Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Rycharski: Projekt, w kt贸rym jest duch

W pewnej wsi para nastoletnich os贸b LGBT pope艂ni艂a samob贸jstwo, wieszaj膮c si臋 na drzewie. Chyba nie mia艂em w 偶yciu trudniejszego zadania ni偶 to: pojecha膰 na miejsce, znale藕膰 drzewo i 艣ci膮膰 je, 偶eby powsta艂 z niego krzy偶.

fot.: Dawid Gospodarek

fot.: Dawid Gospodarek


DAWID GOSPODAREK: Na wystawie 鈥濸贸藕na polsko艣膰鈥 w Centrum Sztuki Wsp贸艂czesnej Zamek Ujazdowski pojawi艂y si臋 dwie Twoje prace, 鈥濨rama na 150 rocznic臋 zniesienia pa艅szczyzny鈥 oraz 鈥濳rzy偶鈥. Ta druga, g艂o艣niejsza, to prosty, zbity z dw贸ch jasnych belek krzy偶, z 艂adnym ro艣linnym ornamentem. Gdy zobaczy艂em go na wernisa偶u, moje skojarzenia skierowa艂y si臋 w stron臋 katastrofy smole艅skiej i p贸藕niejszych polskich spor贸w. Jak si臋 ma Tw贸j 鈥濳rzy偶鈥 do ca艂o艣ci wystawy, do jej tematu?
DANIEL RYCHARSKI: My艣l臋, 偶e mo偶na na niego patrze膰 jak na pr贸b臋 odzyskania symbolu krzy偶a dla polskiej sztuki wsp贸艂czesnej. Krzy偶 jest cz臋艣ci膮 naszej to偶samo艣ci narodowej i trudno sobie wyobrazi膰, 偶eby mog艂o go zabrakn膮膰 na takiej wystawie. Co wa偶ne, m贸j 鈥濳rzy偶鈥 reprezentuje 艣rodowiska LGBT, upomina si臋 o nie, a ta wystawa chyba pokaza艂a, 偶e od lat najciekawsze w polskiej kulturze s膮 w艂a艣nie w膮tki LGBT.
Sk膮d wzi膮艂 si臋 pomys艂 na prac臋 鈥濳rzy偶鈥?
To bardzo osobista historia, ale my艣l臋, 偶e aby zosta膰 w pe艂ni zrozumianym, powinienem si臋 ni膮 podzieli膰. Jaki艣 czas temu wpad艂em w bardzo g艂臋bok膮 depresj臋 po tym, jak kilkuletnia intymna relacja z pewnym wysoko postawionym zakonnikiem przerodzi艂a si臋 dla mnie w straszne cierpienie. Nagle, zupe艂nie bez s艂owa, ten m臋偶czyzna odszed艂 z zakonu. Przez p贸艂 roku go poszukiwa艂em, by dowiedzie膰 si臋 wreszcie, 偶e on po prostu znalaz艂 sobie innego partnera, z kt贸rym wci膮偶 jest w zwi膮zku. Kibicuj臋 mu jednak na nowej drodze 偶ycia i jednocze艣nie martwi臋 si臋 o niego. Nie chc臋, aby my艣la艂, 偶e ca艂y czas czuj臋 偶al; wiem przecie偶, 偶e sam do 艂atwych nie nale偶臋.
Praca nad 鈥濳rzy偶em鈥 odegra艂a rol臋 terapeutyczn膮. Pomog艂a mi poradzi膰 sobie z traum膮 rozstania i sprawi艂a, 偶e jestem gotowy do wybaczenia i na pojednanie. Wierz臋, 偶e tak jak na mnie osobi艣cie, 鈥濳rzy偶鈥 mo偶e oddzia艂ywa膰 na niekt贸re 艣rodowiska. Tu najbardziej zale偶y mi na Ko艣ciele i osobach LGBT.
Wszystkie te wydarzenia przynios艂y mi te偶 bardzo g艂臋bokie prze偶ycie duchowe. B臋d膮c w dramatycznym stanie po nag艂ym zako艅czeniu relacji, powa偶nie my艣la艂em o samob贸jstwie; nie potrafi艂em 偶y膰 z tym, 偶e on odszed艂 bez s艂owa, czu艂em si臋 zraniony, zdradzony, oszukany. Mam wra偶enie, 偶e ta relacja i jej zako艅czenie podra偶ni艂y moje stany wewn臋trzne, moj膮 dusz臋, przez co 鈥濳rzy偶鈥 sta艂 si臋 dla mnie przedsi臋wzi臋ciem mistycznym, sprowokowanym przez inn膮 rzeczywisto艣膰, kt贸ra niesie okre艣lony przekaz dla mnie i dla odbiorc贸w tej rze藕by. Nigdy wcze艣niej nie czu艂em si臋 natchniony, a w przypadku tego projektu tak w艂a艣nie by艂o. Im wi臋cej czasu mija, tym wyra藕niej widz臋, 偶e jest w nim co艣 znacznie g艂臋bszego, co wykracza na przyk艂ad poza praktyk臋 postartystyczn膮. To do艣wiadczenie religijne i projekt, w kt贸rym jest duch.
Czy mo偶esz powiedzie膰, na czym polega艂o to do艣wiadczenie?
Zacz臋艂o si臋 od tego, 偶e gdy by艂em w tej g艂臋bokiej depresji, pojawia艂y mi si臋 w nocy jak gdyby wizualizacje krzy偶a. Drzewa, kt贸re jest krzy偶em. Po prostu zacz膮艂em to widzie膰, nie potrafi臋 tego wyt艂umaczy膰. Nachodzi艂a mnie taka natr臋tna my艣l, 偶e na tym drzewie powiesi艂y si臋 osoby homoseksualne, kt贸re nie poradzi艂y sobie z homofobi膮, prze艣ladowaniem.
I postanowi艂e艣 t臋 my艣l zmaterializowa膰鈥
Gdy Stach Szab艂owski zaprosi艂 mnie do udzia艂u w wystawie 鈥濸贸藕na polsko艣膰鈥, wiedzia艂em, 偶e chc臋 przedstawi膰 ten w艂a艣nie krzy偶 z mojej wizji. Zapyta艂em Marcina Dzier偶anowskiego, czy s艂ysza艂 kiedy艣 o ludziach LGBT, kt贸rzy powiesili si臋 na drzewie. Okaza艂o si臋, 偶e w pewnej wsi rzeczywi艣cie para nastoletnich os贸b LGBT w艂a艣nie w ten spos贸b pope艂ni艂a samob贸jstwo. Zlokalizowali艣my to miejsce, wzi膮艂em ze sob膮 艁ukasza Surowca i Weronik臋 Pli艅sk膮 i pojechali艣my samochodem do tej miejscowo艣ci. Tam spotka艂em te偶 m臋偶czyzn臋, kt贸ry znalaz艂 t臋 dw贸jk臋 na drzewie. Potwierdzi艂, 偶e to by艂y osoby LGBT; wcze艣niej weryfikowa艂em to w prasie i w Kampanii Przeciw Homofobii.
To wszystko by艂o strasznie trudne. Chyba nie mia艂em w 偶yciu trudniejszego zadania ni偶 to: pojecha膰 na miejsce, znale藕膰 drzewo i 艣ci膮膰 je. Zrobi艂em to z wielkim b贸lem.
Sama forma krzy偶a ma wi臋c 藕r贸d艂o w Twojej wizji.
Tak, a jednocze艣nie historia ca艂ego projektu si臋ga jeszcze troch臋 g艂臋biej. By艂em kiedy艣 na spotkaniu grupy Wiara i T臋cza, gdzie prezentowa艂em projekt 鈥濼ablica鈥. Kto艣 wtedy zaproponowa艂 zrobienie 鈥瀌rogi krzy偶owej鈥 tej tablicy. Pomy艣la艂em, 偶e do takiej inicjatywy potrzebne jest co艣 innego, nowego. Ale, co mo偶e brzmi dziwnie, nie przyszed艂 mi do g艂owy krzy偶.
Czyli projekt 鈥濳rzy偶鈥 powsta艂 na u偶ytek nabo偶e艅stwa? Czy wyra偶a co艣 jeszcze?
Weronika Pli艅ska zauwa偶y艂a co艣 ciekawego: tw贸rca tak zwanej sekty grzybowskiej, prorok Eliasz Klimowicz, zbudowa艂 cerkiew, aby wskaza膰 Ko艣cio艂owi prawos艂awnemu, 偶e ten musi si臋 zmieni膰. Ja z tego samego powodu zrobi艂em 鈥濳rzy偶鈥: chcia艂em wskaza膰 Ko艣cio艂owi na konkretne problemy i potrzeby zmian, na zranienia i potrzeb臋 pojednania.
Na co dok艂adnie liczysz?
Po prostu na 偶yczliwe przyj臋cie. Sam czuj臋 si臋 wykluczony z Ko艣cio艂a, jako osoba biseksualna, krytyczny artysta, z tak膮, a nie inn膮 histori膮. Mocno tego do艣wiadczy艂em przy okazji wspomnianego projektu 鈥濼ablica鈥. Zbiera艂em ma艂e figurki metalowych jezusk贸w z cmentarnych krzy偶y i pomnik贸w (kamieniarze i grabarze maj膮 z tymi figurkami du偶y problem, nie wiedz膮, co z nimi robi膰). Z pi臋膰dziesi臋ciu kilogram贸w takich porzuconych figurek wykona艂em tablic臋 z fragmentem Katechizmu Ko艣cio艂a Katolickiego po艣wi臋conym osobom homoseksualnym 鈥 tak膮, jakie wisz膮 cz臋sto na starych ko艣cio艂ach. Praca powsta艂a na Kongres Kultury. Przy okazji spr贸bowa艂em pewnego performance鈥檜: stan膮艂em z t膮 ci臋偶k膮 tablic膮 przed jednym z popularniejszych warszawskich ko艣cio艂贸w. Z tekstem z katolickiego katechizmu.
Ludzie r贸偶nie reagowali, jedni gratulowali, cieszyli si臋, dzielili 偶yczliwym s艂owem, ale znalaz艂 si臋 te偶 kto艣, kto mi po prostu grozi艂 pobiciem i 艣mierci膮鈥 A ksi臋偶a mnie po prostu przep臋dzili. P贸藕niej pr贸bowa艂em si臋 um贸wi膰 z kt贸rymkolwiek z tych duszpasterzy, 偶eby porozmawia膰 o ca艂ym wydarzeniu, ale nikt nie chcia艂 si臋 ze mn膮 spotka膰. By艂o to bardzo przykre.
Mam nadziej臋, 偶e na moje zaanga偶owanie, na moj膮 wyci膮gni臋t膮 r臋k臋 ludzie Ko艣cio艂a odpowiedz膮 r贸wnie serdecznie, 偶e znajdziemy przestrze艅 do spotkania, dialogu.
Wr贸膰my do 鈥濳rzy偶a鈥. Jak rozumiem, r贸偶ni si臋 on do艣膰 znacz膮co od innych Twoich projekt贸w.
Zwykle prowadz臋 badania, przez p贸艂 roku dr膮偶臋 temat, czytam, rozmawiam ze specjalistami. A tym razem wiedzia艂em od razu. Nie chcia艂em na przyk艂ad, 偶eby krzy偶 powsta艂 w mie艣cie, i dlatego stolarz, kt贸ry go robi艂, zaj膮艂 si臋 tym na wsi za Krakowem. W projekcie nie mog艂em te偶 opowiada膰 bezpo艣rednio o tej konkretnej tragicznej historii, wi臋c pr贸bowa艂em wskaza膰 to偶samo艣膰 tych os贸b w spos贸b zakamuflowany, niedos艂owny. Wymy艣li艂em, 偶e ich p艂e膰 mo偶e symbolizowa膰 ruta. I ornament w formie ruty zdobi krzy偶, w tym pom贸g艂 mi m艂ody rze藕biarz James Sier偶臋ga i jego dziewczyna.
A co z drog膮 krzy偶ow膮, o kt贸rej wspomina艂e艣?
Krzy偶 nie powsta艂 po prostu jako obiekt galeryjny, muzealny, ale po to, aby u偶yto go w nabo偶e艅stwie ekumenicznej drogi krzy偶owej, kt贸r膮 mia艂a zorganizowa膰 grupa Wiara i T臋cza. Bardzo zaanga偶owa艂 si臋 w to Marcin Dzier偶anowski, powsta艂 ju偶 wst臋pny scenariusz. Projekt wspar艂y 艣rodowiska chrze艣cija艅skie, na przyk艂ad Halina Bortnowska czy Jan Turnau mieli pisa膰 rozwa偶ania. Niestety p贸藕niej pojawi艂y si臋 pewne problemy, przez co inicjatywa zosta艂a zablokowana. Dla mnie by艂o to bardzo trudnym do艣wiadczeniem, kompletnie mnie to za艂ama艂o, poczu艂em si臋 bardzo zawiedziony 鈥 szczeg贸lnie 偶e przygotowanie oprawy merytorycznej kosztowa艂o mnie sporo wysi艂ku.
Du偶o wsparcia dosta艂em wtedy ze 艣wiata artyst贸w, kt贸rzy napisali teksty w obronie 鈥濳rzy偶a鈥. Odebra艂em to jako bardzo ciekawe, wr臋cz niesamowite: to, 偶e nagle 艣rodowiska lewicowo-artystyczne broni膮 krzy偶a. My艣l臋, 偶e tu uda艂o mi si臋 odzyska膰 krzy偶 dla 艣rodowisk niereligijnych, w艂a艣nie lewicowo-artystycznych.
Czy ta droga krzy偶owa odb臋dzie si臋 jeszcze w innych okoliczno艣ciach?
Robi臋 wszystko, 偶eby si臋 odby艂a. Wyobra偶ali艣my sobie, 偶e tutaj dojdzie do pojednania 艣rodowisk artystycznych z prawicowo-katolickimi, chrze艣cija艅skimi. Szkoda, 偶e dot膮d nie uda艂o si臋 tego zrealizowa膰, skoro r贸wnie偶 艣rodowisko polskiej sztuki wsp贸艂czesnej na to liczy艂o.
Jaki potencja艂 widzia艂e艣 w u偶yciu tego krzy偶a? O jaki rodzaj pojednania chodzi艂o?
Wi膮偶e si臋 to troch臋 z 鈥濳l膮tw膮鈥. Mnie ona tak bardzo nie oburzy艂a, wydaje mi si臋, 偶e wi臋kszo艣膰 krytyk贸w po prostu jej nie widzia艂a. Niemniej ten spektakl to co艣 zupe艂nie innego ni偶 moja dzia艂alno艣膰. Ja nie skupiam si臋 na konflikcie i antagonizmie, tylko w ca艂ej tej bardzo skomplikowanej polskiej sytuacji szukam dr贸g pojednania i porozumienia. Sztuka krytyczna moim zdaniem mo偶e dzi艣 przynie艣膰 wi臋cej z艂ego ni偶 dobrego, tak jak w艂a艣nie 鈥濳l膮twa鈥. Moim zdaniem ona powsta艂a z zamiarem wzmocnienia konfliktu, po to, 偶eby nas wszystkich jeszcze bardziej sk艂贸ci膰. Czy naprawd臋 w tym momencie musimy mie膰 akurat tak膮 sztuk臋? Czy nie lepsza by艂aby w艂a艣nie na przyk艂ad droga krzy偶owa?
W ko艅cu jednak nie wytrzyma艂e艣 i poszed艂e艣 z krzy偶em sam.
Czu艂em si臋 bezradny wobec tych konflikt贸w, ca艂ej tej sytuacji. Wiedzia艂em, 偶e co艣 musz臋 zrobi膰. St膮d pewnego dnia uda艂em si臋 do muzeum, zabra艂em z wystawy moj膮 prac臋 i poszed艂em w alternatywn膮 drog臋 krzy偶ow膮 ulicami Warszawy, z Zamku Ujazdowskiego a偶 do Pa艂acu Prezydenckiego. Wyszed艂em w ge艣cie solidarno艣ci, pojednania, zwr贸cenia uwagi. Tak naprawd臋 chcia艂em t臋 tragedi臋, na kt贸r膮 wskazuj膮 krzy偶e pod Pa艂acem, na chwil臋 zast膮pi膰 inn膮 tragedi膮. Dla mnie historia tych os贸b, kt贸re powiesi艂y si臋 na drzewie, r贸wnie偶 jest tragedi膮 narodow膮, bo w tym narodzie nie mia艂y si艂y, nie by艂y w stanie d艂u偶ej 偶y膰.
Nie ba艂e艣 si臋, 偶e Tw贸j krzy偶 pod Pa艂acem nie zostanie zrozumiany?
Ba艂em si臋, jasne. Ale kiedy m贸wi艂em podchodz膮cym do mnie ludziom, o co chodzi, nie by艂o problemu. M贸j krzy偶 zosta艂 przyj臋ty bardzo 偶yczliwie. W og贸le widz臋, 偶e w 艣rodowiskach prawicowych spotyka si臋 on ze zrozumieniem. Dlatego zaskakuje mnie, 偶e jedynym miejscem, gdzie pojawia si臋 problem w odbiorze, jest Wiara i T臋cza.
Je偶eli sam stoj臋 z tym krzy偶em, to nadaj臋 mu szerszy kontekst. R贸wnocze艣nie nigdy nie chcia艂em robi膰 czego艣 nachalnego, na przyk艂ad obwiesza膰 go t臋cz膮. Krzy偶 to jest krzy偶.
A jak na Tw贸j krzy偶 reagowali ludzie po drodze, w innych miejscach ni偶 Pa艂ac Prezydencki?
R贸偶nie. Na przyk艂ad spod jednego z instytut贸w Uniwersytetu Warszawskiego studenci mnie wyrzucili, m贸wi膮c, 偶e nie 偶ycz膮 sobie, abym sta艂 z krzy偶em pod ich uczelni膮. Rozumiem te偶 tak膮 postaw臋.
Potem zg艂odnia艂em po drodze, chcia艂em zje艣膰 kebaba, i stamt膮d te偶 mnie przep臋dzono. Chyba widziano jak膮艣 prowokacj臋 w tym, 偶e wchodz臋 do kebaba z wielkim bia艂ym krzy偶em鈥 Na szcz臋艣cie przy nast臋pnym kebabie pom贸g艂 mi Szymon Maliborski, uda艂o si臋 na chwil臋 postawi膰 krzy偶 obok (jest bardzo ci臋偶ki), a arabscy pracownicy byli zaciekawieni i robili mu zdj臋cia.
Generalnie krzy偶 wzbudza艂 w mie艣cie zainteresowanie, ludzie dopytywali o szczeg贸艂y. Czasem przechodnie pytali, czy id臋 na protest, albo czy mam kanapki鈥 Rozmawiali艣my te偶 o historii projektu.
Wydaje mi si臋, 偶e ta droga krzy偶owa, o kt贸rej m贸wi艂e艣 wcze艣niej, rzeczywi艣cie ma szans臋 si臋 odby膰. Czy my艣la艂e艣, 偶eby j膮 troch臋 rozszerzy膰, tak aby by艂a modlitw膮 nie tylko w intencji ofiar homofobii, ale te偶 innych wykluczonych 鈥 niepe艂nosprawnych, bezdomnych, uchod藕c贸w, innych mniejszo艣ci鈥?
Raczej nie. Mam poczucie, 偶e naprawd臋 wa偶ne jest to, aby zaj膮膰 si臋 t膮 jedn膮 intencj膮.
Ale jestem otwarty na r贸偶ne pomys艂y i rozmowy. Mam ogromn膮 nadziej臋, 偶e znajd膮 si臋 ludzie i 艣rodowiska, dzi臋ki kt贸rym b臋d臋 m贸g艂 zrealizowa膰 to nabo偶e艅stwo. Bardzo licz臋 na to, 偶e chrze艣cijanie i inne osoby, dla kt贸rych ta sprawa jest wa偶na, w konkretny spos贸b j膮 wespr膮.
***
Daniel Rycharski 鈥撀燼rtysta i聽aktywista zajmuj膮cy si臋 problemami wsi, laureat Paszportu 鈥濸olityki鈥 za 2016 rok w dziedzinie sztuk wizualnych.
Pozosta艂e teksty z bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰 tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij