magazyn lewicy katolickiej

Romowie LGBTQ, czyli o podw贸jnych w臋gierskich aktywistach

W臋gry kojarz膮 si臋 dzi艣 w Polsce z jedenastoletnimi rz膮dami Fideszu, nie oznacza to jednak, 偶e tamtejsze spo艂ecze艅stwo jest w pe艂ni homogeniczne i jednomy艣lne. 呕yj膮 w nim chocia偶by nieheteronormatywni Romowie, kt贸rzy staraj膮 si臋 zmieni膰 otaczaj膮c膮 ich rzeczywisto艣膰 na lepsze.
Romowie LGBTQ, czyli o podw贸jnych w臋gierskich aktywistach
zdj.: Humen Media Hungary, Bielik Istv谩n, Robo Ko膷an

Artyku艂 脕d谩ma Kanics谩ra ukaza艂 si臋 pierwotnie w w臋gierskim czasopi艣mie 鈥濰umen鈥, nr 8 (2020 r.)

Wst臋p, t艂umaczenie i przypisy: 艁ukasz Frynia

***

Sytuacja os贸b LGBTQ na W臋grzech przypomina t臋 w Polsce. Prawicowy, konserwatywny establishment z rz膮dem Fideszu na czele aktywnie zwalcza wszelkie przejawy odst臋pstw od tradycyjnej normy, za艣 osoby nieheteronormatywne s膮 przedstawiane jako zagro偶enie dla rodziny, spo艂ecze艅stwa i przysz艂o艣ci kraju. W ostatnim czasie procedowany jest projekt zmiany konstytucji oraz prawodawstwa tak, by tylko heteroseksualne pary mog艂y adoptowa膰 dzieci. Do tej pory droga ta by艂a otwarta dla os贸b homoseksualnych pod warunkiem, i偶 podawali si臋 za osoby samotne. Podobnie jak w Polsce z oburzeniem i krytyk膮 spotyka si臋 ka偶da obecno艣膰 os贸b LGBTQ i ich symboli w przestrzeni publicznej, czego wyrazem by艂o w ostatnim czasie zrywanie t臋czowych flag przez jednego z parlamentarzyst贸w czy niszczenie ksi膮偶ek dla dzieci 鈥瀙ropaguj膮cych nietradycyjne modele rodziny鈥.

Inn膮 grup膮, okre艣lan膮 eufemistycznie jako kisebbs茅g (mniejszo艣膰) s膮 w臋gierscy Romowie, kt贸rzy spotykaj膮 si臋 z podobnymi stereotypami i dyskryminacj膮 jak w Polsce. Na W臋grzech r贸wnie偶 s膮 mniejszo艣ci膮, ale znacznie liczniejsz膮 ni偶 w naszym kraju, a w zwi膮zku z tym bardziej widoczn膮. Badania na temat liczby Rom贸w 偶yj膮cych na W臋grzech s膮 bardzo nieprecyzyjne. Szacuje si臋, 偶e stanowi膮 od dw贸ch do dziesi臋ciu procent obywateli. W spisie powszechnym w 2001 roku narodowo艣膰 romsk膮 zadeklarowa艂o nieca艂e dwie艣cie tysi臋cy os贸b, za艣 dziesi臋膰 lat p贸藕niej ju偶 ponad trzysta tysi臋cy. Co wa偶ne, w 2011 roku swojej przynale偶no艣ci narodowej nie poda艂o niemal 1,4 miliona os贸b. Mo偶na przypuszcza膰, i偶 wielu z nich to Romowie, kt贸rzy nie chcieli dokona膰 samookre艣lenia. Wed艂ug bada艅 i szacunk贸w z 2018 roku na W臋grzech przebywa nieca艂e dziewi臋膰set tysi臋cy Rom贸w, kt贸rzy w niekt贸rych gminach, g艂贸wnie w p贸艂nocno-wschodniej cz臋艣ci kraju, stanowi膮 ponad 25 procent mieszka艅c贸w.

Dodatkowo warto zauwa偶y膰, 偶e struktura pokoleniowa Rom贸w r贸偶ni si臋 od podzia艂u pokoleniowego etnicznych W臋gr贸w. Jest to spo艂eczno艣膰 zdecydowanie m艂odsza, z wi臋ksz膮 dzietno艣ci膮 ni偶 regionalna przeci臋tna. Poni偶sza piramida przedstawia podzia艂 populacji dla zamieszkanej w 98 procentach przez Rom贸w miejscowo艣ci Als贸szentm谩rton i, jak wida膰, przypomina raczej te typowe dla pa艅stw rozwijaj膮cych si臋 ni偶 dla europejskiej 艣redniej. W zwi膮zku z tym wed艂ug niekt贸rych prognoz ju偶 w latach 30. XXI wieku na W臋grzech b臋dzie rodzi艂o si臋 wi臋cej Rom贸w ni偶 etnicznych Madziar贸w. W zwi膮zku z tym jedna z romskich partii politycznych w 2017 roku zaproponowa艂a utworzenie regionu autonomicznego, jak na razie bezskutecznie.

Polityczna si艂a g艂osu Rom贸w jest niewsp贸艂mierna do ich liczebno艣ci, co wynika z jednej strony z ich rozproszenia, z drugiej za艣 ze stosunkowo niskiego poziomu edukacji i samo艣wiadomo艣ci politycznej (czy te偶 odwagi do jej wyra偶ania) oraz uzale偶nienia od zapom贸g socjalnych. Na pocz膮tku XXI wieku w艣r贸d Rom贸w pracowa艂o jedynie 30 procent m臋偶czyzn i zaledwie 17,5 procenta kobiet, obecnie (dane za rok 2017) jest to odpowiednio 55 i 36 procent. Wzrost zatrudnienia Rom贸w w ostatnich latach powoduje, 偶e partia rz膮dz膮ca (i na poziomie krajowym, i lokalnym) jest postrzegana jako gwarant stabilno艣ci i zachowania przynajmniej aktualnego poziomu 偶ycia. Pasywizm polityczny (w sonda偶ach ch臋膰 udzia艂u w wyborach w艣r贸d badanych Rom贸w jest zazwyczaj o dziesi臋膰-pi臋tna艣cie punkt贸w procentowych ni偶sza ni偶 艣rednia krajowa) 艂膮czy si臋 ze stosunkowo du偶ym poparciem dla Fideszu (na poziomie pi臋膰dziesi臋ciu procent badanych). W mediach pojawiaj膮 si臋 doniesienia o kupowaniu g艂os贸w lub gro偶eniu odebraniem dost臋pu do prac spo艂ecznych, jednak jest to proceder trudny do zmierzenia. R贸wnie偶 centrolewicowa oraz liberalna opozycja nie jest tutaj bez winy 鈥 sami Romowie zarzucaj膮 jej przedstawicielom, 偶e nie interesuj膮 si臋 nimi i zamieszkanymi przez nich regionami, co wynika chocia偶by z budapesztocentryczno艣ci w臋gierskiej polityki. Co symptomatyczne, 偶adna etniczna partia romska przez ostatnie trzydzie艣ci lat nie odgrywa艂a wi臋kszej roli politycznej.

Innym wa偶nym czynnikiem wp艂ywaj膮cym na sytuacj臋 Rom贸w jest r贸wnie偶 wczesne przerywanie nauki 鈥 w艣r贸d najm艂odszych (18-24 lata) a偶 dwie trzecie opu艣ci艂o szko艂臋 przed jej uko艅czeniem. Jedn膮 z przyczyn by艂o obni偶enie w 2012 roku wieku obowi膮zku szkolnego z osiemnastu do szesnastu lat. A偶 4/5 Rom贸w w wieku produkcyjnym uko艅czy艂o co najwy偶ej 贸sm膮 klas臋 podstaw贸wki, a jedynie nieco ponad cztery procent zajmuje si臋 prac膮 umys艂ow膮. Regularnie powtarzaj膮 si臋 oskar偶enia o segregacj臋 uczni贸w (na przyk艂ad poprzez likwidacj臋 szk贸艂 lub mo偶liwo艣ci dojazdu do nich) oraz nisk膮 jako艣膰 kszta艂cenia w szko艂ach zawodowych, do kt贸rych trafia wi臋kszo艣膰 gorzej radz膮cych sobie uczni贸w. Nawi膮zuj膮c do tego, socjolog Zsuzsa Ferge w 2014 roku m贸wi艂a, 偶e nied艂ugo na W臋grzech b臋dzie cztery miliony pierwotnych oraz funkcjonalnych analfabet贸w (oko艂o czterdzie艣ci procent populacji).

Jak wida膰 powy偶ej, wielu w臋gierskich Rom贸w na co dzie艅 zmaga si臋 z trudno艣ciami wynikaj膮cymi z biedy, systemowych zaniedba艅 oraz spo艂ecznych uprzedze艅. 呕ycie tych Romek i Rom贸w, kt贸rzy dodatkowo wychodz膮 poza tradycyjnie pojmowan膮 seksualno艣膰 i p艂e膰 kulturow膮, staje si臋 jeszcze bardziej skomplikowane. Romscy aktywi艣ci LGBTQ pracuj膮 wi臋c w trudnych warunkach, spotykaj膮c si臋 nie tylko z homo- i transfobi膮, ale r贸wnie偶 rasizmem i niezrozumieniem ze strony swojej w艂asnej, romskiej spo艂eczno艣ci. Poni偶ej przedstawiono sylwetki czw贸rki dzia艂aczy pracuj膮cych na W臋grzech (i nie tylko). Warto zwr贸ci膰 uwag臋, i偶 nie s膮 oni typowymi przedstawicielami romskiej spo艂eczno艣ci 鈥 nale偶膮 raczej do w臋gierskiej klasy 艣redniej.

***

Dezs艖 M谩t茅

Dezs艖 M谩t茅 to socjolog oraz aktywista, kt贸ry obecnie ko艅czy pisa膰 doktorat 鈥 tematem jego bada艅 jest odporno艣膰 spo艂eczna (rozumiana jako zdolno艣膰 do przeciwstawiania si臋 niekorzystnym warunkom spo艂ecznym 鈥 艁F) oraz to, jakie warto艣ci s膮 wa偶ne dla kolejnych pokole艅. 鈥濨y艂em ciekaw, jakie warto艣ci reprezentuj膮 r贸偶ne generacje Rom贸w od lat 60. a偶 do dzisiaj, jakie emancypacyjne ruchy spo艂eczne dzia艂a艂y w r贸偶nych okresach oraz w jakich formach aktywizm spo艂eczny by艂 obecny w ich 偶yciu鈥.

Pierwsze pokolenie, kt贸re bada M谩t茅, dzia艂aj膮ce od lat 60. do 80. koncentrowa艂o si臋 na emancypacji kulturowej. Celem aktywist贸w by艂o pokazanie reszcie spo艂ecze艅stwa, 偶e Romowie s膮 jego pe艂nowarto艣ciow膮 cz臋艣ci膮, a osi膮gn膮膰 to chcieli za pomoc膮 sztuk pi臋knych (pokazanie w艂asnej kultury, sztuki i muzyki ludowej w przestrzeni publicznej mia艂o pom贸c w zdobyciu widoczno艣ci przez spo艂eczno艣膰 romsk膮 鈥 艁F). Drugie pokolenie przekszta艂ci艂o emancypacj臋 kulturow膮 i zagadnienia takie jak to偶samo艣膰, widoczno艣膰 i r贸wno艣膰 spo艂eczna w kwesti臋 polityczn膮. Obecnie trzecia generacja romskich intelektualist贸w w miejsce dos艂ownie rozumianej widoczno艣ci realizuje ide臋 reprezentacji poprzez op贸r psychiczny (a wi臋c tworzenie w艂asnych narracji zamiast reagowania na narzucony z zewn膮trz obraz Rom贸w; aktywny sprzeciw wobec spo艂ecznej dyskryminacji 鈥 艁F) oraz poprzez r贸偶ne formy tworzenia i gromadzenia wiedzy.

鈥濶asze pokolenie jest tym, kt贸re mo偶e zadawa膰 takie pytania, jakimi pierwsza i druga generacja dzia艂aczy zajmowa艂a si臋 w mniejszym stopniu. Oni zapewnili nam baz臋 do tego, by艣my mogli krytykowa膰 spo艂ecze艅stwo i aby艣my mogli spojrze膰 wstecz pytaj膮c, jak nieromscy aktywi艣ci i badacze w poprzednich okresach tworzyli r贸偶ne polityki to偶samo艣ciowe wobec Rom贸w鈥. Dezs艖 wyr贸偶nia wiele rodzaj贸w aktywizmu, chocia偶by prawny aktywizm obywatelski, kt贸rego efekty osi膮gaj膮 widoczne formy, ale sam chce osi膮gn膮膰 upragnion膮 przez siebie zmian臋 za pomoc膮 innych 艣rodk贸w. 鈥濵oja dzia艂alno艣膰 znajduje odzwierciedlenie w wysi艂ku, jaki podejmuj臋 w tworzeniu i kszta艂towaniu wiedzy jako Rom. Zadaj臋 pytania, aby dokona艂 si臋 post臋p spo艂eczny. To nie jest sprawa indywidualna 鈥 ta dociekliwo艣膰 dotyczy nie tylko Rom贸w i nie tylko romskiego aktywizmu spo艂ecznego, ale jest w interesie ca艂ego spo艂ecze艅stwa. Nie pracujemy tylko dla Rom贸w, w tym na rzecz rozwoju spo艂ecznego grup romskich i LGBTQ, ale przede wszystkim na rzecz zmiany ca艂ego spo艂ecze艅stwa na W臋grzech. W ko艅cu naszym kolektywnym celem jest dobrobyt spo艂eczny, kt贸ry mo偶na osi膮gn膮膰 tylko wtedy, gdy zmniejszymy do minimum obecny w kraju od stuleci strukturalny rasizm wobec Rom贸w, homofobi臋 i ksenofobi臋. Nienawi艣膰 to wykluczaj膮ca, destruktywna zabawka s艂abych i sfrustrowanych ludzi鈥.

Dezs艖 spotka艂 si臋 po raz pierwszy z publikacjami na temat Rom贸w dopiero na studiach 鈥 wtedy te偶 zda艂 sobie spraw臋, 偶e w szko艂ach nie przekazuje si臋 偶adnej wiedzy o mniejszo艣ciach i nie zapewnia pozytywnych przyk艂ad贸w dla romskich dzieci. 鈥濿 publicznej edukacji czy w mediach zazwyczaj pr贸buje si臋 przekaza膰 warto艣ci bia艂ych obywateli, kt贸re cz臋sto wykluczaj膮 tak Rom贸w, jak i osoby LGBTQ鈥. Dezs艖 krytykuje r贸wnie偶 fakt, 偶e wi臋kszo艣膰 ludzi, w tym r贸wnie偶 badaczy, swoj膮 wiedz臋 opiera na materia艂ach pe艂nych zak艂ama艅 i uprzedze艅. 鈥濵oja przesz艂o艣膰 czy dzieci艅stwo r贸wnie偶 by艂y pe艂ne wyzwa艅, pojawia艂a si臋 bieda, segregacja, r贸偶ne spo艂eczne represje, przemoc鈥 Ale my艣la艂em, 偶e te prace naukowe niekoniecznie m贸wi膮 za nas ani niekoniecznie do nas鈥.

Czytaj膮c je, zda艂 sobie spraw臋, 偶e wci膮偶 nikt nie zajmuje si臋 tematyk膮 LGBTQ w艣r贸d Rom贸w, podobnie jak wcze艣niej nie by艂a ona obecna ani w badaniach socjologicznych, ani w przestrzeni publicznej. 鈥濿 tym sensie nasza praca jest prze艂omowa. Jako pierwsi na W臋grzech i arenie mi臋dzynarodowej postawili艣my pytanie: co oznacza romska to偶samo艣膰 LGBTQ? Z jakimi represjami spo艂ecznymi i wykluczeniem mamy do czynienia my, nieheteronormatywni Romowie? Czemu nie byli艣my zauwa偶ani w przesz艂o艣ci, w dotychczasowych badaniach socjologicznych i dyskusjach medialnych?鈥. Odpowied藕 na to pytanie jest z艂o偶ona 鈥 zdaniem Dezs艖 cz艂onkowie poprzedniego pokolenia nie mieli mo偶liwo艣ci, by wypowiedzie膰 si臋 w imieniu os贸b LGBTQ, za艣 same osoby nieheteronormatywne nie chcia艂y wystawia膰 si臋 na widok publiczny, poniewa偶 nie by艂y gotowe na wi膮偶膮ce si臋 z tym oceny oraz spo艂eczn膮 widoczno艣膰. Nawet dzi艣 Romowie wypowiadaj膮cy si臋 w tym temacie to osoby nale偶膮ce do klasy 艣redniej, do kt贸rej wej艣cie wi膮偶e si臋 z konieczno艣ci膮 pokonania przez nich wielu trudno艣ci. Kwestia ta wymaga przepracowania zar贸wno ze strony wsp贸lnoty romskiej, jak i spo艂ecze艅stwa jako og贸艂u. 鈥濼o nie tylko aktywizm, ale r贸wnie偶 polityka w najczystszym tego s艂owa znaczeniu. R贸偶ne organizacje pozarz膮dowe i mi臋dzynarodowe instytucje, na przyk艂ad Rada Europejska czy ILGA Europe (International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association), r贸wnie偶 zacz臋艂y zajmowa膰 si臋 nasz膮 spo艂eczno艣ci膮, poniewa偶, gdy rozpocz臋li艣my dyskusj臋 na ten temat na poziomie ponadpa艅stwowym, zosta艂y zmuszone do reakcji. Naszym celem jest dokonanie zmiany i zwr贸cenie uwagi spo艂ecze艅stwa, polityk贸w i 艣wiata nauki na to, 偶e romska samo艣wiadomo艣膰 to bardzo niejednorodna rzeczywisto艣膰. I 偶e zawarta w niej jest r贸wnie偶 to偶samo艣膰 nieheteronormatywnych Rom贸w鈥.

Joci M谩rton

Joci M谩rton wywodzi si臋 z kr臋gu romskich aktywist贸w, ale po pewnym czasie poczu艂, 偶e powinien zaj膮膰 si臋 r贸wnie偶 tematyk膮 os贸b LGBTQ. W zrozumieniu tego pomog艂y mu warsztaty zorganizowane przez CEU (Uniwersytet 艢rodkowoeuropejski)Uccu (fundacja edukacyjna zajmuj膮ca si臋 tematyk膮 romsk膮 na W臋grzech), podczas kt贸rych zda艂 sobie spraw臋 z tego, 偶e ka偶da z to偶samo艣ci cz艂owieka ma znaczenie i mo偶na przyj膮膰 je wszystkie razem. 鈥濲e艣li prze偶ywasz jedn膮 ze swoich to偶samo艣ci na takim poziomie, jak ja swoj膮 to偶samo艣膰 romsk膮, to pomaga to przepracowa膰 wszystkie inne 鈥 lepiej, wyra藕niej, pewniej widzie膰 samego siebie. To, 偶e dzisiaj odwa偶nie m贸wi臋 o swojej homoseksualno艣ci, zawdzi臋czam w艂a艣nie swojej romsko艣ci鈥.

Jednym z najwa偶niejszych projekt贸w Jociego by艂o zorganizowanie wystawy fotograficznej po艣wi臋conej Romom i ich r贸偶norodno艣ci. Zosta艂a ona zaprezentowana tylko w Sofii, kolejne zaplanowane pokazy musia艂y zosta膰 odwo艂ane ze wzgl臋du na pandemi臋. Celem projektu by艂o przygotowanie przez cz艂onk贸w spo艂eczno艣ci romskiej zdj臋膰 i film贸w oraz towarzysz膮cych im wierszy i tekst贸w tak, aby pokaza膰 ich z nale偶n膮 im godno艣ci膮. Zdaniem Jociego brakowa艂o im takich wystaw. 鈥濵am poczucie, 偶e potrzebne s膮 takie zdj臋cia i tre艣ci wizualne, aby m艂ody nieheteronormatywny Rom znajduj膮cy je w jakim艣 czasopi艣mie lub w Internecie m贸g艂 zobaczy膰, 偶e w jego spo艂eczno艣ci s膮 osoby, kt贸re z dum膮 prezentuj膮 swoj膮 to偶samo艣膰, co mo偶e u艂atwi膰 mu przepracowanie w艂asnej sytuacji. To projekt daj膮cy si艂臋 i motywacj臋鈥. Wa偶nym aspektem podczas tworzenia fotografii by艂a odwaga, z jak膮 ka偶dy wnosi艂 do projektu swoj膮 to偶samo艣膰, poniewa偶 to jedyna droga do zwyci臋stwa r贸偶norodno艣ci. Dzi臋ki temu na wystawie nie zabrak艂o transseksualnych kobiet, swoje miejsce znalaz艂 r贸wnie偶 przekaz cia艂opozytywny.

Zdaniem Jociego znalezienie ch臋tnych by艂o bardzo trudne: 鈥濶ie dlatego, 偶e u nas i w s膮siednich krajach 偶yje ma艂o Rom贸w LGBTQ, ale dlatego, 偶e pokazanie siebie na takim poziomie to wy偶szy poziom coming outu. Wielu z uczestnik贸w po raz pierwszy wzi臋艂o udzia艂 w jakiejkolwiek dzia艂alno艣ci spo艂ecznej鈥. Zbudowanie ich zaufania nie by艂o proste, poniewa偶 wielu Rom贸w mia艂o ju偶 przykre do艣wiadczenia z aktywistami, kt贸rzy nadu偶yli ich zaufania i nakre艣lili taki obraz swoich rozm贸wc贸w, na jaki oni sami nie wyrazili zgody. Kwestia wizualnej reprezentacji jest zawsze problematyczna: 鈥濳iedy nie chodzi o autoprezentacj臋, nie do nas nale偶y decyzja, jak zostaniemy pokazani na zdj臋ciu. T艂o odgrywa ogromn膮 rol臋. Je艣li pisz膮 o Romach, zazwyczaj towarzysz膮 temu obrazki, na kt贸rych widzisz cz艂owieka, a za nim rozpadaj膮cy si臋 dom albo brudn膮 kuchenk臋 gazow膮. Zawsze w tle jest jaka艣 informacja, kt贸ra steruje narracj膮, wp艂ywa na to, jak odbierane jest zdj臋cie鈥. W zwi膮zku z tym kolejnym celem projektu by艂o odrzucenie przez bohater贸w roli ofiary i u偶alania si臋 nad sob膮 鈥 w to miejsce pokazano ludzi dumnych, silnych i pozytywnie nastawionych do siebie i 艣wiata. Do tej pory nie mieli艣my okazji zobaczy膰 Rom贸w LGBTQ w takim 艣wietle.

Spo艂ecze艅stwo postrzega Rom贸w na wiele r贸偶nych sposob贸w i wachlarz opisuj膮cych ich stereotyp贸w wydaje si臋 niesko艅czony. Do艣wiadczy艂 tego i sam Joci, kt贸ry wielokrotnie uznawany by艂 za pracownika seksualnego czy osob臋 skrzywdzon膮 emocjonalnie. Jego zdaniem gorszym stereotypem jest jednak ten m贸wi膮cy o mniejszej akceptacji ze strony romskich rodzic贸w dla swoich dzieci o odmiennej orientacji seksualnej lub to偶samo艣ci p艂ciowej. T艂umaczenie homofobii ich kultur膮 czy tradycj膮 jest nieuzasadnione, poniewa偶 spo艂eczno艣膰 romska opiera si臋 na tych samych normach, co wi臋kszo艣膰 w臋gierskiego spo艂ecze艅stwa. 殴r贸d艂a uprzedze艅 s膮 wi臋c w obydwu przypadkach takie same.

Co wi臋cej, zdaniem Jociego w wielu przypadkach Romowie s膮 wr臋cz bardziej tolerancyjni. Rodzice osoby LGBTQ sami do艣wiadczaj膮 wykluczenia, wi臋c mog膮 identyfikowa膰 si臋 ze swoim dzieckiem w wi臋kszym stopniu. W艣r贸d Rom贸w istniej膮 te偶 ma艂e, zamkni臋te wsp贸lnoty, w kt贸rych osoby transseksualne mog膮 偶y膰 w bezpiecznej przestrzeni. Zdaniem Jociego niewielkie spo艂eczno艣ci czuj膮 si臋 zdane same na siebie, co zmusza je do wzajemnej akceptacji wszystkich cz艂onk贸w wsp贸lnoty.

Nie oznacza to jednak, 偶e og贸lna sytuacja os贸b LGBTQ jest 艂atwiejsza. 鈥濻po艂eczno艣膰 LGBTQ przenika rasizm salonowy, kt贸ry odczuwam raczej ze strony os贸b cisp艂ciowych i homoseksualnych m臋偶czyzn. Zauwa偶am w tym nast臋puj膮c膮 logik臋: homoseksualist臋 z klasy 艣redniej 鈥 chocia偶by takiego jak mnie 鈥 nie dotykaj膮 na co dzie艅 problemy i wyzwania, z kt贸rymi musz膮 si臋 mierzy膰 osoby transseksualne. Podobnie etniczni W臋grzy, nie spotykaj膮cy si臋 z dyskryminacj膮 etniczn膮, nie potrafi膮 si臋 uto偶sami膰 z wyzwaniami dotykaj膮cymi Rom贸w. Jeszcze nie spotka艂em si臋 z transkobiet膮, kt贸ra by艂aby homofobk膮 lub patrzy艂aby z pogard膮 na homoseksualnych ch艂opak贸w. Przeciwnie, one zawsze ich wspieraj膮 i stoj膮 na pierwszej linii frontu. Jednocze艣nie widz臋 wielu homoseksualnych m臋偶czyzn, kt贸rzy s膮 transfobami lub nie uznaj膮 praw os贸b transseksualnych za istotne, bo ich samych nie dotycz膮鈥.

Problem ten dotyka ca艂ego w臋gierskiego spo艂ecze艅stwa, ale Romowie i osoby transp艂ciowe s膮 na to szczeg贸lnie podatne. Joci cz臋sto spotyka si臋 z opini膮, 偶e osoby trans powinny m贸c 偶y膰 swobodnie, ale bez przesady 鈥 nie powinny domaga膰 si臋 chocia偶by dokument贸w uwzgl臋dniaj膮cych ich w艂a艣ciw膮 p艂e膰. 鈥濿i臋kszo艣膰 chce m贸wi膰 danej mniejszo艣ci do czego maj膮 prawo, a do czego nie.. Stawiaj膮 granice. To oburzaj膮ce, gdy widzisz, 偶e inni m贸wi膮 ci, czym masz si臋 zadowoli膰. Jak gdyby godno艣膰 ludzk膮 da艂o si臋 stopniowa膰鈥.

Dla Jociego oczywisto艣ci膮 jest fakt, 偶e 偶ycie nieheteronormatywnych Rom贸w na W臋grzech jest trudniejsze ni偶 bycie nie-romsk膮 osob膮 LGBTQ. Nie chodzi jednak o pr贸by zmierzenia tych nier贸wno艣ci, ale o zwracanie uwagi na indywidualne problemy i trudno艣ci, kt贸re zawsze wpisane s膮 w kontekst systemowych uprzedze艅. Z tego wzgl臋du to my, cz艂onkowie spo艂ecze艅stwa, powinni艣my zmieni膰 si臋 w pierwszym rz臋dzie. Zdaniem Jociego nie musimy od razu zostawa膰 dzia艂aczami 鈥 wystarczy, aby艣my wszyscy byli aktywni politycznie. 鈥濿ierz臋, 偶e pewnego dnia ruszymy w lepszym, bardziej solidarnym kierunku. Oczywi艣cie ma艂ymi krokami, ale zauwa偶am, 偶e coraz bardziej si臋 na siebie otwieramy鈥.

Bogl谩rka Fedork贸

Bogl谩rka Fedork贸 studiowa艂a archeologi臋 i ekonomi臋, dzia艂alno艣膰 aktywistyczn膮 zacz臋艂a jako stypendystka programu Romaversitas, organizuj膮c spotkania dla m艂odzie偶y. Po studiach rozpocz臋艂a prac臋 w organizacji zajmuj膮cej si臋 wsparciem dla pracownik贸w seksualnych, w kt贸rej szybko zauwa偶y艂a, 偶e jej podopieczni to osoby zepchni臋te na margines spo艂ecze艅stwa. 鈥瀂ajmowa艂am si臋 g艂贸wnie or臋dowaniem na rzecz ich praw, ale w sumie ka偶dy zajmowa艂 si臋 u nas wszystkim, r贸wnie偶 rozwi膮zywaniem poszczeg贸lnych spraw czy prac膮 socjaln膮. W spo艂eczno艣ci, kt贸r膮 pozna艂am, by艂o wiele romskich kobiet, romskich os贸b LGBTQ, transseksualist贸w. Takich, kt贸rymi nie zajmuj膮 si臋 ani media, ani organizacje spo艂eczne. Tam zda艂am sobie spraw臋, 偶e tak naprawd臋 nigdzie nie ma informacji o tych ludziach i nie ma mowy o tym, by stawali si臋 bardziej widoczni lub sami formu艂owali narracje o swojej spo艂eczno艣ci. Wtedy te偶 bardziej 艣wiadomie zacz臋艂am pomaga膰 ludziom, kt贸rzy s膮 wykluczeni nawet po艣r贸d wykluczonych鈥.

Dla Bogi przyszed艂 czas na nowe wyzwania 鈥 zacz臋艂a pracowa膰 dla mi臋dzynarodowych organizacji trans oraz wspieraj膮cych pracownik贸w seksualnych, w mi臋dzyczasie pr贸buj膮c po艂膮czy膰 napotkane przez siebie problemy i stworzy膰 z nich sp贸jn膮 narracj臋. Obecnie zajmuje si臋 projektem dotycz膮cym handlu lud藕mi i str臋czycielstwa: 鈥濿raz z dwunastoma organizacjami partnerskimi zarz膮dzanymi przez pracownik贸w seksualnych badamy handel lud藕mi i ich wykorzystywanie w bardziej niejednoznaczny spos贸b. W mainstreamowych mediach wygl膮da to tak, 偶e biedne ciemnosk贸re kobiety s膮 wyzyskiwane przez alfons贸w, koniec tematu. A jest to przecie偶 kwestia pe艂na niuans贸w, kt贸rymi ma艂o kto zajmuje si臋 na poziomie naukowym, politycznym czy w艣r贸d aktywist贸w鈥. W ramach tego szerokiego projektu Bogi pracuje z transkobietami wywodz膮cymi si臋 z r贸偶nych mniejszo艣ci. Opr贸cz tego w roku 2020 zacz臋艂a przygotowywa膰 podcast Ame Panzh, w kt贸rym romscy intelektuali艣ci (mi臋dzy innymi Joci M谩rton) reaguj膮 na r贸偶ne publiczne zagadnienia i omawiaj膮 je zgodnie z lini膮 antyrasistowsk膮, queerow膮 i feministyczn膮.

To jednak nie koniec dzia艂alno艣ci Bogi 鈥 od dziesi臋ciu lat pracuje dla w臋gierskiej marki cyga艅skiej Romani Design. 鈥濺ealizujemy wiele narracyjnych projekt贸w, w kt贸rych staramy si臋 za pomoc膮 艣rodk贸w wizualnych, w j臋zyku mody, zmieni膰 stereotypowy obraz Rom贸w, zw艂aszcza kobiet鈥.

Wed艂ug Bogi, je艣li kto艣 trudni si臋 prac膮 seksualn膮, to ju偶 sam ten fakt pokazuje, 偶e ma bardzo ograniczone opcje zarobkowania. Jest jeszcze trudniej, gdy dana osoba jest dodatkowo Romem. Spo艂eczno艣膰 romska czy LGBTQ charakteryzuje si臋 podobn膮 dynamik膮 jak spo艂ecze艅stwo wi臋kszo艣ciowe, kt贸re pot臋pia pracownik贸w seksualnych. 鈥濨ieda, kolor sk贸ry, klasa spo艂eczna 鈥 na ich sytuacj臋 偶yciow膮 nak艂ada si臋 wiele r贸偶nych system贸w ucisku. W zwi膮zku z tym s膮 w du偶o gorszej sytuacji spo艂ecznej ni偶 te same mniejszo艣ci w spo艂ecze艅stwie wi臋kszo艣ciowym鈥.

Powa偶nym problemem jest r贸wnie偶 to, 偶e kwesti膮 pracownik贸w seksualnych w niewielkim stopniu zajmuj膮 si臋 organizacje pozarz膮dowe, ruchy spo艂eczne czy inne mniejszo艣ci. 鈥濶ie nast膮pi艂a poprawa postrzegania os贸b 艣wiadcz膮cych us艂ugi seksualne ani zauwa偶ania ich inicjatyw w spo艂ecze艅stwie LGBTQ lub w kr臋gach feministycznych. Ruchy te, aby mie膰 jak najszersz膮 baz臋, cz臋sto wybieraj膮 bardziej popularne kwestie, czy to r贸wno艣膰 ma艂偶e艅sk膮 w ruchu LGBTQ, czy szklany sufit w ruchach kobiet. Toczy si臋 coraz wi臋ksza debata ideologiczna na temat moralno艣ci pracownik贸w seksualnych 鈥 zdaniem niekt贸rych feministek stawiaj膮 kobiety w z艂ym 艣wietle, za艣 zdaniem spo艂eczno艣ci LGBTQ nie s膮 wystarczaj膮co mainstreamowi. Brakuje solidarno艣ci. A przecie偶 jest ona potrzebna, aby postawi膰 ich spraw臋 w centrum uwagi, poniewa偶 s膮 tymi, kt贸rzy ka偶dego dnia s膮 wystawieni na W臋grzech na przemoc ze strony pa艅stwa i poszczeg贸lnych ludzi鈥.

Aby sytuacja uleg艂a poprawie, konieczne jest przeprowadzenie wielu drobnych zmian. Pod wzgl臋dem prawnym sytuacja nie uleg艂a zmianie od lat, celem aktywist贸w wci膮偶 jest pe艂na dekryminalizacja dzia艂alno艣ci pracownik贸w seksualnych, tak aby mieli takie same prawa jak inni pracownicy czy przedsi臋biorcy. Dop贸ki pracuj膮 na wp贸艂 legalnie, dochodzenie swoich praw jest dla nich kwesti膮 trudn膮 lub wr臋cz niemo偶liw膮. Pierwszym krokiem powinno by膰 ograniczenie represji ze strony policji. Opr贸cz tego potrzebna jest wi臋ksza otwarto艣膰 ze strony organizacji spo艂ecznych, zapewnienie funkcjonowania program贸w pomocowych i najzwyczajniej w 艣wiecie wi臋cej dobrych ch臋ci.

Co za艣 mo偶e zrobi膰 pojedyncza osoba? M贸wimy tutaj o problemach systemowych w sferze zar贸wno pozarz膮dowej, jak i pa艅stwowej, a wi臋c jednostka ma niewielki wp艂yw na zmiany w zakresie sytuacji romskich pracownik贸w seksualnych, os贸b LGBTQ czy jakiejkolwiek innej mniejszo艣ci. Pomimo to ka偶dy mo偶e dzia艂a膰 na rzecz poprawy ich losu. 鈥濲e艣li kto艣 jest dziennikarzem, mo偶e przygotowa膰 takie materia艂y, kt贸re przedstawiaj膮 te wsp贸lnoty, ich warunki 偶ycia, potrzeby, postulaty i 偶yciorysy w godny spos贸b. Ka偶dy ma swoje mo偶liwo艣ci. Dlatego te偶 ruszyli艣my z naszym podcastem 鈥 aby spr贸bowa膰 da膰 ludziom wskaz贸wki, w jaki spos贸b mog膮 praktykowa膰 aktywn膮 solidarno艣膰. Nie wystarczy, 偶e przy winie ze znajomymi pokiwamy g艂ow膮, 偶e rzeczywi艣cie s膮 du偶e problemy i jak bardzo dotycz膮 one najbardziej wykluczonych grup. Ka偶dy powinien odegra膰 swoj膮 rol臋 wedle w艂asnych mo偶liwo艣ci鈥.

Lolo B-Jones

Lolo B-Jones 鈥 m艂oda brytyjska dzia艂aczka 鈥 przyjecha艂a na W臋gry, aby przez osiem miesi臋cy wsp贸艂pracowa膰 z grup膮 romskich aktywist贸w. Lolo jest wsp贸艂za艂o偶ycielk膮 organizacji Traveler Pride, kt贸rej jednym z osi膮gni臋膰 by艂o zorganizowanie pierwszego w historii wsp贸lnego wyst膮pienia Rom贸w na paradzie London Pride w 2019 roku. W wieku siedemnastu lat Lolo by艂a ju偶 zaanga偶owana w prace kilku ruch贸w kobiecych, w tym samym czasie zosta艂a r贸wnie偶 aktywistk膮 na rzecz Rom贸w. Organizowa艂a wydarzenia opowiadaj膮ce o ich ludob贸jstwie w trakcie II wojny 艣wiatowej, na przyk艂ad Dikh He Na Bister (Patrz i nigdy nie zapomnij), w ramach kt贸rych upami臋tniono romskie ofiary Holocaustu.

Lolo szybko zda艂a sobie spraw臋 z tego, 偶e wcze艣niej wstydzi艂a si臋 swojej to偶samo艣ci i tego, kim jest naprawd臋 鈥 romsk膮 偶yd贸wk膮, lesbijk膮 pochodz膮c膮 z klasy robotniczej. Punktem zwrotnym by艂a dla niej 艣mier膰 babci, kt贸ra zmar艂a ze wzgl臋du na rasizm przenikaj膮cy system opieki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii 鈥 wed艂ug Lolo piel臋gniarki zaniedba艂y kobiet臋. 鈥濿ydaje nam si臋, 偶e przest臋pstwo z nienawi艣ci polega na tym, 偶e nawrzucaj膮 cz艂owiekowi na ulicy 鈥 nie zauwa偶amy za艣, 偶e w rzeczywisto艣ci mo偶e chodzi膰 o ludzkie 偶ycie鈥.

Podobnie jak Bogi, Lolo r贸wnie偶 wyra偶a swoj膮 walk臋 o wolno艣膰 poprzez mod臋. Za艂o偶ony przez ni膮 Dikhlo Collective czerpie inspiracj臋 z tradycyjnych romskich stroj贸w ludowych 鈥 sami projektanci s膮 romskimi artystami. Model biznesowy mo偶e by膰 zaskakuj膮cy 鈥 nie opiera si臋 bowiem na pieni膮dzach. Celem kolektywu jest udost臋pnienie tradycyjnych stroj贸w dla wszystkich Rom贸w, aby mogli oni wyrazi膰 w ten spos贸b swoj膮 to偶samo艣膰. W zwi膮zku z tym ka偶dy p艂aci za ubrania tyle, ile uwa偶a. Je艣li nie ma pieni臋dzy 鈥 mo偶e je wzi膮膰 za darmo.

Dzi臋ki swojej marce Lolo chcia艂a r贸wnie偶 pokaza膰, 偶e romskie osoby LGBTQ mog膮 tak samo jak osoby heteroseksualne wnosi膰 sw贸j wk艂ad w kultur臋 Rom贸w. 鈥濴udzie cz臋sto my艣l膮, 偶e je艣li ubierasz si臋 tradycyjnie, nie mo偶esz by膰 osob膮 LGBTQ. C贸偶, ja jestem i tak w艂a艣nie si臋 ubieram. Jestem lesbijk膮, ale staram si臋 utrzyma膰 nasze dziedzictwo kulturowe przy 偶yciu鈥. Taktyka jest prosta 鈥 je艣li kto艣 zapyta, sk膮d masz dany element swojego stroju, mo偶esz odpowiedzie膰, 偶e zosta艂 zaprojektowany przez nieheteronormatywnych Rom贸w.

Zdaniem Loli wa偶na jest widoczno艣膰 intersekcjonalnych romskich os贸b LGBTQ w r贸偶nych obszarach 偶ycia. Je偶eli dostrzegamy tylko jedn膮 narracj臋 o Romach, to potem na wszystkich cz艂onk贸w tej spo艂eczno艣ci rzutujemy pewien wyobra偶ony, 鈥瀊a艣niowy鈥 obraz. Wtedy wiele warto艣ci obecnych w romskiej kulturze pozostaje nieodkryte: 鈥濿 romskiej modzie uwielbiam to, 偶e nie ma mowy o rozmiarach 鈥 jako kobieta plus-size mog臋 ubiera膰 si臋 tak kolorowo, jak tylko chc臋. Tego samego nie mo偶na powiedzie膰 o wi臋kszo艣ciowym spo艂ecze艅stwie, gdzie puszyste kobiety musz膮 si臋 ukrywa膰, bo nie uwa偶a si臋 ich za wystarczaj膮co poci膮gaj膮ce. Je艣li wyjdziemy poza wi臋kszo艣ciowe schematy i zaprezentujemy nasz膮 kultur臋, wtedy nasze mo偶liwo艣ci staj膮 si臋 nieograniczone鈥.

Lolo nie ma nic przeciwko temu, 偶e zakupy robi膮 u nich r贸wnie偶 nie-Romowie 鈥 dop贸ki kupuj膮 romsk膮 mod臋 od romskich projektant贸w i wspieraj膮 ich, to wszystko jest w porz膮dku. Problem tkwi raczej w nie艣wiadomo艣ci. Wiele os贸b lubi i u偶ywa 鈥瀋yga艅skich wzor贸w鈥, ale nie my艣li o tym, co kryje si臋 za romsk膮 kultur膮 i niech臋tnie zajmuje si臋 takimi kwestiami, jak chocia偶by romskie ofiary Holocaustu. Bez tej 艣wiadomo艣ci i debaty spo艂ecznej trudne tematy nigdy nie zostan膮 odpowiednio przepracowane.

Pierwsze do艣wiadczenia Lolo na W臋grzech nie by艂y pozytywne, na przyk艂ad 偶aden taks贸wkarz nie chcia艂 jej przewie藕膰. Jednak jej zdaniem bycie romsk膮 osob膮 LGBTQ w Wielkiej Brytanii r贸wnie偶 nie jest 艂atwe, chocia偶 o homofobii wewn膮trz romskiego spo艂ecze艅stwa nale偶y m贸wi膰 ostro偶nie. 鈥濲e艣li jeste艣 romsk膮 osob膮 LGBTQ, spo艂ecze艅stwo lubi s艂ysze膰, 偶e twoja kultura ci臋 nie akceptuje, poniewa偶 uprawomocnia to ich rasizm. W ko艅cu mog膮 powiedzie膰, 偶e nie lubi臋 Rom贸w nie dlatego, 偶e s膮 Romami, ale dlatego, 偶e s膮 homofobami lub transfobami鈥.

Wed艂ug Lolo 藕r贸d艂em problem贸w jest blisko sze艣膰setletnia historia ucisku, kt贸rego wsp贸lnota romska do艣wiadczy艂a na przestrzeni wiek贸w. Teraz, gdy maj膮 okazj臋, chc膮 zdoby膰 ka偶dy dost臋pny dla nich przywilej, za艣 droga do tego cz臋sto wiedzie przez homo- lub transfobi臋 鈥 grupa uciskana chce wykaza膰 swoje znaczenie poprzez budow臋 w艂asnego systemu, kt贸ry odpowiada艂by do pewnego stopnia systemowi wi臋kszo艣ci. Sama Lolo nigdy nie do艣wiadczy艂a homofobii ze strony swojej rodziny, ale nale偶y pami臋ta膰, 偶e s膮 wsp贸lnoty, w kt贸rych dyskryminacja jest na porz膮dku dziennym.聽 Romowie LGBTQ 鈥 zw艂aszcza m艂odzi 鈥 s膮 cz臋sto dobrze widocznymi ofiarami, poniewa偶 ci臋偶ej jest im uzyska膰 pomoc.

Wed艂ug Lolo podstawowym problemem jest to, 偶e cz臋sto tylko osoby uprzywilejowane mog膮 wypowiada膰 si臋 o prawach cz艂owieka. 鈥濵usimy sobie u艣wiadomi膰, 偶e obecnie my艣limy w bardzo w膮skich ramach. Zada膰 pytanie, czy wszyscy znajd膮 miejsce przy stole 鈥 i odpowiedzie膰, 偶e ewidentnie si臋 to nie stanie. Je艣li nie wszyscy mog膮 si臋 przysi膮艣膰鈥 pozb膮d藕my si臋 sto艂u! Ka偶dy zas艂uguje na reprezentacj臋. Nie mog膮 istnie膰 takie sto艂y, do kt贸rych mog膮 zasi膮艣膰 tylko wybrani, za艣 reszta musi si臋 obej艣膰 smakiem鈥.

Wszyscy ch臋tni mog膮 pom贸c 鈥 wystarczy, aby 偶yli w zgodzie z w艂asn膮 to偶samo艣ci膮 i w ten spos贸b reprezentowali swoj膮 grup臋 bez skr臋powania. Nale偶y r贸wnie偶 u艣wiadomi膰 sobie, 偶e niekt贸re formy aktywizmu mog膮 by膰 szkodliwe i nale偶a艂oby z nich zrezygnowa膰. 鈥濵am do艣膰 ruch贸w, w kt贸rych zmian臋 reprezentuje pojedynczy cz艂owiek. Zmiana nie przyjdzie od jednej osoby, ale z zestawu pomys艂贸w, kt贸re wynikaj膮 z my艣lenia ca艂ej spo艂eczno艣ci i faktu, 偶e wszyscy w tej spo艂eczno艣ci co艣 robi膮. Je艣li postawimy wszystko na jedn膮 osob臋, przegramy. M贸wimy, 偶e rewolucja zosta艂a zainspirowana przez jednego cz艂owieka, ale to nieprawda, rewolucja zosta艂a zainspirowana przez zwyk艂膮 osob臋, kobiet臋, kt贸ra nie mog艂a przyj艣膰 na spotkanie, poniewa偶 wychowywa艂a pi臋cioro dzieci i mia艂a trzy prace. Jestem zm臋czona tym nieosi膮galnym aktywizmem, kt贸ry g艂osi, 偶e musisz by膰 odpowiednio wykszta艂cony, aby usi膮艣膰 przy stole i rozmawia膰 o prawach cz艂owieka. Nie musisz te偶 wychodzi膰 na ulic臋 z transparentami. Czasami wystarczy, 偶e nauczysz swoje dzieci, aby kocha艂y kogo chc膮 i to jest w porz膮dku鈥.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij