Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Refleksje ┼Ťwiadomej ÔÇ×wolonturystkiÔÇŁ

Wolontariat zagraniczny mo┼╝e prze┼éamywa─ç schematy my┼Ťlenia, je┼╝eli towarzyszy mu podej┼Ťcie krytyczne, nieustanne kwestionowanie. Dzi─Öki takiej postawie zmienia si─Ö spos├│b my┼Ťlenia i mo┼╝liwe staje si─Ö ca┼ékowite odrzucenie perspektywy neokolonialnej.

Panama2
Panama, prowincja Dari├ęn. To tutaj przerywa si─Ö Autostrada Panameryka┼äska, gdy┼╝ na granicy z Kolumbi─ů znajduje si─Ö nieprzejezdny teren tropikalnej d┼╝ungli, znanej z przemytu narkotyk├│w oraz ukrywaj─ůcych si─Ö tam kolumbijskich guerilli.
Jedziemy do wioski w La Portuchada, jak co dzie┼ä przed naszym autobusem jedzie motocykl z dwoma m─Ö┼╝czyznami ubranymi w mundury wojskowe. Nale┼╝─ů oni do stra┼╝y granicznej Panamy Senafront, kt├│rej pozwolenie nale┼╝y uzyska─ç, aby dosta─ç si─Ö do pewnych cz─Ö┼Ťci Dari├ęn. Gdy doje┼╝d┼╝amy do wioski i wysiadamy z autobusu, by spotka─ç si─Ö z mieszka┼äcami, panowie z Senafrontu obserwuj─ů nas z dyskretnej odleg┼éo┼Ťci, siedz─ůc w cieniu drzew.
Tego dnia rozmawiamy z osobami prowadz─ůcymi swoje lokalne przedsi─Öbiorstwa, aby p├│┼║niej opracowa─ç dla nich plan bardziej efektywnej dzia┼éalno┼Ťci. Jedna z grup wsp├│┼épracuje z pani─ů, kt├│ra chcia┼éaby za┼éo┼╝y─ç farm─Ö ┼Ťwi┼ä. Wolontariusze pytaj─ů, czy mog┼éaby im opisa─ç, jaki jest cykl rozrodczy ┼Ťwi┼ä, gdy┼╝ bez jego znajomo┼Ťci biznes-plan ma ma┼ée szanse by─ç realny. Niejako zdziwiona kobieta odpowiada, ┼╝e przecie┼╝ mog─ů to sobie ÔÇ×wygooglowa─çÔÇŁ. Speszeni, pr├│buj─ů wyt┼éumaczy─ç jej, ┼╝e niestety, ale na terenie naszej bazy nie ma ┼╝adnego dost─Öpu do Internetu.
Mimo potkni─Öcia zwi─ůzanego z brakiem wiedzy o cyklach rozrodu wieprza tego dnia wracamy z wioski do┼Ť─ç zadowoleni. Warsztaty o mikrofinansach, kt├│re prowadzili┼Ťmy, posz┼éy znacznie lepiej ni┼╝ pierwszego dnia. Gdy po raz pierwszy mieli┼Ťmy rozmawia─ç w autochtonicznej wiosce o znaczeniu oszcz─Ödzania, pr├│bowali┼Ťmy to zrobi─ç w formie prezentacji. Po trzech kwadransach wysilonego hiszpa┼äskiego okaza┼éo si─Ö, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç naszej publiczno┼Ťci ju┼╝ oszcz─Ödza i wi─Ökszo┼Ť─ç prezentacji mog┼éaby powiedzie─ç za nas. Drugiego dnia w wiosce La Portuchada przyj─Öli┼Ťmy inn─ů strategi─Ö. Zasiadaj─ůc w kole, zacz─Öli┼Ťmy od rozmowy z mieszka┼äcami: wpierw pytali┼Ťmy si─Ö o ich rodzin─Ö, prac─Ö, opowiadaj─ůc jednocze┼Ťnie o naszym ┼╝yciu, a dopiero p├│┼║niej przeszli┼Ťmy do temat├│w finansowych. Dzi─Öki temu wiedzieli┼Ťmy ju┼╝ lepiej z kim rozmawiamy, a i oni mogli dowiedzie─ç si─Ö wi─Öcej o nas. Gdy na ko┼äcu rozmowy spytali┼Ťmy, czy chcieliby si─Ö jeszcze czego┼Ť od nas dowiedzie─ç, zadali nam pytanie, na kt├│re nie┼éatwo da─ç odpowied┼║: ÔÇ×Dlaczego zdecydowali┼Ťcie si─Ö pojecha─ç na taki wolontariat?ÔÇŁ.
W┼éa┼Ťnie, dlaczego? Co kryje za sob─ů sztampowa odpowied┼║ ÔÇ×chcemy pomaga─ç ludziomÔÇŁ? Du┼╝o pisze si─Ö o tym, w jaki spos├│b ÔÇ×wolonturystykaÔÇŁ┬áÔÇô┬ápo┼é─ůczenie wolontariatu zagranicznego z turystyk─ů kraj├│w globalnego Po┼éudnia ÔÇô┬ásta┼éa si─Ö mi─Ödzynarodowym biznesem, a wyjazd na wolontariat rytua┼éem przej┼Ťcia dla wielu m┼éodych ludzi z kraj├│w zamo┼╝nego Zachodu. W Wielkiej Brytanii jest to niejako element obowi─ůzkowy, tak zwany┬ágap-year, czyli roku przerwy od nauki po uko┼äczeniu szko┼éy, w trakcie kt├│rego m┼éodzi ludzie podr├│┼╝uj─ů, pracuj─ů czy te┼╝ wyje┼╝d┼╝aj─ů na wolontariat w celu ÔÇ×odnalezienia siebieÔÇŁ. ÔÇ×WolonturystyceÔÇŁ stawia si─Ö dwa rodzaje zarzut├│w, co stanowi o pejoratywnym odcieniu tego terminu, w odr├│┼╝nieniu od bardziej neutralnego wyra┼╝enia ÔÇ×wolontariat zagranicznyÔÇŁ. Pierwszy rodzaj krytyki dotyczy tego, w jaki spos├│b mo┼╝e ona utrwala─ç umys┼éowy neokolonializm, o kt├│rym pisa┼é mi─Ödzy innymi Pawe┼é Cywi┼äski w post-tury┼Ťcie. Powielanie schematu bia┼éego cz┼éowieka z zamo┼╝nego ┼Ťrodowiska, kt├│ry przyje┼╝d┼╝a, by zbawia─ç potrzebuj─ůcych mieszka┼äc├│w kraj├│w globalnego Po┼éudnia, mo┼╝e przyczynia─ç si─Ö do utrwalania nier├│wnej relacji pomi─Ödzy ÔÇ×dobroczy┼äc─ůÔÇŁ a odbiorc─ů pomocy, odzwierciedlaj─ůcej relacj─Ö pomi─Ödzy ÔÇ×kolonizatoremÔÇŁ a ÔÇ×kolonizowanymÔÇŁ. Tego typu relacja utwierdza lokalnych mieszka┼äc├│w w przekonaniu, ┼╝e bez pomocy wolontariuszy z kraj├│w ÔÇ×rozwini─ÖtychÔÇŁ nigdy by sobie nie poradzili. Drugi typ zarzut├│w wobec ÔÇ×wolonturystykiÔÇŁ┬ádotyczy faktycznej efektywno┼Ťci tego typu projekt├│w rozwojowych. Wiele jest projekt├│w, kt├│re zupe┼énie nie osi─ůgaj─ů zamierzonych cel├│w, cz─Östo z powodu ich planowania na zasadzie ÔÇ×kopiuj-wklejÔÇŁ z innych cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata, bez uwzgl─Ödnienia specyficznych potrzeb ludno┼Ťci regionu, tak┼╝e z powodu pochopnej i nierzetelnej ewaluacji. Nawet je┼Ťli realizacja cel├│w projektu rzeczywi┼Ťcie mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do rozwoju regionu, innym aspektem efektywno┼Ťci jest to, czy wysy┼éanie w ┼Ťwiat student├│w o r├│┼╝nym stopniu przygotowania do pracy jest najlepszym sposobem na osi─ůgni─Öcie tych cel├│w.
O podej┼Ťciu ÔÇ×neokolonizatorskimÔÇŁ do wolontariatu s┼éysza┼éam ju┼╝ przed zapisaniem si─Ö na projekt w Panamie i ┼Ťwiadomie wybiera┼éam organizacj─Ö charytatywn─ů (Global Brigades), kt├│rej program opiera┼é si─Ö na sta┼éych konsultacjach z mieszka┼äcami wiosek obj─Ötych projektem. W materia┼éach przygotowawczych, kt├│re dostawali┼Ťmy od Global Brigades, du┼╝y nacisk po┼éo┼╝ony by┼é na u┼Ťwiadomienie wolontariuszom przekona┼ä i stereotyp├│w, jakie mogli mie─ç, przyje┼╝d┼╝aj─ůc po raz pierwszy do Panamy. Jednak mimo struktury programu oraz naszego przygotowania konieczne by┼éo, aby┼Ťmy, b─Öd─ůc na miejscu, potkn─Öli si─Ö kilka razy, zanim znale┼║li┼Ťmy bardziej otwart─ů i r├│wn─ů form─Ö wsp├│┼épracy. Konieczne by┼éo, aby┼Ťmy wpierw przygotowali wyk┼éad, kt├│ry nie mia┼é nic wsp├│lnego z potrzebami mieszka┼äc├│w, aby potem zorientowa─ç si─Ö, ┼╝e mo┼╝e lepiej by┼éoby zacz─ů─ç od zwyczajnej rozmowy z nimi. My┼Ťl─Ö, ┼╝e z wi─Öz├│w ÔÇ×umys┼éu neokolonialnegoÔÇŁ wyzwolili┼Ťmy si─Ö zupe┼énie, dopiero u┼Ťwiadamiaj─ůc sobie, ┼╝e w trakcie wolontariatu uczymy si─Ö tyle samo (a mo┼╝e nawet wi─Öcej) od lokalnych mieszka┼äc├│w, co oni od nas ÔÇô tak┼╝e na p┼éaszczy┼║nie ┼╝yciowej. Wiele os├│b, z kt├│rymi pracowali┼Ťmy, to niezwykle silni i zaradni ludzie, kt├│rzy zbudowali to, co maj─ů ÔÇô┬ásklep w wiosce, farm─Ö ┼Ťwi┼ä┬áÔÇô┬ápraktycznie od zera. Historie, kt├│re us┼éyszeli┼Ťmy od ludzi podczas pracy nad sprawami s─ůdowymi, otworzy┼éy nam oczy na z┼éo┼╝ono┼Ť─ç problem├│w systemu prawnego w Panamie. Praca z dzie─çmi u┼Ťwiadomi┼éa nam, ┼╝e nie trzeba chodzi─ç do ┼Ťwietnie wyposa┼╝onej szko┼éy, by mie─ç ogromne pok┼éady kreatywno┼Ťci i inteligencji.
W kwestii efektywno┼Ťci programu Global Brigades, przed wyjazdem doszukiwa┼éam si─Ö informacji o tym, jak przeprowadzaj─ů ewaluacj─Ö skutk├│w projektu. Jednak ocena skutk├│w programu nie jest prosta, gdy┼╝ poza sferami takimi jak rozwi─ůzywanie spraw s─ůdowych, gdzie sukces jest wymierny i osi─ůgalny w trakcie kilku miesi─Öcy, wiele program├│w tak zwanego zr├│wnowa┼╝onego rozwoju (ang. sustainable development) nie prowadzi do konkretnych skutk├│w widocznych na przestrzeni kilku miesi─Öcy. Na niekt├│re trzeba b─Ödzie poczeka─ç kilkana┼Ťcie, kilkadziesi─ůt lat. Prowadzone przez wolontariuszy warsztaty o ┼Ťrodkach ochrony przed przemoc─ů w rodzinie oraz o r├│wnych prawach p┼éci, je┼╝eli maj─ů mie─ç jaki┼Ť efekt, powinny wpierw doprowadzi─ç do zwi─Ökszonej ilo┼Ťci zg┼éosze┼ä przemocy na policj─Ö. Ten etap sprawia wra┼╝enie, jakby program mia┼é efekt przeciwny do zamierzonego. Dopiero wiele lat p├│┼║niej mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e stosunek do pewnych schemat├│w funkcjonowania rodzin faktycznie si─Ö zmienia. Jednak i w tym wypadku warsztaty by┼éyby zaledwie jednym z wielu czynnik├│w prowadz─ůcych do tych zmian, uzale┼╝nionych tak┼╝e od sukcesu innych program├│w, na przyk┼éad tych d─ů┼╝─ůcych do ekonomicznego uniezale┼╝nienia wiosek.
Panama
Organizacje charytatywne cz─Östo oskar┼╝a si─Ö o nieefektywne zarz─ůdzanie pieni─Ödzmi czy wpompowywanie ogromnej cz─Ö┼Ťci funduszy w administracj─Ö. Jednak sprawa efektywno┼Ťci nie ko┼äczy si─Ö na dobrej alokacji pieni─Ödzy, gdy┼╝ sukcesu organizacji non-profit nie ocenia si─Ö w procentach, tak jak w sektorze prywatnym. W sektorze, w kt├│rym cel jest d┼éugoterminowy i przez to tak trudny do oceny, tym istotniejszy staje si─Ö proces jego osi─ůgni─Öcia. Zatem czy mo┼╝na doprowadzi─ç do po┼╝─ůdanych cel├│w efektywniej ni┼╝ wysy┼éaj─ůc w ┼Ťwiat student├│w? Czy nie znale┼║liby si─Ö w danym kraju ludzie posiadaj─ůcy takie same, je┼Ťli nie lepsze, umiej─Ötno┼Ťci ni┼╝ przyjezdni?
Naiwne by┼éoby stwierdzenie, ┼╝e nie ma bardziej efektywnych metod. Owszem, mo┼╝na zebra─ç pieni─ůdze w inny spos├│b ni┼╝ fundraising prowadzony przez student├│w, a nast─Öpnie wys┼éa─ç samych prawnik├│w, ludzi perfekcyjnie m├│wi─ůcych po hiszpa┼äsku, ekspert├│w od cykl├│w rozrodczych ┼Ťwi┼ä. Czy to nie min─Ö┼éoby si─Ö ┬ájednak z koncepcj─ů obran─ů przez organizacj─Ö? Wyzby─ç si─Ö umys┼éu neokolonialnego, siedz─ůc w domu, jest bardzo trudno (wiem, pr├│bowa┼éam). Dopiero starcie z rzeczywisto┼Ťci─ů doprowadza do u┼Ťwiadomienia sobie pewnych schemat├│w my┼Ťlenia. Spotkania z lud┼║mi w klinikach prawniczych, praca z dzie─çmi w szkole, wszystkie te do┼Ťwiadczenia przyczyni┼éy si─Ö do tego, ┼╝e lepiej rozumiemy problemy ludzi w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata. Je┼╝eli niekt├│rzy z nas b─Öd─ů w przysz┼éo┼Ťci zajmowali si─Ö organizacj─ů nast─Öpnych program├│w rozwojowych, b─Öd─ů mieli ju┼╝ baga┼╝ do┼Ťwiadcze┼ä i b─Öd─ů bardziej ┼Ťwiadomi wyzwa┼ä. A efektywno┼Ť─ç mo┼╝na poprawi─ç tak┼╝e w inny spos├│b, na przyk┼éad poprzez lepsze przygotowanie wolontariuszy albo chocia┼╝byÔÇŽ dost─Öp do Internetu.
Krytyka ÔÇ×wolonturystykiÔÇŁ ma bardzo silne podstawy. W wielu przypadkach jest ona trafna. Ma jednak zadatki sta─ç si─Ö zbyt og├│lnikow─ů i zagarn─ů─ç r├│┼╝ne problemy do jednego worka. Uzasadniony zarzut o powierzchowny spos├│b pomagania, fast-food dla altruistycznego ego mo┼╝e bardzo ┼éatwo zosta─ç obalony, je┼╝eli sam stanie si─Ö powierzchowny. Konieczne jest g┼é─Öbsze wnikni─Öcie w t─Ö kwesti─Ö, by dostrzec, ┼╝e wolontariat zagraniczny mo┼╝e prze┼éamywa─ç schematy my┼Ťlenia, je┼╝eli towarzyszy mu podej┼Ťcie krytyczne, nieustanne kwestionowanie. Osi─ůgni─Öcie tego mo┼╝e doprowadzi─ç do zainspirowania m┼éodych ludzi, do zmiany ich sposob├│w my┼Ťlenia, a nawet ÔÇô┬ádo obalenia ÔÇ×umys┼éu neokolonialnegoÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś