Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Rola dziecka? Dostarcza膰 rozrywki i nie przeszkadza膰

Dzieci s膮 stopniowo wykluczane z przestrzeni publicznej, a jednocze艣nie pokazywane w programach typu reality show. Oto klucz do odpowiedzi na pytanie, jak traktuje si臋 najm艂odszych we wsp贸艂czesnej Polsce.

Rola dziecka? Dostarcza膰 rozrywki i nie przeszkadza膰
ilustr.: Jan Stanis艂awski

鈥濶ie lubi臋 dzieci. Mam prawo鈥

Stwierdzenie, 偶e dzieci to jedna z najbardziej dyskryminowanych grup na ca艂ym 艣wiecie, w moim przekonaniu absolutnie nie jest przesad膮. W r贸偶nych miejscach 鈥 zar贸wno nale偶膮cych do Globalnej P贸艂nocy, jak i Globalnego Po艂udnia 鈥 dzieci nie tylko do艣wiadczaj膮 akt贸w przemocy, ale r贸wnie偶 cz臋sto s膮 wobec swojej krzywdy zupe艂nie bezradne. Pochodn膮 zale偶no艣ci dziecka od doros艂ych jest mi臋dzy innymi to, 偶e jego krzywda cz臋sto zostaje zracjonalizowana. Ponadto podrz臋dn膮 rol臋 dziecka w rodzinie 艂atwo wyt艂umaczy膰 konieczno艣ci膮 wychowania go do 偶ycia w spo艂ecze艅stwie, w kt贸rym to doro艣li ustalaj膮 zasady.

Oczywi艣cie w ci膮gu ostatnich dekad wielu cz艂onk贸w spo艂ecze艅stwa uwra偶liwia si臋 na dzieci臋ca krzywd臋. Mo偶e 艣wiadczy膰 o tym chocia偶by odej艣cie od stosowania kar fizycznych w szko艂ach i nast臋pnie w domach (w Polsce bicie dzieci sta艂o si臋 nielegalne w 2010 roku), a tak偶e zainteresowanie alternatywnymi sposobami wychowania, takimi jak Pozytywna Dyscyplina czy nurt Montessori. Te zmiany jednak rozgrywaj膮 si臋 g艂贸wnie w domach (tych, w kt贸rych mieszkaj膮 艣wiadomi rodzice) 鈥 z przestrzeni publicznej dzieci s膮 obecnie wyra藕nie wykluczane.

Dziecko to dla wielu os贸b synonim chaosu, przed kt贸rym w p贸藕nym kapitalizmie trzeba si臋 chroni膰 tak samo, jak przed oty艂o艣ci膮 czy zastojem w 偶yciu zawodowym. Dzieci znikaj膮 zatem sprzed blok贸w, i to nie tylko dlatego, 偶e wybieraj膮 艣wiat wirtualny. Powodem jest te偶 prozaiczny fakt, 偶e coraz cz臋艣ciej place zabaw s膮 wypierane przez parkingi, a na r贸wno przystrzy偶onych trawnikach obowi膮zuje zakaz gry w pi艂k臋. Rodziny z maluchami otrzymuj膮 czasami zakaz wst臋pu do eleganckich restauracji, bo przecie偶 m艂ody cz艂owiek m贸g艂by ha艂asowa膰 i pobrudzi膰 krzes艂o. Dzieci bywaj膮 nieobecne r贸wnie偶 podczas du偶ych towarzyskich wydarze艅, takich jak wesela: m艂ode pary cz臋sto argumentuj膮, 偶e to ich dzie艅, podczas kt贸rego wszystko ma by膰 tak, jak sobie wymarzy艂y, a biegaj膮ce po tanecznym parkiecie dzieci nie s膮 cz臋艣ci膮 scenariusza. Niekt贸rzy 鈥 w tym Anna i Marek na jednej z grup internetowych dla os贸b organizuj膮cych imprezy 鈥 t艂umacz膮, 偶e mocno zakrapiana impreza nie jest miejscem dla dzieci. Inni m贸wi膮 wprost, 偶e nie chc膮 鈥瀖a艂olat贸w鈥 na swojej imprezie, bo po prostu ich nie lubi膮 i maj膮 do tego prawo.

Na skutek zmian wra偶liwo艣ci spo艂ecznej w wielu 艣rodowiskach nie do przyj臋cia by艂oby stwierdzenie, 偶e nie lubi si臋 os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami albo os贸b o niebia艂ym kolorze sk贸ry (i ca艂e szcz臋艣cie). Jednak stwierdzenie, 偶e nie lubi si臋 dzieci, jest nie tylko do艣膰 powszechnie akceptowane, ale staje si臋 spoiwem rozmaitych grup internetowych. Tysi膮ce u偶ytkownik贸w Facebooka skupia si臋 wok贸艂 idei wy艣miewania 鈥瀖adek鈥, 鈥瀊ombelk贸w鈥 oraz 鈥瀖atek Polek socjalnych鈥, czyli cz臋sto po prostu ubo偶szych kobiet, kt贸re potrzebuj膮 wsparcia pa艅stwa w wychowaniu dzieci. Myli艂by si臋 ten, kto pomy艣la艂by, 偶e nieprzyjaci贸艂mi maluch贸w i matek s膮 wy艂膮cznie ludzie bardzo m艂odzi, kt贸rzy z racji wieku nie rozumiej膮 potrzeb najm艂odszych cz艂onk贸w spo艂ecze艅stwa. Niech臋膰 do 鈥瀢贸zkowych鈥, czyli 鈥瀢ojowniczego, dzikiego i ekspansywnego segmentu polskiego macierzy艅stwa鈥, wyrazi艂 na 艂amach 鈥濿ysokich Obcas贸w Extra鈥 r贸wnie偶 profesor Zbigniew Miko艂ejko, kt贸remu g艂o艣ne dzieciaki bawi膮ce si臋 za oknem utrudnia艂y prac臋 intelektualn膮. Wrogo艣膰 wobec dzieci i m艂odych matek oraz ch臋膰 ich kontrolowania bywa kanalizowana r贸wnie偶 w programach, kt贸re z pozoru dokumentuj膮 偶ycie rodzinne.

Zabawiaj nas, ma艂olacie

Ju偶 wkr贸tce widzowie b臋d膮 mogli emocjonowa膰 si臋 podczas ogl膮dania kolejnego sezonu reality show 鈥濻urowi rodzice鈥. O艣 fabu艂y ka偶dego odcinka jest nieskomplikowana: oto nastolatek, prezentowany jako niezno艣ny, jest zabierany ze swojego domu i na pewien czas trafia na 鈥瀢ychowanie鈥 do os贸b, kt贸re cechuj膮 si臋 w艂a艣nie tytu艂ow膮 surowo艣ci膮. Niekt贸re dzieciaki udaj膮 si臋 do gospodarstw, w kt贸rych musz膮 pracowa膰 na roli, inne maj膮 odbierane telefony czy inne 鈥瀢ygody鈥. Wiele s艂ucha krzywdz膮cych komentarzy pod swoim adresem, a wszystkie 鈥 zgodnie z za艂o偶eniem programu 鈥 s膮 na wizji pozbawione prywatno艣ci i traktowane jak zepsute obiekty, kt贸re trzeba naprawi膰. Celem wychowawczego turnusu ma bowiem by膰 przemiana zbuntowanego nastolatka w uleg艂ego, sk艂onnego do wsp贸艂pracy syna czy c贸rk臋.

Nastolatek w programie nie otrzymuje zrozumienia, nikt nie pr贸buje z zaanga偶owaniem docieka膰, co dzieje si臋 jego 艣wiecie wewn臋trznym i co oznacza jego bunt 鈥 dziecko jest etykietowane jako niedobre, niszcz膮ce 偶ycie swojej rodziny. W j臋zyku psychoterapii systemowej rodzin (kt贸ra bez w膮tpienia mog艂aby by膰 pomocna wielu ukazanym w programie rodzinom o wiele bardziej ni偶 udzia艂 w reality show) dziecko, kt贸re jest przyprowadzane przez rodzic贸w na terapi臋 jako 鈥瀟rudne鈥, bardzo cz臋sto nazywa si臋 pacjentem identyfikowanym . Oznacza to tyle, 偶e rodzina identyfikuje jednego ze swoich cz艂onk贸w jako sprawiaj膮cego problemy, ale tak naprawd臋 trudno艣ci dotycz膮 zwykle ca艂ej rodziny. Naprawy wymaga wi臋c nie tyle dziecko, ile na przyk艂ad rodzinny styl komunikacji.

W 鈥濻urowych rodzicach鈥, a tak偶e innych reality show z udzia艂em dzieci, podtrzymywany jest mit dziecka jako elementu, kt贸ry mo偶na i trzeba szybko naprawi膰 za pomoc膮 efektownych sztuczek psychologicznych. Anna Golus w ksi膮偶ce 鈥濻uperniania kontra trzyletni Anto艣. Jak telewizja uczy wychowywa膰 dzieci鈥 zwraca uwag臋, 偶e programy tego typu przypominaj膮 makeover shows, i to bardzo specyficzn膮 grup臋 tych偶e. W 鈥濻urowych rodzicach鈥 czy 鈥濻uperniani鈥 uczestnicy nie zmieniaj膮 samych siebie, lecz elementy otoczenia, jak dom, wystr贸j mieszkania lub鈥 zachowanie dzieci. Dziecko jest traktowane jak cz臋艣膰 wyposa偶enia domu, kt贸re daje si臋 przekszta艂ca膰. 鈥濻urowi rodzice鈥 zach臋caj膮 dzieci do pracy, co ma je odpowiednio uformowa膰, a program 鈥濻uperniania鈥 nak艂ania rodzic贸w, 偶eby kontrolowali impulsy w艂asnych dzieci poprzez nauk臋 samodzielnego zasypiania (oznaczaj膮cego w istocie pozostawienie przera偶onego dziecka w samotno艣ci) lub stosowanie s艂ynnego 鈥瀔arnego je偶yka鈥.

Rzecz jasna programy tego rodzaju brutalnie odzieraj膮 dzieci i m艂odzie偶 z prywatno艣ci. Fakt, 偶e godz膮 si臋 na to ich rodzice, nie jest w moim odczuciu usprawiedliwieniem takiego dzia艂ania. Skoro niepe艂noletni cz艂owiek, nawet za zgod膮 rodzic贸w, nie mo偶e kupi膰 sobie piwa (na szcz臋艣cie!), to nie powinien te偶 鈥 nawet je艣li twierdzi, 偶e tego chce 鈥 m贸c uczestniczy膰 w programie, kt贸ry p贸藕niej ogl膮da膰 i komentowa膰 b臋d膮 tysi膮ce widz贸w. Jest to bardzo wyra藕ny sygna艂, 偶e wci膮偶 nie nauczyli艣my si臋 szanowa膰 prywatno艣ci m艂odych ludzi, cho膰 wed艂ug
鈥濳onwencji o prawach dziecka鈥 maj膮 oni do niej prawo. Instagram i TikTok s膮 kopalni膮 zdj臋膰 i film贸w z udzia艂em dzieci, ukazuj膮cych je niekiedy w intymnych sytuacjach. Niekiedy budzi to w pe艂ni adekwatne oburzenie, wielu Polak贸w jednak godzi si臋 na naruszanie prywatno艣ci dzieci przez telewizj臋 鈥 zapewne po cz臋艣ci dlatego, 偶e tw贸rcy program贸w zapewniaj膮, i偶 dzia艂aj膮 dla dobra dziecka i jego rodziny. Ta wygodna racjonalizacja pomaga widowni jako艣 prze艂kn膮膰 to, 偶e dziecko traktowane jest jako uszkodzona rzecz, kt贸ra ma zadanie zabawia膰 telewidz贸w.

Wci膮偶 tylko przedmiot

Ani ksi臋garniane p贸艂ki pe艂ne poradnik贸w o rodzicielstwie blisko艣ci, ani coraz 艂atwiejszy dost臋p do wiedzy psychologicznej w sieci nie zmieni艂y g艂臋boko naszego stosunku do dzieci. Owszem, coraz wi臋cej rodzic贸w stara si臋 rozumie膰 emocje swoich latoro艣li, a 艣wiadomo艣膰, 偶e spokojne dzieci艅stwo, w kt贸rym nie brakuje czu艂o艣ci, stanowi najlepsz膮 podstaw臋 dla przysz艂ego szcz臋艣liwego 偶ycia, jest w艣r贸d m艂odych matek i ojc贸w do艣膰 powszechna. Zmiany te jednak 鈥 bez w膮tpienia stanowi膮ce krok w dobr膮 stron臋 鈥 p贸ki co nie s膮 w stanie wykorzeni膰 z naszego spo艂ecze艅stwa tendencji do traktowania dzieci w spos贸b przedmiotowy.

O dzieci mo偶na dba膰 jak o cenne rzeczy 鈥 ubiera膰 je w pi臋kne ubranka i wydawa膰 pieni膮dze na zaj臋cia pozalekcyjne 鈥 wtedy, kiedy tego chcemy, kiedy z jakich艣 powod贸w si臋 nam to op艂aca. Pi臋kne dzieci ciesz膮 oczy nie tylko swoich rodzic贸w, lecz tak偶e na przyk艂ad odbiorc贸w reklam, w kt贸rych dziecko jawi si臋 nierzadko jako element dope艂niaj膮cy szcz臋艣cie rodziny. Ale dziecko mo偶na r贸wnie偶 鈥 w majestacie prawa i medi贸w 鈥 pozbawi膰 intymno艣ci, poczucia bezpiecze艅stwa, 鈥瀗aprawia膰鈥 w 艣wietle kamer, wpaja膰 mu poczucie winy za rodzinne k艂opoty. Wyznaczanie w przestrzeni publicznej coraz wi臋kszej liczby miejsc children free i czynienie z m艂odych ludzi zak艂adnik贸w dostarczaj膮cych rozrywki innym to dwie strony tego samego medalu 鈥 dwie strony rzeczywisto艣ci, w kt贸rej dziecko wci膮偶 nie uzyska艂o statusu cz艂owieka.

Oczywi艣cie uprzedmiotowienie dzieci wi膮偶e si臋 r贸wnie偶 z drwi膮cym stosunkiem do ich rodzic贸w, zw艂aszcza matek 鈥 rodzice z telewizyjnego show s膮 przecie偶 portretowani jako niezaradni i s艂abi. Telewizja z jednej strony zaspokaja perwersyjn膮 potrzeb臋 karania dzieci i rodzic贸w za nieporadno艣膰 oraz kanalizuje niech臋膰 do dzieci i rodzic贸w w akceptowalny spos贸b, natomiast z drugiej strony 鈥 wzmacnia wrogi stosunek wobec rodzin z ma艂ymi dzie膰mi.

Przyczyn takiego stanu mo偶na szuka膰 w ideologii kapitalizmu, zgodnie z kt贸r膮 ka偶dy jest kowalem swojego losu, warto艣ci膮 nadrz臋dn膮 jest sprawowanie kontroli nad r贸偶nymi elementami 偶ycia, a je艣li kto艣 nie daje sobie rady z wykonywaniem powierzonych mu zada艅 (na przyk艂ad wychowywaniem dzieci), to powinien zosta膰 zawstydzony. Znaczenie mo偶e mie膰 jednak r贸wnie偶 to, 偶e wsp贸艂czesne kobiety 偶yj膮ce w Polsce s膮 zm臋czone mitem Matki-Polki, wiecznie po艣wi臋caj膮cej si臋 dla rodziny i cierpi膮cej w imi臋 dobra swoich dzieci. Cyniczny stosunek do rodzin z dzie膰mi mo偶e by膰 nadmiarow膮 reakcj膮 obronn膮 wobec tego mitu, a tak偶e wobec forsowanego przez cz臋艣膰 prawicowych 艣rodowisk tradycyjnego podzia艂u r贸l. Zapewne w miar臋 umacniania si臋 w dyskursie publicznym narracji, kt贸re nawo艂uj膮 do gruntowania cn贸t niewie艣cich, wzrasta膰 b臋dzie r贸wnie偶 poziom niech臋ci, a wr臋cz wrogo艣ci wobec dzieci i ich rodzic贸w.

Zatrzymanie tego niepokoj膮cego trendu pozorowanej prorodzinno艣ci (sprowadzaj膮cej si臋 do nachalnej propagandy, a nie realnej pomocy) mog艂oby pom贸c zmniejszy膰 skal臋 dyskryminacji, kt贸rej do艣wiadczaj膮 ma艂e dzieci oraz ich rodzice. Wa偶na jest r贸wnie偶 edukacja antydyskryminacyjna oraz podstawy wiedzy psychologicznej 鈥 wyposa偶eni w takie informacje konsumenci medialnych tre艣ci wiedzieliby, 偶e dzieci si臋 nie naprawia i 偶e nie wszystko to, co m贸wi膮 pracuj膮cy w telewizji psycholodzy, jest zgodne z aktualnym stanem wiedzy. To w艂a艣nie taka edukacja by艂aby prawdziwym 鈥瀐item鈥 w szko艂ach 鈥 i mia艂aby szans臋 rzeczywi艣cie poprawi膰 pozycj臋 os贸b dyskryminowanych.

Jednak pomimo wiary w moc edukacji towarzyszy mi przekonanie, i偶 sama wiedza to zbyt ma艂o, by powstrzyma膰 uprzedmiatawianie dzieci. Tym bardziej 偶e nawet gdyby edukacja antydyskryminacyjna zosta艂a wprowadzona do szk贸艂, a na zaj臋ciach z WD呕 m艂odzi ludzie mieliby szans臋 dowiedzie膰 si臋 czego艣 o dzieci臋cej psychice, to i tak efekty takich dzia艂a艅 (na kt贸re nie ma, niestety, w tym momencie w Polsce zbyt wielkich szans) by艂yby widoczne za kilka, kilkana艣cie lat. A dzieci do艣wiadczaj膮 dyskryminacji tu i teraz. Niezb臋dne jest zatem to, aby odpowiednie podmioty prawne 鈥 na przyk艂ad Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji czy Rzecznik Praw Dziecka 鈥 sprzeciwia艂y si臋 emisji program贸w, w kt贸rych pod pozorem pomocy rodzinie funduje si臋 dzieciom nierzadko powa偶ny uraz psychiczny.

Skoro uda艂o si臋 wprowadzi膰 do polskiego systemu prawnego zakaz bicia dzieci, to przecie偶 mo偶liwy jest tak偶e zakaz upokarzania dzieci na wizji. Nawet je艣li wywo艂a to sprzeciw os贸b, kt贸re z emisji takich reality show czerpi膮 satysfakcj臋 lub zysk.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij