fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Religia na kulturalnym poboczu

Nie mo偶na dziwi膰 si臋 rosn膮cej oboj臋tno艣ci lub niech臋ci do religii, gdy patrzy si臋 na to, jakie miejsce zajmuje w sztuce. Na to, w jaki spos贸b odbiorcy zar贸wno seriali, film贸w w multipleksach, czy alternatywnych artystycznych przedsi臋wzi臋膰 poznaj膮 sfer臋 sacrum.


 
Stosunek spo艂ecze艅stwa do religii i chrze艣cija艅stwa mo偶na ocenia膰 cho膰by przez pryzmat bada艅 opinii publicznej, stosowania si臋 do regu艂 wynikaj膮cych z wiary czy zaanga偶owania w ruchy religijne. Mo偶na te偶 zamiast tego przypatrze膰 si臋, jak religia przedstawiana jest w otaczaj膮cej nas kulturze: od seriali telewizyjnych po artystyczne happeningi 鈥 wsz臋dzie w nich wielokrotnie obecna jest sfera sacrum. Czy b臋dzie to bohater serialu – proboszcz z prowincjonalnej parafii, czy te偶 prowokacyjna inscenizacja Mszy 艢wi臋tej, wszystko to kszta艂tuje nasz spos贸b my艣lenia o religii. W Polsce: g艂贸wnie o katolicyzmie, a tak偶e, co za tym idzie (cz臋sto zupe艂nie nies艂usznie), instytucji Ko艣cio艂a. Rozmy艣laj膮c nad rol膮 medi贸w w budowaniu 鈥瀢izerunku鈥 chrze艣cija艅stwa, cz臋sto zapominamy, jak du偶y wp艂yw na nasze pod艣wiadome skojarzenia z wiar膮 i religi膮 maj膮 te niewielkie cho膰by motywy zwi膮zane ze sfer膮 sacrum, pojawiaj膮ce si臋 w filmach, teatrze czy muzyce. Uproszczeniem by艂oby klasyfikowanie motyw贸w z ni膮 zwi膮zanych, kt贸re pojawiaj膮 si臋 w kulturze, ale jednak mo偶na dostrzec pewne tendencje, kt贸re wyst臋puj膮 jako g艂贸wne przy nawi膮zaniach do religii.
 
Hagiografia
Pierwsze skojarzenia przeci臋tnego Polaka z has艂em 鈥瀎ilm religijny鈥 b臋d膮 bez w膮tpienia zwi膮zane z filmami o papie偶u Janie Pawle II. Nie ma w tym niczego z艂ego, 偶yciorys Ojca 艢wi臋tego jest wszak doskona艂ym materia艂em do ekranizacji. Na ile jest to jednak kino prawdziwie religijne, czyli metafizyczne, mo偶na mie膰 w膮tpliwo艣ci. Czy seans filmu o JPII stawia nas wobec pyta艅 o w艂asn膮 wiar臋, czy bezpo艣rednio dotyka widza? Pomimo wzrusze艅 i, nie ukrywajmy, krzepi膮cego wyd藕wi臋ku tych obraz贸w, s膮 one histori膮 偶ycia osoby, kt贸r膮 przedstawia si臋 jako 艣wi臋t膮 w艂a艣ciwie od urodzenia, a przez ostatnie lata wy艂膮cznie gloryfikowan膮. Po wyj艣ciu z kina b臋dziemy by膰 mo偶e podbudowani, ale film nie rozwi膮偶e naszych dylemat贸w, nie odpowie na pytania, kt贸re ludzie wierz膮cy lub poszukuj膮cy sobie i innym stawiaj膮. Gorzej, 偶e nie sk艂oni tak偶e do zadania nowych. Za艂o偶eniem tw贸rc贸w jest raczej to, 偶eby widz贸w zniech臋ci膰 do stawiania jakichkolwiek pyta艅 czy wysuwania w膮tpliwo艣ci. Udaje si臋 to za spraw膮 sposobu przedstawiania 艣wiata: manichejskiego, niezwykle prostego i naiwnego, przy kt贸rym nie spos贸b nie odr贸偶ni膰 dobra od z艂a, bohater贸w od z艂oczy艅c贸w, 艣wi臋tych od niewiernych.
 
Prowincjonalizm
W serialach i filmach, kt贸re trafi膮 zapewne do najwi臋kszej liczby odbiorc贸w, pokazywanie religii ogranicza si臋 do ksi臋dza proboszcza, niedzielnej Mszy 艢wi臋tej i remontu ko艣cio艂a. Wiara jest nieod艂膮czn膮 cz臋艣ci膮 偶ycia mieszka艅c贸w zwykle niewielkich miejscowo艣ci, ale o niej samej si臋 raczej nie m贸wi. Bohaterowie podzieleni s膮 w spos贸b dualistyczny na anga偶uj膮cych si臋 w 偶ycie parafii, i tych z艂ych, kt贸rych nie spos贸b spotka膰 w ko艣ciele. Dla ateist贸w, a tym bardziej antykleryka艂贸w, obraz Ko艣cio艂a (i niestety: r贸wnie偶 religii) ukazany w podobnych produkcjach jest 艣wietnym dowodem na jego prowincjonalny charakter, zbyt du偶e zaanga偶owanie w 偶ycie prywatne wiernych, a cz臋sto te偶 w sprawy polityczne. Dla katolik贸w natomiast prowincjonalizm ten bywa wstydliwy, trudno uto偶samia膰 si臋 z Ko艣cio艂em, kt贸ry jest tak偶e ko艣cio艂em proboszcza ze wsi Wilkowyje z serialu 鈥濺anczo鈥.
 
Prowokacja
Nie od dzi艣 wiadomo, 偶e tematyka religijna to jeden z najlepszych motyw贸w dla dzie艂 kontrowersyjnych. Najcz臋艣ciej arty艣ci nie odnosz膮 si臋 jednak wprost do chrze艣cija艅stwa: 艂atwiej i efektowniej jest operowa膰 samymi symbolami, kt贸re dla wielu ludzi bardzo wiele znacz膮. Nie ma sensu rozwodzi膰 si臋 nad etyczn膮 dwuznaczno艣ci膮 podobnych prowokacji, kt贸ra dla ludzi zwi膮zanych z Ko艣cio艂em jest oczywista. Warto jednak zwr贸ci膰 uwag臋 na dyskusje, kt贸re mog膮, a nawet powinny, towarzyszy膰 takim przedsi臋wzi臋ciom. Ot, cho膰by: czy koncert Madonny zaplanowany w Polsce na 15 sierpnia 2009 roku nie by艂 dobrym pretekstem do zastanowienia si臋 nad sensem naszej wiary, nad tym, czy nie opiera si臋 ona jedynie na rytua艂ach? A r贸wnie偶 nad tym, na ile mo偶emy przymkn膮膰 oko na tak膮, powiedzmy, dosy膰 powierzchown膮, zaczepk臋? Zniewag臋 uczu膰 religijnych? W Polsce prowokacje wci膮偶 odbijaj膮 si臋 szerokim echem, zmuszaj膮c cz臋sto do okre艣lenia w艂asnych przekona艅 i wizji sztuki. O pomy艣le inscenizacji Mszy 艢wi臋tej (Artur 呕mijewski, Teatr Dramatyczny) us艂ysza艂o wiele os贸b, nie tylko zgromadzona na sali widownia. Przedsi臋wzi臋cia tego typu nadal nie spos贸b nazwa膰 sztuk膮 religijn膮, ale mo偶e by膰 kolejn膮 okazj膮 do zadania sobie pyta艅, cho膰by o sw贸j stosunek do liturgii.
 
Postsekularyzm
Cech膮, kt贸r膮 mo偶na wskaza膰 jako wsp贸lny mianownik wszelkiej sztuki religijnej lub zwi膮zanej z postsekularyzmem (dziedzin膮 badaj膮c膮 zwi膮zek religii ze sztuk膮 lub nurtu wskazuj膮cego na nieroz艂膮czno艣膰 religii i nowoczesno艣ci) jest ukazanie relacji cz艂owieka z Bogiem. Nie kondycji polskiego Ko艣cio艂a, nie jego znaczenia w spo艂ecze艅stwie, czy istoty ko艣cielnych ceremonii. To, na czym powinna skupi膰 si臋 sztuka religijna, to w艂a艣nie badanie tej relacji, badanie niejednoznaczne, zmuszaj膮ce do refleksji. Paradoksalnie o filmach, kt贸re wype艂nia艂yby te kryteria, m贸wi i pisze si臋 mniej. Nie znaczy to oczywi艣cie, 偶e od czas贸w 鈥濪ekalogu鈥 Kie艣lowskiego takie filmy nie powsta艂y. 鈥濿szystko b臋dzie dobrze鈥 Tomasza Wiszniewskiego, mimo nagrody w Gdyni, nie zostanie raczej przez nikogo wymienione jako przyk艂ad m贸wienia o sacrum w kinie. To samo dotyczy film贸w zagranicznych, jak cho膰by francuskie 鈥濴ourdes鈥 czy 鈥濰adewijch鈥, kt贸re gin膮 przy膰miewane przez obrazy kasowe: 鈥濸asj臋鈥 Gibsona czy 鈥濳od Da Vinci鈥. 艢rodowiska katolickie niech臋tnie patrz膮 te偶 na obrazy, kt贸re wykorzystuj膮 symbolik臋 religijn膮, nawet je艣li zabiegom tym daleko do prowokacji. Znaczenie religijne du艅skich 鈥濲ab艂ek Adama鈥 lub rosyjskiego 鈥濸owrotu鈥 jest raczej przemilczane, czy to z racji ich nieschematyczno艣ci, czy po prostu z powodu komercyjnej nieatrakcyjno艣ci. Naturalne jest te偶, 偶e w dzie艂ach, w kt贸rych obecno艣膰 sacrum jest w jaki艣 spos贸b niewygodna, staramy si臋 go nie dostrzega膰, t艂umacz膮c, 偶e przecie偶 nie o religi臋 tu chodzi艂o.
 

***

Nie mo偶na dziwi膰 si臋 rosn膮cej oboj臋tno艣ci lub niech臋ci do religii, gdy patrzy si臋 na to, jakie miejsce zajmuje w sztuce. Na to, w jaki spos贸b odbiorcy zar贸wno seriali, film贸w w multipleksach, czy alternatywnych artystycznych przedsi臋wzi臋膰 poznaj膮 sfer臋 sacrum. Religijno艣膰 coraz rzadziej oznacza osobisty i wsp贸lnotowy kontakt z Bogiem, w kulturze za艣 zajmuje najcz臋艣ciej miejsce drugoplanowe lub zostaje uproszczona i sprowadzana do pewnych zachowa艅 lub obrz臋d贸w. Im cz臋艣ciej kultura b臋dzie traktowa膰 religi臋 powierzchownie, tym bardziej jej odbiorcy b臋d膮 si臋 od religii dystansowa膰. Ju偶 teraz sacrum w sztuce kojarzone jest z jak膮艣 odr臋bn膮, odleg艂膮 sfer膮. A przecie偶 chodzi w艂a艣nie o to, 偶eby traktuj膮c o 艣wi臋to艣ci, traktowa膰 o ka偶dym cz艂owieku, tu i teraz.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij