magazyn lewicy katolickiej

Rakowski: Umysły skolonizowane

Sformu┼éowanie ÔÇ×wie┼ŤniakÔÇŁ oddaje przede wszystkim do┼Ťwiadczenie ludzi miast, kt├│rzy stykaj─ů si─Ö z nap┼éywaj─ůca do miasta ludno┼Ťci─ů wiejsk─ů. Mo┼╝na wr─Öcz powiedzie─ç, ┼╝e mieszkaniec wsi staje si─Ö stereotypowym ÔÇ×wie┼ŤniakiemÔÇŁ dopiero w momencie zetkni─Öcia z kultur─ů miejsk─ů.
Rakowski: Umysły skolonizowane
projekt okładki: Kuba Mazurkiewicz

Okre┼Ťlenie ÔÇ×wie┼ŤniakÔÇŁ to w dzisiejszym j─Özyku powszechnie u┼╝ywany, stygmatyzuj─ůcy epitet. Sk─ůd wzi─Ö┼éy si─Ö negatywne stereotypy o wsi, kt├│re za nim stoj─ů?

Stereotyp to nie tylko proste narz─Ödzie s┼éu┼╝─ůce do poni┼╝enia odmienno┼Ťci kulturowych czy spo┼éecznych. Ma on w sobie tak┼╝e potencja┼é oddawania pewnej prawdy o spotkaniu ludzi z r├│┼╝nych ┼Ťrodowisk. Czyje do┼Ťwiadczenie oddaje tak naprawd─Ö sformu┼éowanie ÔÇ×wie┼ŤniakÔÇŁ? Moim zdaniem przede wszystkim do┼Ťwiadczenie ludzi miast, kt├│rzy stykaj─ů si─Ö z nap┼éywaj─ůca do miasta ludno┼Ťci─ů wiejsk─ů. Mo┼╝na wr─Öcz powiedzie─ç, ┼╝e mieszkaniec wsi staje si─Ö stereotypowym ÔÇ×wie┼ŤniakiemÔÇŁ dopiero w momencie zetkni─Öcia z kultur─ů miejsk─ů. Jest to bardzo silnie zwi─ůzane z powojenn─ů histori─ů migracji do miast, do zak┼éad├│w pracy, z rewolucj─ů spo┼éeczn─ů, kt├│ra si─Ö wtedy dokona┼éa.

Na czym polega┼éa ta rewolucja?

Po II wojnie ┼Ťwiatowej ludzie ze wsi nie tylko staj─ů si─Ö s─ůsiadami rdzennych mieszka┼äc├│w miast, ale tak┼╝e zaczynaj─ů dominowa─ç w przestrzeni publicznej. Szybko ucz─ů si─Ö nowych zawod├│w, nowych kompetencji, tak┼╝e tych, kt├│re wcze┼Ťniej by┼éy domen─ů innych grup spo┼éecznych, cho─çby inteligencji. Ale przynosz─ů tak┼╝e swoj─ů odmienno┼Ť─ç. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e ┼╝ywio┼é ┼╝ycia wiejskiego z ca┼éym swoim bogactwem kulturowym trafi┼é w├│wczas do miasta.

┼Üwinie hodowane w wannach, kury na balkonach w mieszkaniach przybyszy ze wsi ÔÇô sceny znane ze wspomnie┼ä mieszka┼äc├│w powojennej Warszawy ÔÇô s─ů symbolem narodzin stereotypowego ÔÇ×wie┼ŤniakaÔÇŁ?

Zderzenie r├│┼╝nych ┼Ťwiat├│w spo┼éecznych sprawia, ┼╝e negatywne stereotypy staj─ů si─Ö niezwykle silne. Ale negatywny obraz ÔÇ×wie┼ŤniakaÔÇŁ nie powstaje od razu ÔÇô to dzieje si─Ö na przestrzeni wielu lat. Mieszka┼äcy wsi stopniowo zaczynaj─ů by─ç postrzegani jako osoby w jaki┼Ť spos├│b niepe┼éne, nieadekwatne. To bardzo dobrze wida─ç w komediach z okresu PRL. W bardzo popularnym filmie ÔÇ×Nie lubi─Ö poniedzia┼ékuÔÇŁ absurd rzeczywisto┼Ťci jest zbudowany na figurze migranta, kt├│ry przybywa ze wsi do miasta w poszukiwaniu cz─Ö┼Ťci do traktora. Bohater jest zupe┼énie zdezorientowany, nie do ko┼äca wie, czego chce. To posta─ç, kt├│rej brak podstawowych kompetencji cywilizacyjnych.

Kto tworzy ten negatywny obraz ÔÇ×wie┼ŤniakaÔÇŁ?

Obraz ten tworz─ů ludzie, kt├│rzy ┼╝yj─ů w miastach, przede wszystkim elity ÔÇô inteligencja, ┼Ťwiat nauk spo┼éecznych. Konstruowany przez nich obraz os├│b pochodzenia wiejskiego jest pewnym instrumentem, kt├│ry s┼éu┼╝y do my┼Ťlenia, do tworzenia wizji ┼╝ycia spo┼éecznego, a nie do prawdziwego rozpoznania reali├│w kultury wiejskiej. Elity czuj─ů si─Ö powo┼éane do tego, aby pewne standardy ┼╝ycia wyznacza─ç, my┼Ťle─ç o nich, pisa─ç, tworzy─ç.

Tyle tylko, ┼╝e ÔÇ×Nie lubi─Ö poniedzia┼ékuÔÇŁ czy filmy Barei to przecie┼╝ nie niszowe ÔÇ×kino inteligenckieÔÇŁ, ale filmy ogl─ůdane przez ca┼ée masy. Jeszcze innym przyk┼éadem mo┼╝e by─ç trylogia filmowa ÔÇ×Sami swoiÔÇŁ Sylwestra Ch─Öci┼äskiego ÔÇô re┼╝ysera, kt├│ry sam jest pochodzenia wiejskiego. To prowadzi nas do pytania o to, jak przybysze ze wsi przyjmuj─ů negatywne stereotypy pojawiaj─ůce si─Ö na ich temat?

To jest bardzo trudno uchwytny, ale niezwykle wa┼╝ny moment, w kt├│rym spos├│b my┼Ťlenia ludzi z miast o przybyszach ze wsi zaczyna by─ç bardzo silnie przejmowany przez tych, kt├│rzy do tych miast migruj─ů. To ten sam proces, kt├│ry opisywany jest przez teoretyk├│w z dziedziny studi├│w postkolonialnych. Grupa postrzegana jako stoj─ůca ni┼╝ej w hierarchii spo┼éecznej zaczyna pos┼éugiwa─ç si─Ö tym sposobem my┼Ťlenia i tym j─Özykiem, kt├│ry przed ni─ů sam─ů zakrywa wszystkie pozytywne elementy jej wyposa┼╝enia kulturowego. Czyni je czym┼Ť wstydliwym, ÔÇ×wie┼ŤniackimÔÇŁ w┼éa┼Ťnie – a wi─Öc przybysze ze wsi sami zaczynaj─ů swoje pochodzenie i pewne swoje cechy ukrywa─ç.

Jakie to s─ů cechy?

To charakterystyczne dla kultury wiejskiej koncentrowanie si─Ö na gospodarowaniu, na gromadzeniu r├│┼╝nych d├│br, korzystaniu z wszystkiego, co si─Ö mo┼╝e przyda─ç, co jest pod r─Ök─ů. R├│wnie┼╝ korzystanie z bardzo silnych wi─Özi rodzinnych, nieformalnych, popieranie swoich krewnych, tworzenie mini-instytucji spo┼éecznych o bardzo silnych zwi─ůzkach wzajemnego poparcia. Te i inne cechy kultury wiejskiej funkcjonuj─ů na wsi do dzi┼Ť, ale z perspektywy ludzi ┼╝yj─ůcych w miastach zosta┼éy zakwestionowane jako niew┼éa┼Ťciwe, a nawet ÔÇô stanowi─ůce bol─ůczk─Ö ca┼éego spo┼éecze┼ästwa polskiego.

M├│wimy ci─ůgle o okresie powojennym, ale ten w─ůtek, o kt├│rym pan teraz wspomnia┼é, dotyka ju┼╝ nie tylko stereotypu ÔÇ×wie┼ŤniakaÔÇŁ jako przybysza do miasta, kt├│remu ÔÇ×s┼éoma z but├│w wystajeÔÇŁ, ale r├│wnie┼╝ stereotyp├│w o wsi jako obszarze, kt├│ry jest ÔÇ×balastem modernizacjiÔÇŁ. Ten spos├│b my┼Ťlenia sta┼é si─Ö powszechny w┼Ťr├│d elit po 1989 roku. Jak przyj─Ö┼éo si─Ö wtedy uwa┼╝a─ç, mieszka┼äcy wsi ÔÇ×mentalnieÔÇŁ wci─ů┼╝ tkwi─ů w poprzednim systemie. Pojawi┼éy si─Ö wszystkie negatywne stereotypy o obszarach by┼éych PGR-├│w, w─ůtek homo sovieticusa, kt├│ry jest uwa┼╝any za wielki problem spo┼éecze┼ästwa.

Po 1989 roku rzeczywi┼Ťcie powstaje kolejne wcielenie stereotypu wiejsko┼Ťci i ÔÇ×wie┼ŤniactwaÔÇŁ. Nowa klasa ┼Ťrednia, jako wyobra┼╝ony trzon nowoczesnego spo┼éecze┼ästwa, wydaje si─Ö grup─ů nie do ko┼äca przygotowan─ů, kompetentn─ů ÔÇô w┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e zwraca si─Ö uwag─Ö na jej ch┼éopsk─ů genealogi─Ö. Stygmatyzowanie wiejsko┼Ťci po transformacji wywodzi si─Ö z przekonania, ┼╝e to, co pochodzi ze ┼Ťrodowisk wiejskich, uniemo┼╝liwia zafunkcjonowanie klasy ┼Ťredniej i spo┼éecze┼ästwa mieszcza┼äskiego, czy w og├│le spo┼éecze┼ästwa obywatelskiego. Mam jednak wra┼╝enie, ┼╝e ten proces nie m├│g┼éby si─Ö dokona─ç bez tej pierwszej, powojennej fali stereotypizacji wiejsko┼Ťci.

Inn─ů ciekaw─ů kwesti─ů jest to, jak kreuje si─Ö pami─Ö─ç o PRL-u. Komu przypisywana jest najwi─Öksza rola w tworzeniu aktywno┼Ťci obywatelskiej, kt├│ra doprowadzi┼éa do obalenia systemu?

Z pewno┼Ťci─ů nie mieszka┼äcom wsiÔÇŽ

W┼éa┼Ťnie. Ca┼éa pami─Ö─ç o niezwyk┼éej mobilizacji spo┼éecznej, kt├│ra mia┼éa miejsce wraz z narodzinami ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, sprowadza si─Ö do pami─Öci o wydarzeniach w wielkich miastach. Nie czuj─Ö si─Ö uprawniony do tego, by ocenia─ç, do kogo ta historia oporu w okresie PRL-u nale┼╝y, ale na pewno warto uwa┼╝nie si─Ö przygl─ůda─ç temu, kto histori─Ö obalenia PRL-u obecnie wytwarza i jaki jest jej obraz. Nie ma tam miejsca na histori─Ö oddolnego nurtu obecnego na wsi, ┼é─ůcz─ůcego si─Ö z histori─ů wiejskiej niezale┼╝no┼Ťci i oporu. Przecie┼╝ grup─ů, kt├│ra w najwi─Ökszym stopniu przeciwstawi┼éa si─Ö gospodarce centralnie sterowanej, s─ů w┼éa┼Ťnie mieszka┼äcy wsi. Wie┼Ť by┼éa w stanie projekty socjalistyczne sprytnie wykorzysta─ç i przerobi─ç do tego stopnia, ┼╝e tak naprawd─Ö wiele wsi funkcjonowa┼éo w bardzo autonomiczny spos├│b.

To nie zgadza si─Ö raczej z powszechnym wyobra┼╝eniem o wsi ÔÇ×za komunyÔÇŁÔÇŽ Czy mo┼╝e pan poda─ç jakie┼Ť przyk┼éady?

To np. fenomen ÔÇ×czyn├│w spo┼éecznychÔÇŁ, kt├│re by┼éy wykorzystywane przez wsp├│lnoty wiejskie dla osi─ůgni─Öcia w┼éasnych cel├│w ÔÇô zbudowania remizy, kaplicy czy o┼Ťrodka zdrowia. Inny przyk┼éad to samorz─ůdno┼Ť─ç i samoorganizacja mieszka┼äc├│w wsi. Do rady gromadzkiej zwykle trafia┼éy osoby nie z klucza partyjnego, tylko takie, kt├│re by┼éy promowane przez lokalne, wiejskie ┼Ťrodowiska. W latach 70. to jest w og├│le rodzaj alternatywnej historii, w kt├│rej ca┼éa przemiana obecna w Polsce Ludowej wygl─ůda zupe┼énie inaczej. To, co my rozpoznajemy jako absurdaln─ů, niepotrzebn─ů edukacj─Ö techniczn─ů, zawodow─ů, przygotowanie do pracy w fabrykach, hutach, stalowniach, nie jest traktowane jako element rozwoju spo┼éecznego, z kt├│rego mo┼╝na by─ç dumnym. Za to jak si─Ö pos┼éucha opowie┼Ťci ludzi ze wsi, kt├│rzy prze┼╝yli powojenn─ů przemian─Ö, to dla nich czym┼Ť zupe┼énie niezwyk┼éym by┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç uczenia si─Ö w internatach, poza kontrol─ů rodziny, to niesamowite otwarcie si─Ö na ┼Ťwiat, do┼Ťwiadczenie indywidualnej wolno┼Ťci. To s─ů opowie┼Ťci, kt├│re przypominaj─ů troch─Ö dzisiejsze do┼Ťwiadczenie ÔÇ×pokolenia ErasmusaÔÇŁ. A zatem wie┼Ť potrafi┼éa przeku─ç to, co mo┼╝e by─ç traktowane jako zniewolenie, na dzia┼éania, kt├│re s─ů zacz─ůtkiem wolno┼Ťci czy podmiotowo┼Ťci na szczeblu lokalnym.

Ca┼éy wywiad z Tomaszem Rakowskim przeczytasz w numerze ÔÇ×ChamofobiaÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś