magazyn lewicy katolickiej

Rozwa偶nie o wojnie. Wok贸艂 wystawy Muzeum II Wojny 艢wiatowej

Nowe podej艣cie do eksponat贸w, ciekawa architektura, m膮dra i wielow膮tkowa narracja: wystawa MIIW艢 jest ogromnym osi膮gni臋ciem polskiego muzealnictwa. Je艣li nie zostanie otwarta dla publiczno艣ci, b臋dzie to wielka strata dla polskiej i 艣wiatowej kultury.
Fot. Antoni Zakrzewski

fot.: Antoni Zakrzewski

Niewiele muze贸w w Polsce mog艂o w dniu otwarcia liczy膰 na takie zainteresowanie medi贸w jak Muzeum II Wojny 艢wiatowej w Gda艅sku. Niestety przyczyn膮 nie by艂a nag艂a fascynacja dziennikarzy histori膮, ale polityczna batalia o kontrol臋 nad Muzeum, kt贸r膮 rok temu rozpocz膮艂 Minister Kultury, Piotr Gli艅ski. Losy Muzeum wci膮偶 nie s膮 przes膮dzone, ale zespo艂owi profesora Machcewicza uda艂o si臋 zamontowa膰 wi臋ksz膮 cz臋艣膰 wystawy g艂贸wnej i pokaza膰 j膮 pierwszym zwiedzaj膮cym. Kwestia mo偶liwych scenariuszy dalszego rozwoju sytuacji z pewno艣ci膮 emocjonuje, ale nie to chcia艂abym podda膰 analizie.聽Muzeum II Wojny 艢wiatowej warto doceni膰 nie tylko za op贸r wobec 鈥瀌obrej zmiany鈥, ale przede wszystkim za m膮dr膮 i nowoczesn膮 ekspozycj臋, kt贸ra czerpie z do艣wiadcze艅 polskiego i 艣wiatowego muzealnictwa, jednocze艣nie wyznaczaj膮c nowe standardy m贸wienia o tym, czym jest wojna.

Muzealna przestrze艅

W chwili obecnej nie jest mo偶liwe przedstawienie kompletnej recenzji wystawy g艂贸wnej. Podczas dni otwartych nie by艂a ona jeszcze w ca艂o艣ci uko艅czona, brakowa艂o niekt贸rych eksponat贸w, a multimedia by艂y dopiero w fazie test贸w. W przeciwie艅stwie do autor贸w krytycznych recenzji wystawy zam贸wionych przez MKiDN nie zamierzam podejmowa膰聽si臋 recenzowania ekspozycji, kt贸rej ostatecznego kszta艂tu nie widzia艂am. Warto jednak zwr贸ci膰 uwag臋 na kilka kwestii, kt贸re wydaj膮 si臋 szczeg贸lnie istotne 鈥 pierwsz膮 z nich jest spos贸b kszta艂towania muzealnej przestrzeni.

Sam budynek MIIW艢 nie pozostawia zwiedzaj膮cego oboj臋tnym 鈥 na powierzchni przeszklona wie偶a przypominaj膮ca przechylone skrzyd艂o samolotu, pod ziemi膮 ogromna przestrze艅 ekspozycyjna o powierzchni prawie pi臋ciu tysi臋cy metr贸w kwadratowych. Zgodnie z ostatnimi trendami muzealniczymi ca艂a wystawa sta艂a znajduje si臋 pod ziemi膮. Cho膰 takie rozwi膮zanie umo偶liwia autorom ekspozycji dosy膰 du偶膮 swobod臋 scenograficzn膮, to zwiedzanie podziemnej wystawy, ze wzgl臋du na brak 艣wiat艂a dziennego i nagromadzenie bod藕c贸w, jest zwykle bardzo m臋cz膮cym do艣wiadczeniem. W Muzeum II Wojny 艢wiatowej architekci w ciekawy spos贸b rozwi膮zali ten problem, a ja po raz pierwszy od dawna nie wysz艂am z muzeum z b贸lem g艂owy. Ca艂a wystawa jest zaaran偶owana wok贸艂 centralnej osi, kt贸ra biegnie w miejscu dawnej ulicy Grosse Gasse. Korytarz ma przeszklony dach, dzi臋ki czemu do podziemnej ekspozycji wpada 艣wiat艂o s艂oneczne. Go艣cie Muzeum, zwiedzaj膮c wystaw臋, co jaki艣 czas wracaj膮 do tej przestrzeni. Mo偶na tam usi膮艣膰 na 艂awce i odpocz膮膰, a tak偶e przyjrze膰 si臋 eksponatom ilustruj膮cym 偶ycie codzienne w trakcie wojny. Ten zabieg pozwala nie tylko zmniejszy膰 zm臋czenie wywo艂ane nagromadzeniem bod藕c贸w w cz臋艣ci ekspozycyjnej, ale r贸wnie偶 pokazuje, jak wa偶nym do艣wiadczeniem, dotykaj膮cym wszystkich aspekt贸w 偶ycia zwyk艂ych ludzi, by艂a II wojna 艣wiatowa.

Fot. Antoni Zakrzewski

fot.: Antoni Zakrzewski


 
Fot. Antoni Zakrzewski

fot.: Antoni Zakrzewski

Powr贸t do eksponat贸w

Nowoczesne muzea narracyjne przyzwyczai艂y nas do tego, 偶e od historycznych eksponat贸w wa偶niejsze s膮 multimedia. W ostatnich latach wida膰 w polskim muzealnictwie wyra藕ny odwr贸t od tradycyjnych technik wystawienniczych. Scenografia, gad偶ety multimedialne i narracja niepozostawiaj膮ca miejsca na w艂asne interpretacje 鈥 tak wygl膮da wi臋kszo艣膰 nowych plac贸wek muzealnych. Ciesz膮 si臋 one ogromn膮 popularno艣ci膮 w艣r贸d odwiedzaj膮cych. Coraz wi臋ksze w膮tpliwo艣ci budzi jednak odej艣cie od obcowania z 偶yw膮 histori膮 na rzecz sztucznej narracji wykreowanej przez zabiegi scenograficzne. Tym bardziej warto doceni膰 wi臋c wysi艂ek, jaki聽podj臋li tw贸rcy Muzeum II Wojny 艢wiatowej. Cho膰 z pewno艣ci膮 jest to instytucja nowoczesna i umiej臋tnie korzystaj膮ca z multimedi贸w, to jednak najwa偶niejszymi bohaterami muzealnej narracji s膮 w艂a艣nie historyczne eksponaty.

Zesp贸艂 Muzeum zebra艂 imponuj膮c膮 liczb臋 obiekt贸w 鈥 ponad 37 tysi臋cy 鈥 z kt贸rych tylko cz臋艣膰 prezentowana jest na wystawie g艂贸wnej. Znajdziemy tam na przyk艂ad oryginaln膮 Enigm臋, czo艂g Sherman (kt贸ry ze wzgl臋du na sw贸j rozmiar musia艂 zosta膰 zamurowany w Muzeum jeszcze w trakcie budowy), ale te偶 przedmioty codziennego u偶ytku wykorzystywane przez 偶o艂nierzy w obozach jenieckich czy sanki, na kt贸rych podczas blokady Leningradu przewo偶ono zw艂oki. Spos贸b prezentacji tych wyj膮tkowych eksponat贸w sprawia, 偶e zyskuj膮 one w艂asny g艂os i staj膮 si臋 kluczowym 藕r贸d艂em wiedzy o przesz艂o艣ci. Nie s膮 przyt艂oczone multimediami, scenografi膮 czy zbyt d艂ugimi opisami, a dzi臋ki temu robi膮 jeszcze wi臋ksze wra偶enie. W ko艅cu po to przychodzimy do Muzeum 鈥 aby zbli偶y膰 si臋 do przesz艂o艣ci przez jej artefakty. Rozwi膮zanie, jakie proponuj膮 tw贸rcy ekspozycji MIIW艢, wydaje si臋 wi臋c ciekaw膮 鈥瀟rzeci膮 drog膮鈥 dla polskiego muzealnictwa, dotychczas uwi臋zionego mi臋dzy tradycyjnymi, nieco zakurzonymi wystawami a nowoczesnymi narracyjnymi ekspozycjami.

Fot. Antoni Zakrzewski

fot.: Antoni Zakrzewski

Polska鈥 perspektywa

W recenzjach nieprzychylnych komentator贸w cz臋sto pojawia si臋 zarzut, 偶e MIIW艢 nie prezentuje polskiej perspektywy i niewystarczaj膮co podkre艣la tragedi臋 Polak贸w w czasie II wojny 艣wiatowej. Takie opinie prezentowa膰 mo偶na wy艂膮cznie, je艣li nie zwiedzi艂o聽si臋 wystawy sta艂ej 鈥 polski punkt widzenia wida膰 w niej na ka偶dym kroku, a szczeg贸lnie w sposobie konstruowania narracji. Wystawa u艂o偶ona jest tematycznie 鈥 kolejne sale po艣wi臋cone s膮 codziennemu 偶yciu podczas okupacji, oporowi, terrorowi, si艂om zbrojnym czy powojennym przesiedleniom. W ka偶dym z tych temat贸w osi膮 narracji jest historia Polski. Dobrze wida膰 to na przyk艂adzie ekspozycji o partyzantach. Wydarzenia w Polsce por贸wnane s膮 z partyzantk膮 radzieck膮 i jugos艂owia艅sk膮. W ten spos贸b polskie do艣wiadczenie zostaje wpisane w szerszy kontekst. Jednocze艣nie podkre艣lana jest skala terroru na ziemiach polskich, w tym tragiczny los ludno艣ci 偶ydowskiej, a tak偶e szczeg贸lne znaczenie Polskiego Pa艅stwa Podziemnego. Przes艂anie wystawy jest jasne 鈥 wojna by艂a straszna na ca艂ym 艣wiecie, ale w Polsce okupacja by艂a najbardziej brutalna, a skala zbrodni dokonanych przez Niemc贸w i Rosjan wyj膮tkowa. Dzi臋ki por贸wnaniom z sytuacj膮 innych narod贸w przes艂anie to ma szans臋 by膰 zrozumia艂e dla szerokiej rzeszy zwiedzaj膮cych, pochodz膮cych z r贸偶nych kontekst贸w kulturowych i edukacyjnych. Muzeum II Wojny 艢wiatowej mo偶e opowiada膰 histori臋 globaln膮, jednocze艣nie w centrum stawiaj膮c polskie do艣wiadczenie. Je艣li nie jest to polska perspektywa, to nie jestem sobie w stanie wyobrazi膰, co mog艂oby ni膮 by膰.

Kobiety i dzieci…

鈥wykle nie maj膮 g艂osu w ekspozycjach po艣wi臋conych konfliktom zbrojnym. Wojna to 鈥瀖臋ska sprawa鈥, heroiczna i pi臋kna przygoda. Do艣wiadczenia ludno艣ci cywilnej nie pasuj膮 do tego obrazu i by艂y dotychczas spychane na margines muzealnych narracji. Muzeum II Wojny 艢wiatowej tutaj tak偶e proponuje now膮 jako艣膰. To jedna z pierwszych wra偶liwych na r贸偶nic臋 p艂ci ekspozycji historycznych w Polsce. Wida膰 to w eksponatach i multimediach, ale te偶 w podejmowanych na wystawie tematach. Muzeum nie ucieka od m贸wienia o przemocy i wyzysku kobiet w czasie wojny. Nie zamiata pod dywan kwestii wojennych gwa艂t贸w czy przymusowej prostytucji w obozach koncentracyjnych, otwarcie m贸wi te偶 o kontaktach seksualnych mi臋dzy Polkami i Niemcami w czasie okupacji i o represjach, jakie za nie grozi艂y. Tw贸rcy ekspozycji nie zapomnieli o 偶o艂nierkach czy pracownicach przemys艂u zbrojeniowego, ale nie unikaj膮 te偶 m贸wienia o zaanga偶owaniu kobiet na rzecz totalitarnych re偶im贸w. Obok informacji o Hitlerjugend zobaczymy mundur cz艂onkini Bund Deutscher M盲del, nazistowskiej organizacji dla dziewcz膮t. Warto doceni膰 tu, 偶e tematyka kobieca jest w艂膮czona w g艂贸wn膮 narracj臋 wystawy, a nie zepchni臋ta do osobnej sali o nazwie 鈥濳obiety鈥. Cho膰 mo偶na stawia膰 zarzuty wobec sposobu przedstawiania konkretnych postaci i wydarze艅, sam krok w stron臋 w艂膮czania kobiecego do艣wiadczenia do ca艂o艣ciowej opowie艣ci o wojnie zas艂uguje na uwag臋.

Jak wida膰, tw贸rcy Muzeum II Wojny 艢wiatowej gruntownie przemy艣leli dotychczasowe praktyki muze贸w narracyjnych i proponuj膮 w艂asn膮, 艣wie偶膮 wizj臋 tego, jak powinna wygl膮da膰 nowoczesna plac贸wka muzealna. T臋 refleksj臋 wida膰 chocia偶by w osobnej ekspozycji przeznaczonej dla dzieci. Bazuj膮c na krytyce, jaka spotka艂a Muzeum Powstania Warszawskiego za pokazywanie wojny jako zabawy, MIIW艢 proponuje nowy spos贸b rozmawiania z dzie膰mi o tej tematyce. Przeznaczona jest dla nich oddzielna wystawa, na kt贸r膮 sk艂adaj膮 si臋 cztery pomieszczenia. Pierwsze z nich to szkolna klasa z 1939 roku 鈥 przestrze艅 przygotowana do pracy edukacyjnej z wycieczkami szkolnymi. W drugiej sali znajdziemy scenografi臋 przedstawiaj膮c膮 mieszkanie warszawskiej rodziny w pierwszych dniach wojny. Sygna艂y wskazuj膮ce na moment w historii s膮 subtelne 鈥 wisz膮cy w szafie mundur oficerski Taty czy jego powo艂anie do wojska. W kolejnym pomieszczeniu zobaczymy to samo mieszkanie, ale ju偶 w trakcie wojny. W pod艂odze znajduje si臋 skrytka na materia艂y konspiracyjne, a w animacji za oknem zobaczymy uliczn膮 艂apank臋. Ostatnia sala to mieszkanie ju偶 po wojnie 鈥 z dziur膮 w 艣cianie, paczkami z UNNRY i informacj膮, 偶e jeden z syn贸w w艂a艣cicieli mieszkania zgin膮艂 w powstaniu warszawskim. Wystawa dla dzieci jest wywa偶ona, nie epatuje przemoc膮, ale jednocze艣nie pokazuje z艂o wojny i jej skutki dla zwyk艂ych ludzi. Opowiada histori臋 konkretnych os贸b, a wi臋c sprawia, 偶e 艂atwiej uto偶samia膰 si臋 z losami tej rodziny. Ma艂y powstaniec jest tutaj postaci膮 tragiczn膮, a nie wzorem do na艣ladowania. Wraz z odpowiedni膮 moderacj膮 ze strony edukatora wizyta w tej cz臋艣ci Muzeum b臋dzie dla dzieci m膮drym聽wprowadzeniem w wojenn膮 tematyk臋.

Niejasna przysz艂o艣膰

Podczas styczniowych dni otwartych wystaw臋 g艂贸wn膮聽Muzeum II Wojny 艢wiatowej mog艂y聽zobaczy膰 tylko dwa tysi膮ce os贸b, a zainteresowanie by艂o tak du偶e, 偶e wej艣ci贸wki rozesz艂y si臋 w ci膮gu kilku godzin. Nie wiadomo, czy ktokolwiek inny b臋dzie mia艂 szans臋 zobaczy膰 ekspozycj臋 w jej oryginalnym kszta艂cie. S膮dowa batalia o kontrol臋 nad instytucj膮 potrwa pewnie jeszcze jaki艣 czas, a jej wynik trudno teraz przewidzie膰. Wiadomo jedno: wystawa MIIW艢 jest ogromnym osi膮gni臋ciem polskiego muzealnictwa, efektem wielu lat pracy, dyskusji i do艣wiadcze艅. Je艣li nie zostanie otwarta dla publiczno艣ci w kszta艂cie zgodnym z zamys艂em tw贸rc贸w, b臋dzie to wielka strata dla polskiej i 艣wiatowej kultury.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij