─ç proces leczenia jest pr├│b─ů ponownego w┼é─ůczenia si─Ö w ┼╝ycie spo┼éeczne. Te starania cz─Östo ko┼äcz─ů si─Ö wielokrotnym niepowodzeniem, zanim takiej osobie na dobre uda si─Ö wr├│ci─ç do spo┼éecze┼ästwa. Dlatego mocne, a w istocie prostackie komunikaty, takie jak ÔÇ×┼╝yjÔÇŁ, zamiast ÔÇ×┼╝ryjÔÇŁ, czyli de facto sugerowanie, ┼╝e mo┼╝na po prostu przesta─ç (lub zacz─ů─ç) je┼Ť─ç i pozby─ç si─Ö choroby, s─ů zupe┼énie nieskuteczne. ┼Üwiadcz─ů o tym wspomnienia ludzi leczonych na oddzia┼éach zaburze┼ä od┼╝ywiania ÔÇô oni otrzymuj─ů w┼éa┼Ťnie takie przes┼éanie, a na leczenie wracaj─ů p├│┼║niej nawet po kilkana┼Ťcie razy! Nie jest to te┼╝ przekaz, kt├│ry w jakikolwiek spos├│b zwi─Ökszy wra┼╝liwo┼Ť─ç czy ┼Ťwiadomo┼Ť─ç spo┼éeczn─ů. Mo┼╝e raczej sprawia─ç mylne wra┼╝enie, ┼╝e zaburzenia od┼╝ywiania dotycz─ů wy┼é─ůcznie tego, co widoczne, a wi─Öc sfery jedzenia i cia┼éa, podczas gdy tak naprawd─Ö zawsze s─ů przejawem niewidocznego, g┼é─Öbszego problemu. Mo┼╝e r├│wnie┼╝ zaszkodzi─ç tym, kt├│rzy dopiero wkraczaj─ů na trudn─ů drog─Ö do zdrowia i zaczynaj─ů akceptowa─ç siebie i swoje cia┼éo.

***

Opr├│cz pozycji wymienionych w tek┼Ťcie korzysta┼éy┼Ťmy z nast─Öpuj─ůcych prac:
B. J├│zefik,┬áÔÇ×Kultura, cia┼éo, (nie)jedzenieÔÇŁ,┬áWydawnictwo Uniwersytetu Jagielo┼äskiego, Krak├│w 2014.
I. Kowalska, ÔÇ×Nasycone g┼éodem. Leczenie anoreksji w uj─Öciu etnograficznym i bioetycznymÔÇŁ,┬ápraca magisterska napisana w Instytucie Filozofii Wydzia┼éu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego na kierunku ÔÇ×bioetykaÔÇŁ,┬áprzygotowana pod kierunkiem┬ádr hab. Magdaleny Radkowskiej-Walkowicz, 2015.
R.H. Lucas, R.J. Barret, ÔÇ×Interpreting culture and psychopathology: Primitivist themes in cross-cultural debateÔÇŁ, ÔÇ×Culture, Medicine and PsychiatryÔÇŁ┬ánr 3/1995, s. 287ÔÇô326.
R.A. OÔÇÖConnor, ÔÇ×De-medicalizing anorexia: Opening┬áa┬ánew dialogueÔÇŁ, w:ÔÇ×Food and Culture: A ReaderÔÇŁ, red. C. Counihan, P. van Esterik, Routledge, London and New York 2013.
R.A. OÔÇÖConnor,┬áP.┬ávan Esterik, ÔÇ×De-medicalizing anorexia: A new cultural brokeringÔÇŁ, ÔÇ×Anthropology TodayÔÇŁ┬ánr┬á5/2008, s. 6ÔÇô9.
Z. S┼éo┼äska, M. Misiuna, ÔÇ×Promocja zdrowia. S┼éownik podstawowych termin├│wÔÇŁ, Agencja Promo-Lider, Warszawa 1993.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś