Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Relacja Warszawa-Zakopane

Zakopane przyci膮ga艂o obietnic膮 leczenia gru藕licy, ale r贸wnie偶 wywo艂ywa艂o choroby ducha i stan tw贸rczego rozgor膮czkowania. Tatry jako powszechnie uznane dobro narodowe inspirowa艂y do fantazjowania i snucia utopijnych projekt贸w ich przebudowy.

materia艂y prasowe

materia艂y prasowe


Do dnia 6 sierpnia w warszawskiej Kr贸likarni mo偶na ogl膮da膰 wystaw臋聽鈥濺elacja Warszawa 鈥 Zakopane鈥, kt贸rej kuratork膮 jest jedna z redaktorek Magazynu Kontakt 鈥撀燢atarzyna Kucharska-Hornung. Serdecznie zapraszamy do lektury tekstu kuratorskiego i gor膮co zach臋camy聽do odwiedzenia wystawy.
***
Wystawa 鈥濺elacja Warszawa 鈥 Zakopane鈥 prezentuje siln膮, kulturotw贸rcz膮 wi臋藕 pomi臋dzy dwoma stolicami: polityczn膮 i zimow膮, pocz膮wszy od dziewi臋tnastowiecznej fascynacji g贸ralszczyzn膮 u warszawskich pozytywist贸w, takich jak Stanis艂aw Staszic i Tytus Cha艂ubi艅ski, spotka艅 艣rodowisk intelektualnych w latach dwudziestych, a ko艅cz膮c na powojennym umasowieniu ruchu turystycznego. Na wystawie pokazujemy obrazy, rysunki, rze藕by, fotografie, tkaniny, zabawki tw贸rc贸w, kt贸rzy z powodu swojej profesji, pasji lub upodoba艅 towarzyskich kr膮偶yli mi臋dzy Warszaw膮 a Zakopanem, jak na przyk艂ad Zofia Stryje艅ska, malarka motyw贸w podhala艅skich i sta艂a bywalczyni uzdrowiska pod Giewontem, kt贸rej fresk przedstawiaj膮cy taniec zb贸jnicki do dzi艣 zdobi Dom Wedla 鈥 jedn膮 z najs艂ynniejszych kamienic w Warszawie.
materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka

materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka


Wystaw臋 otwieraj膮 dwie panoramy Tatr. Pierwsz膮 wykona艂 w 1804 roku Zygmunt Vogel, nadworny rysownik Stanis艂awa Augusta, autor wielu widok贸w miast i rezydencji, w tym tak偶e Kr贸likarni, obecnej siedziby Muzeum Rze藕by. Chocia偶 jego rysunek ma wi臋cej wsp贸lnego z krajobrazem wyobra偶onym ni偶 rzeczywistym pejza偶em Tatr, zosta艂 do艂膮czony do naukowego traktatu Stanis艂awa Staszica 鈥濷 ziemiorodztwie Karpatow i innych gor i rownin Polski鈥. Druga panorama to fragment olbrzymiej kompozycji prezentowanej od 1896 roku w specjalnie zbudowanej rotundzie na warszawskich Dynasach. Zgodnie z dziewi臋tnastowieczn膮 mod膮 na panoramy przed艂u偶eniem obrazu by艂a iluzjonistyczna scenografia. Aby wybudowa膰 sztuczne g贸ry, do stolicy sprowadzono kolej膮 kilka ton tatrza艅skiego granitu. 鈥濿arszawa robi si臋 wielkim miastem i d膮偶y do szczyt贸w; tego jej zaprzeczy膰 nie mo偶na, skoro posiada u siebie 禄Tatry芦鈥 鈥 pisa艂 dziennikarz 鈥濼ygodnika Ilustrowanego鈥, celnie pokazuj膮c dwie rzeczy: t臋sknot臋 warszawiak贸w za Tatrami i modernizacyjny wysi艂ek albo przynajmniej aspiracje, kt贸re, tak偶e wobec siebie, przejawia艂a 贸wczesna Warszawa. Jej mieszka艅cy je藕dzili pod Giewont z misj膮 鈥瀘dkrywania鈥 Tatr, badania g贸r i ludowo艣ci, ale tak偶e unowocze艣niania Zakopanego.
Tatry 鈥 powszechnie uznane dobro narodowe 鈥 inspirowa艂y do fantazjowania i snucia utopijnych projekt贸w ich przebudowy. Warszawski urbanista Oskar Sosnowski, profesor Politechniki Warszawskiej, w jednej ze swoich fantazji architektonicznych wyrysowa艂 na tatrza艅skiej turni wielk膮 kamienn膮 harf臋, kt贸ra mia艂a pobrzmiewa膰 na wietrze. W 1936 roku, po 艣mierci J贸zefa Pi艂sudskiego, zrodzi艂 si臋 pomys艂, utrwalony w grafice Zygmunta Sowy-Sowi艅skiego wydanej w Warszawie, aby Giewont uzna膰 za pomnik wodza wystawiony mu przez natur臋. Grafika wyra藕ne pokazuje, 偶e gra艅 najwa偶niejszego polskiego szczytu ma profil marsza艂ka. Mi臋dzywojnie to tak偶e okres tworzenia infrastruktury turystycznej Tatr, w贸wczas zbudowano mi臋dzy innymi kolej linow膮 na Kasprowy Wierch, kt贸rej stacje projektowa艂o ma艂偶e艅stwo warszawskich architekt贸w 鈥 Anna i Aleksander Kodelscy. Willa przypominaj膮ca dolny pawilon tego wyci膮gu jeszcze w tym samym roku stan臋艂a w Warszawie na 呕oliborzu.
materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka

materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka


Zakopane to miasto, kt贸re z inicjatywy warszawskiego lekarza Tytusa Cha艂ubi艅skiego uzyska艂o status stacji klimatycznej, czyli uzdrowiska. Przyci膮ga艂o obietnic膮 leczenia gru藕licy, ale, jak pisze malarz Rafa艂 Malczewski, wywo艂ywa艂o 鈥 tak偶e u zdrowych 鈥 choroby ducha i stan tw贸rczego rozgor膮czkowania. Na wystawie pokazujemy zdj臋cia kuracjuszy z polskiej Czarodziejskiej G贸ry, wypoczywaj膮cych na werandzie, wyburzonego w 2016 roku, pensjonatu 鈥濿arszawianka鈥. W艣r贸d osobisto艣ci, kt贸re przyby艂y pod Giewont z powod贸w zdrowotnych, a w r贸偶ny spos贸b by艂y zwi膮zane z Warszaw膮, do艣膰 wymieni膰 Stanis艂awa Witkiewicza 鈥 tw贸rc臋 stylu zakopia艅skiego, propagatora form g贸ralskich jako rdzennie narodowych, czy Stefana 呕eromskiego 鈥 pisarza i prezydenta Rzeczypospolitej Zakopia艅skiej. Ten kr贸tkotrwa艂y byt polityczny zosta艂 powo艂any do 偶ycia 1 listopada 1918 roku, a m贸g艂 powsta膰 jedynie dzi臋ki 鈥瀍nklawie wolno艣ci鈥, jak膮 na Podtatrzu tworzyli przybysze ze wszystkich zabor贸w.
Symbolem artystycznego fermentu w Zakopanem sta艂 si臋 Witkacy. Malarz dopisa艂 do listy spo偶ywanych psychoaktywnych substancji 鈥瀦akopianin臋鈥 鈥 metafor臋 przedziwnej atmosfery miasta, kt贸ra niejednego przyci膮gn臋艂a, ale tak偶e i pogr膮偶y艂a. Regulamin s艂ynnej Firmy Portretowej artysty powsta艂 w Warszawie, ale firma realizowa艂a zam贸wienia pod dwoma adresami: sto艂ecznym i zakopia艅skim. Spontaniczne skecze odgrywane przez malarza z kompozytorem Romanem Jasi艅skim na mo艣cie Poniatowskiego zarejestrowa艂 na ta艣mie filmowej zakopia艅ski przyjaciel, rze藕biarz August Zamoyski. Splecione towarzyskie biografie zakopia艅skich tw贸rc贸w odzwierciedla ich sztuka. Na wystawie pokazujemy r贸wnoleg艂e poszukiwania nowego j臋zyka artystycznego, kt贸re u Witkacego zaowocowa艂y teori膮 Czystej Formy, u Augusta Zamoyskiego ekspresjonistycznymi rze藕bami, a u jego 偶ony Rity Sacchetto, tancerki i choreografki, eksperymentami nad ta艅cem formistycznym.
Praca ucznia Pa艅stwowej Szko艂y Przemys艂u Drzewnego w Zakopanem: Autor nieznany, Narciarz, 1925鈥1930, Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, fot. Bartosz G贸rka

Praca ucznia Pa艅stwowej Szko艂y Przemys艂u Drzewnego w Zakopanem:
Autor nieznany, Narciarz, 1925鈥1930, Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, fot. Bartosz G贸rka


Kluczowym miejscem w historii polskiej rze藕by jest Pa艅stwowa Szko艂a Przemys艂u Drzewnego w Zakopanem, p贸藕niejsze Liceum Sztuk Plastycznych im. Antoniego Kenara. Losy tej plac贸wki za spraw膮 dyrektor贸w, nauczycieli, uczni贸w, absolwent贸w i przyjaci贸艂 znowu zbli偶aj膮 do siebie oba 鈥瀞to艂eczne鈥 miasta. Szko艂a odnios艂a sukces na Mi臋dzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemys艂u w Pary偶u w 1925 roku, prezentuj膮c mi臋dzy innymi uczniowskie rze藕by 鈥 ozdobne, nawi膮zuj膮ce do prymitywizmu sztuki podhala艅skiej drewniane figurki. Pod koniec lat 20. i w latach 30. dwudziestego聽wieku ich forma ewoluowa艂a w stron臋 kubizuj膮cych, dynamicznych kompozycji. Z艂ote tabliczki przybite do postument贸w wskazuj膮 na zbiorowego autora, poniewa偶 rze藕by s膮 sygnowane og贸lnie jako 鈥瀞zko艂a zakopia艅ska鈥. W rzeczywisto艣ci ich styl powsta艂 gdzie艣 na styku koncepcji dyrektora szko艂y w Zakopanem Karola Stryje艅skiego i jego kontynuator贸w Wojciecha Brzegi i Romana Olszowskiego, pedagoga warszawskiej Szko艂y Sztuk Pi臋knych Wojciecha Jastrz臋bowskiego i tw贸rcy Warsztat贸w Krakowskich, komisarza pawilonu polskiego w Pary偶u 鈥 Jerzego Warcha艂owskiego. Na wystawie rze藕by szko艂y zakopia艅skiej zosta艂y zestawione z pracami student贸w warszawskiej uczelni, aby zobrazowa膰 wsp贸lne poszukiwania syntetycznej bry艂y, opartej na ludowych, nie jedynie g贸ralskich inspiracjach, kt贸ra mog艂yby sprosta膰 elegancji modnego w贸wczas art d茅co.
Karol Stryje艅ski zwi膮za艂 si臋 z Zakopanem tak偶e jako autor planu zagospodarowania przestrzennego miasta i architekt skoczni narciarskiej. Od 1927 roku pracowa艂 z kolei w katedrze rze藕by monumentalnej Szko艂y Sztuk Pi臋knych w Warszawie. W 1932 roku, na kr贸tko, zosta艂 dyrektorem Instytutu Propagandy Sztuki w Warszawie. Podobnie jak Wojciech Jastrz臋bowski by艂 nauczycielem Antoniego Kenara, absolwenta zakopia艅skiej szko艂y rzemie艣lniczej, kt贸ry po wojnie, w nowych okoliczno艣ciach politycznych, stworzy艂 na bazie starej rzemie艣lniczej szko艂y liceum z programem rze藕biarskim. Pod okiem Antoniego Kenara tw贸rcz膮 karier臋 rozpocz臋li tacy arty艣ci, jak W艂adys艂aw Hasior, Antoni Rz膮sa, Henryk Morel i wielu innych, kt贸rych dzie艂a tworz膮 istotn膮 cz臋艣膰 zbior贸w Muzeum Rze藕by im. Xawerego Dunikowskiego w Kr贸likarni. Dzi臋ki pracy, przyja藕niom i niestrudzenie wydeptywanym 艣cie偶kom szko艂a utrzymywa艂a relacje z warszawskimi instytucjami, kt贸re mog艂y j膮 wspiera膰: Akademi膮 Sztuk Pi臋knych w Warszawie, Instytutem Wzornictwa Przemys艂owego, jak te偶 Ministerstwem Kultury i Sztuki.
Absolwenci zakopia艅skiej szko艂y, zmieniaj膮cej swoj膮 nazw臋 i statut instytucjonalny, zar贸wno przed, jak i po wojnie, zdawali na Akademi臋 Sztuk Pi臋knych i tam kszta艂cili si臋 dalej. W dwudziestoleciu mi臋dzywojennym 鈥 w pracowni Tadeusza Breyera, od po艂owy lat czterdziestych 鈥 najcz臋艣ciej u Mariana Wnuka, kt贸ry sam uko艅czy艂 Pa艅stwow膮 Szko艂臋 Przemys艂u Drzewnego i przyja藕ni艂 si臋 z Antonim Kenarem jeszcze od czas贸w szkolnej 艂awy. Wielu zakopia艅czyk贸w osiedli艂o si臋 na warszawskiej Saskiej K臋pie, uczestniczy艂o w budowie sto艂ecznych pomnik贸w i rze藕biarskich dekoracji architektonicznych. Zaanga偶owanie Liceum Sztuk Plastycznych w odbudow臋 stolicy symbolicznie upami臋tnia 艣wiadectwo wp艂acenia sk艂adki na podnoszon膮 z gruz贸w Warszaw臋, uiszczonej w 1950 roku.
Jan Dziaczkowski, bez tytu艂u, z cyklu 鈥濭贸ry dla Warszawy鈥, 2009, kola偶

Jan Dziaczkowski, bez tytu艂u, z cyklu 鈥濭贸ry dla Warszawy鈥, 2009, kola偶


Jan Dziaczkowski, bez tytu艂u, z cyklu 鈥濭贸ry dla Warszawy鈥, 2009, kola偶

Jan Dziaczkowski, bez tytu艂u, z cyklu 鈥濭贸ry dla Warszawy鈥, 2009, kola偶


W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Zakopane zwraca艂o masom pracuj膮cym d艂ug za poprzednie lata elitarnego funkcjonowania. Ko艂o przedwojennych willi i pensjonat贸w wyrasta艂y o艣rodki wypoczynkowe. Na wystawie ten wzmo偶ony ruch turystyczny dobrze obrazuje kola偶 Jana Dziaczkowskiego, kt贸ry w g贸rski pejza偶 wklei艂 socrealistyczne osiedla mieszkaniowe Warszawy 鈥 to lokatorzy z tych budynk贸w wype艂ni膮 Krup贸wki i zalegn膮 na tatrza艅skich zboczach. Zespo艂y architektoniczne, do kt贸rych nale偶a艂a m.in. Anna G贸rska, absolwentka Politechniki Warszawskiej, terminuj膮ca u Bohdana Pniewskiego, stawia艂y nowe schroniska na Ornaku, w Dolinie Chocho艂owskiej, w Dolinie Pi臋ciu Staw贸w Polskich. Modernizacji uleg艂y my艣lenie o architekturze w g贸rskim pejza偶u i tradycyjne motywy g贸ralskie. 鈥濧libabki鈥, 鈥濻kaldowie鈥, 鈥濶iebiesko-Czarni鈥 nakr臋cili swoje teledyski w g贸ralskich chatach i tatrza艅skich krajobrazach, a pe艂na wigoru posta膰 g贸rala w ta艅cu zb贸jnickim reklamowa艂a Polskie Linie Lotnicze 鈥濴ot鈥. Uczniowie Liceum Sztuk Plastycznych pod nadzorem Antoniego Kenara projektowali seri臋 tkanin w na po艂y geometryczne, na po艂y prymitywne motywy. Ich prototypy trafi艂y do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie dzi臋ki Wandzie Telakowskiej, dzia艂aj膮cej w Biurze Nadzoru Estetyki Produkcji przy Ministerstwie Kultury i Sztuki.
Z up艂ywem czasu sie膰 relacji mi臋dzy Warszaw膮 i Zakopanem si臋 zag臋szcza艂a. Wsp贸艂cze艣ni tury艣ci, kt贸rzy t艂umnie podr贸偶uj膮 pod Tatry, wspominaj膮 z sentymentem g贸rskie wyprawy z dzieci艅stwa, ale te偶 z niedowierzeniem patrz膮 na malownicze fotografie Zakopanego z mi臋dzywojnia, kiedy miasto by艂o jeszcze kameralnym kurortem. Arty艣ci tworz膮 nowe prace obci膮偶eni ponadstuletni膮 histori膮 sztuki zakopia艅skiej i g贸rskiego malarstwa pejza偶owego. Na wystawie pokazujemy dwie realizacje wsp贸艂czesnych tw贸rc贸w zwi膮zanych z Warszaw膮, zainspirowanych wielokrotnymi wyprawami w Tatry. Praca Igora Omuleckiego powsta艂a z fotografii wykonanych nad Zadnim Stawem w Dolinie Pi臋ciu Staw贸w Polskich. Wed艂ug ustnego przekazu w艂a艣nie w tym miejscu w latach 30. dwudziestego聽wieku efemeryczn膮 realizacj臋 wykona艂 Marian Wnuk. Surowe wysokog贸rskie warunki nie pozwoli艂y jej przetrwa膰, nie zachowa艂a si臋 te偶 偶adna dokumentacja fotograficzna. Brak jakiejkolwiek wiedzy na temat pracy Mariana Wnuka sta艂 si臋 powodem kolejnej wyprawy. Nad Zadnim Stawem Igor Omulecki zebra艂 materia艂 do z艂udnych fotomonta偶y, kt贸re s膮 wielokrotnym powt贸rzeniem i przetworzeniem widoku zastanego na miejscu. Zbigniew Rogalski stworzy艂 nowy rysunek, w kt贸rym, przy u偶yciu minimalnej liczby linii stycznych i 艂uk贸w, wyrysowa艂 syntetyczn膮 form臋 tatrza艅skiego szczytu Mnich (2068 m n.p.m.), przez lata uznawanego za niedost臋pny. Korzystaj膮c z j臋zyka geometrii, przenosi艂 odleg艂o艣ci i stosowa艂 proporcje, korzystaj膮c jedynie z prostych narz臋dzi rysunkowych. Utrzymywa艂 dyscyplin臋 艣rodk贸w artystycznego wyrazu, aby uciec tradycji emotywnych g贸rskich pejza偶y, ale tak偶e swojemu sposobowi widzenia.
materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka

materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka


 
materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka

materia艂y prasowe, fot. Bartosz G贸rka


Wystawa powsta艂a dzi臋ki wsp贸艂pracy muze贸w warszawskiego i zakopia艅skiego, kt贸rych historie wpisuj膮 si臋 w dynamik臋 relacji dw贸ch miast. Muzeum Tatrza艅skie nosi imi臋 Tytusa Cha艂ubi艅skiego 鈥 鈥濳r贸la Tatr z Mokotowskiej 8鈥 鈥 kt贸ry podarowa艂 swoj膮 kolekcj臋 zakopia艅skiej plac贸wce. Okazy geologiczne oraz mchy, pieczo艂owicie zbierane przez przyrodnika, zosta艂y z powrotem przewiezione z Warszawy do Zakopanego. Z kolei w przygotowania do budowy poszerzonych za艂o偶e艅 i nowej siedziby Muzeum Narodowego w Warszawie anga偶owa艂 si臋 Juliusz Zborowski, wieloletni dyrektor Muzeum Tatrza艅skiego, kt贸ry zdecydowa艂 si臋 na s艂owa szczerej krytyki wobec koncepcji 贸wczesnego dyrektora Bronis艂awa Gembarzewskiego.
Muzeum Narodowe w Warszawie opiekuje si臋 obszernym zbiorem dzie艂 o tatrza艅sko-zakopia艅skiej tematyce: obraz贸w, rysunk贸w, ekslibris贸w, fotografii, rze藕b, mebli, projekt贸w tkanin, zabawek. Skala tego zbioru oraz historia pojedynczych obiekt贸w, ch臋tnie wypo偶yczanych na wystawy, a tak偶e do dekoracji gmach贸w pa艅stwowych, potwierdza wysok膮 symboliczn膮 warto艣膰, jak膮 Warszawiacy przypisuj膮 Tatrom, kulturze g贸ralskiej i historii Zakopanego.
***
Wystawa jest wsp贸艂organizowana przez Muzeum Narodowe w Warszawie i Muzeum Tatrza艅skie im. Dra Tytusa Cha艂ubi艅skiego w Zakopanem.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij