Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Religia na kulturalnym poboczu

Nie mo┼╝na dziwi─ç si─Ö rosn─ůcej oboj─Ötno┼Ťci lub niech─Öci do religii, gdy patrzy si─Ö na to, jakie miejsce zajmuje w sztuce. Na to, w jaki spos├│b odbiorcy zar├│wno seriali, film├│w w multipleksach, czy alternatywnych artystycznych przedsi─Öwzi─Ö─ç poznaj─ů sfer─Ö sacrum.


 
Stosunek spo┼éecze┼ästwa do religii i chrze┼Ťcija┼ästwa mo┼╝na ocenia─ç cho─çby przez pryzmat bada┼ä opinii publicznej, stosowania si─Ö do regu┼é wynikaj─ůcych z wiary czy zaanga┼╝owania w ruchy religijne. Mo┼╝na te┼╝ zamiast tego przypatrze─ç si─Ö, jak religia przedstawiana jest w otaczaj─ůcej nas kulturze: od seriali telewizyjnych po artystyczne happeningi ÔÇô wsz─Ödzie w nich wielokrotnie obecna jest sfera sacrum. Czy b─Ödzie to bohater serialu – proboszcz z prowincjonalnej parafii, czy te┼╝ prowokacyjna inscenizacja Mszy ┼Üwi─Ötej, wszystko to kszta┼étuje nasz spos├│b my┼Ťlenia o religii. W Polsce: g┼é├│wnie o katolicyzmie, a tak┼╝e, co za tym idzie (cz─Östo zupe┼énie nies┼éusznie), instytucji Ko┼Ťcio┼éa. Rozmy┼Ťlaj─ůc nad rol─ů medi├│w w budowaniu ÔÇ×wizerunkuÔÇŁ chrze┼Ťcija┼ästwa, cz─Östo zapominamy, jak du┼╝y wp┼éyw na nasze pod┼Ťwiadome skojarzenia z wiar─ů i religi─ů maj─ů te niewielkie cho─çby motywy zwi─ůzane ze sfer─ů sacrum, pojawiaj─ůce si─Ö w filmach, teatrze czy muzyce. Uproszczeniem by┼éoby klasyfikowanie motyw├│w z ni─ů zwi─ůzanych, kt├│re pojawiaj─ů si─Ö w kulturze, ale jednak mo┼╝na dostrzec pewne tendencje, kt├│re wyst─Öpuj─ů jako g┼é├│wne przy nawi─ůzaniach do religii.
 
Hagiografia
Pierwsze skojarzenia przeci─Ötnego Polaka z has┼éem ÔÇ×film religijnyÔÇŁ b─Öd─ů bez w─ůtpienia zwi─ůzane z filmami o papie┼╝u Janie Pawle II. Nie ma w tym niczego z┼éego, ┼╝yciorys Ojca ┼Üwi─Ötego jest wszak doskona┼éym materia┼éem do ekranizacji. Na ile jest to jednak kino prawdziwie religijne, czyli metafizyczne, mo┼╝na mie─ç w─ůtpliwo┼Ťci. Czy seans filmu o JPII stawia nas wobec pyta┼ä o w┼éasn─ů wiar─Ö, czy bezpo┼Ťrednio dotyka widza? Pomimo wzrusze┼ä i, nie ukrywajmy, krzepi─ůcego wyd┼║wi─Öku tych obraz├│w, s─ů one histori─ů ┼╝ycia osoby, kt├│r─ů przedstawia si─Ö jako ┼Ťwi─Öt─ů w┼éa┼Ťciwie od urodzenia, a przez ostatnie lata wy┼é─ůcznie gloryfikowan─ů. Po wyj┼Ťciu z kina b─Ödziemy by─ç mo┼╝e podbudowani, ale film nie rozwi─ů┼╝e naszych dylemat├│w, nie odpowie na pytania, kt├│re ludzie wierz─ůcy lub poszukuj─ůcy sobie i innym stawiaj─ů. Gorzej, ┼╝e nie sk┼éoni tak┼╝e do zadania nowych. Za┼éo┼╝eniem tw├│rc├│w jest raczej to, ┼╝eby widz├│w zniech─Öci─ç do stawiania jakichkolwiek pyta┼ä czy wysuwania w─ůtpliwo┼Ťci. Udaje si─Ö to za spraw─ů sposobu przedstawiania ┼Ťwiata: manichejskiego, niezwykle prostego i naiwnego, przy kt├│rym nie spos├│b nie odr├│┼╝ni─ç dobra od z┼éa, bohater├│w od z┼éoczy┼äc├│w, ┼Ťwi─Ötych od niewiernych.
 
Prowincjonalizm
W serialach i filmach, kt├│re trafi─ů zapewne do najwi─Ökszej liczby odbiorc├│w, pokazywanie religii ogranicza si─Ö do ksi─Ödza proboszcza, niedzielnej Mszy ┼Üwi─Ötej i remontu ko┼Ťcio┼éa. Wiara jest nieod┼é─ůczn─ů cz─Ö┼Ťci─ů ┼╝ycia mieszka┼äc├│w zwykle niewielkich miejscowo┼Ťci, ale o niej samej si─Ö raczej nie m├│wi. Bohaterowie podzieleni s─ů w spos├│b dualistyczny na anga┼╝uj─ůcych si─Ö w ┼╝ycie parafii, i tych z┼éych, kt├│rych nie spos├│b spotka─ç w ko┼Ťciele. Dla ateist├│w, a tym bardziej antykleryka┼é├│w, obraz Ko┼Ťcio┼éa (i niestety: r├│wnie┼╝ religii) ukazany w podobnych produkcjach jest ┼Ťwietnym dowodem na jego prowincjonalny charakter, zbyt du┼╝e zaanga┼╝owanie w ┼╝ycie prywatne wiernych, a cz─Östo te┼╝ w sprawy polityczne. Dla katolik├│w natomiast prowincjonalizm ten bywa wstydliwy, trudno uto┼╝samia─ç si─Ö z Ko┼Ťcio┼éem, kt├│ry jest tak┼╝e ko┼Ťcio┼éem proboszcza ze wsi Wilkowyje z serialu ÔÇ×RanczoÔÇŁ.
 
Prowokacja
Nie od dzi┼Ť wiadomo, ┼╝e tematyka religijna to jeden z najlepszych motyw├│w dla dzie┼é kontrowersyjnych. Najcz─Ö┼Ťciej arty┼Ťci nie odnosz─ů si─Ö jednak wprost do chrze┼Ťcija┼ästwa: ┼éatwiej i efektowniej jest operowa─ç samymi symbolami, kt├│re dla wielu ludzi bardzo wiele znacz─ů. Nie ma sensu rozwodzi─ç si─Ö nad etyczn─ů dwuznaczno┼Ťci─ů podobnych prowokacji, kt├│ra dla ludzi zwi─ůzanych z Ko┼Ťcio┼éem jest oczywista. Warto jednak zwr├│ci─ç uwag─Ö na dyskusje, kt├│re mog─ů, a nawet powinny, towarzyszy─ç takim przedsi─Öwzi─Öciom. Ot, cho─çby: czy koncert Madonny zaplanowany w Polsce na 15 sierpnia 2009 roku nie by┼é dobrym pretekstem do zastanowienia si─Ö nad sensem naszej wiary, nad tym, czy nie opiera si─Ö ona jedynie na rytua┼éach? A r├│wnie┼╝ nad tym, na ile mo┼╝emy przymkn─ů─ç oko na tak─ů, powiedzmy, dosy─ç powierzchown─ů, zaczepk─Ö? Zniewag─Ö uczu─ç religijnych? W Polsce prowokacje wci─ů┼╝ odbijaj─ů si─Ö szerokim echem, zmuszaj─ůc cz─Östo do okre┼Ťlenia w┼éasnych przekona┼ä i wizji sztuki. O pomy┼Ťle inscenizacji Mszy ┼Üwi─Ötej (Artur ┼╗mijewski, Teatr Dramatyczny) us┼éysza┼éo wiele os├│b, nie tylko zgromadzona na sali widownia. Przedsi─Öwzi─Öcia tego typu nadal nie spos├│b nazwa─ç sztuk─ů religijn─ů, ale mo┼╝e by─ç kolejn─ů okazj─ů do zadania sobie pyta┼ä, cho─çby o sw├│j stosunek do liturgii.
 
Postsekularyzm
Cech─ů, kt├│r─ů mo┼╝na wskaza─ç jako wsp├│lny mianownik wszelkiej sztuki religijnej lub zwi─ůzanej z postsekularyzmem (dziedzin─ů badaj─ůc─ů zwi─ůzek religii ze sztuk─ů lub nurtu wskazuj─ůcego na nieroz┼é─ůczno┼Ť─ç religii i nowoczesno┼Ťci) jest ukazanie relacji cz┼éowieka z Bogiem. Nie kondycji polskiego Ko┼Ťcio┼éa, nie jego znaczenia w spo┼éecze┼ästwie, czy istoty ko┼Ťcielnych ceremonii. To, na czym powinna skupi─ç si─Ö sztuka religijna, to w┼éa┼Ťnie badanie tej relacji, badanie niejednoznaczne, zmuszaj─ůce do refleksji. Paradoksalnie o filmach, kt├│re wype┼énia┼éyby te kryteria, m├│wi i pisze si─Ö mniej. Nie znaczy to oczywi┼Ťcie, ┼╝e od czas├│w ÔÇ×DekaloguÔÇŁ Kie┼Ťlowskiego takie filmy nie powsta┼éy. ÔÇ×Wszystko b─Ödzie dobrzeÔÇŁ Tomasza Wiszniewskiego, mimo nagrody w Gdyni, nie zostanie raczej przez nikogo wymienione jako przyk┼éad m├│wienia o sacrum w kinie. To samo dotyczy film├│w zagranicznych, jak cho─çby francuskie ÔÇ×LourdesÔÇŁ czy ÔÇ×HadewijchÔÇŁ, kt├│re gin─ů przy─çmiewane przez obrazy kasowe: ÔÇ×Pasj─ÖÔÇŁ Gibsona czy ÔÇ×Kod Da VinciÔÇŁ. ┼Ürodowiska katolickie niech─Ötnie patrz─ů te┼╝ na obrazy, kt├│re wykorzystuj─ů symbolik─Ö religijn─ů, nawet je┼Ťli zabiegom tym daleko do prowokacji. Znaczenie religijne du┼äskich ÔÇ×Jab┼éek AdamaÔÇŁ lub rosyjskiego ÔÇ×PowrotuÔÇŁ jest raczej przemilczane, czy to z racji ich nieschematyczno┼Ťci, czy po prostu z powodu komercyjnej nieatrakcyjno┼Ťci. Naturalne jest te┼╝, ┼╝e w dzie┼éach, w kt├│rych obecno┼Ť─ç sacrum jest w jaki┼Ť spos├│b niewygodna, staramy si─Ö go nie dostrzega─ç, t┼éumacz─ůc, ┼╝e przecie┼╝ nie o religi─Ö tu chodzi┼éo.
 

***

Nie mo┼╝na dziwi─ç si─Ö rosn─ůcej oboj─Ötno┼Ťci lub niech─Öci do religii, gdy patrzy si─Ö na to, jakie miejsce zajmuje w sztuce. Na to, w jaki spos├│b odbiorcy zar├│wno seriali, film├│w w multipleksach, czy alternatywnych artystycznych przedsi─Öwzi─Ö─ç poznaj─ů sfer─Ö sacrum. Religijno┼Ť─ç coraz rzadziej oznacza osobisty i wsp├│lnotowy kontakt z Bogiem, w kulturze za┼Ť zajmuje najcz─Ö┼Ťciej miejsce drugoplanowe lub zostaje uproszczona i sprowadzana do pewnych zachowa┼ä lub obrz─Öd├│w. Im cz─Ö┼Ťciej kultura b─Ödzie traktowa─ç religi─Ö powierzchownie, tym bardziej jej odbiorcy b─Öd─ů si─Ö od religii dystansowa─ç. Ju┼╝ teraz sacrum w sztuce kojarzone jest z jak─ů┼Ť odr─Öbn─ů, odleg┼é─ů sfer─ů. A przecie┼╝ chodzi w┼éa┼Ťnie o to, ┼╝eby traktuj─ůc o ┼Ťwi─Öto┼Ťci, traktowa─ç o ka┼╝dym cz┼éowieku, tu i teraz.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś