Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Raj dla sprzedawc贸w lemoniady

To nie gry nas indoktrynuj膮, lecz my sami szukamy w nich potwierdzenia swoich przyzwyczaje艅.
Raj dla sprzedawc贸w lemoniady
Ilustr.: Karol Mularczyk

Obaw臋 z lat 90., wed艂ug kt贸rej gry komputerowe mia艂y nas wychowa膰 na seryjnych morderc贸w, rozwia艂o samo 偶ycie. Gry s膮 dzi艣 wszechobecne i ju偶 drugie doros艂e pokolenie ma z nimi do czynienia od dzieci艅stwa, a mimo to statystyki brutalnych przest臋pstw nie wzrastaj膮.艁atwiej obroni膰 opini臋, 偶e gry wychowuj膮 odbiorc贸w na neolibera艂贸w i nacjonalist贸w; zdo艂amy bowiem wskaza膰 grupy fan贸w, dla kt贸rych granie w gry jest g艂贸wnym sposobem wyra偶ania聽tych postaw. Na przyk艂ad kiedy rozmawia si臋 z mi艂o艣nikami takich produkcji jak seria 鈥濫uropa Universalis鈥,聽pozwalaj膮ca na obj臋cie rz膮d贸w nad 艣redniowiecznym pa艅stwem i oferuj膮ca聽szans臋 podbicia 艣wiata, spotka膰 mo偶na zar贸wno ludzi, kt贸rzy bawi膮 si臋 w alternatywn膮 histori臋 bez podtekst贸w, jak i takich, kt贸rzy zaskakuj膮co powa偶nie fantazjuj膮 na przyk艂ad o zaj臋ciu Moskwy i Stambu艂u przez Jana III Sobieskiego. Sam si臋 czasem zastanawiam, czy gry faktycznie wzmacniaj膮 tego rodzaju postawy, i dochodz臋 do wniosku, 偶e tak, ale tylko z pewnymi zastrze偶eniami i z troch臋 innych powod贸w, ni偶 nam si臋 na co dzie艅 wydaje.

C贸偶 to jest prawda (w grach wideo)?

W grach, podobnie jak w innych 艣rodkach wyrazu, autor wraz z odbiorc膮 decyduj膮, co jest 鈥瀙rawdziwe鈥. Odr贸偶niamy kryminaln膮 beletrystyk臋 od kryminalistyki, morderstwo dokonane przez Balladyn臋 od morderstwa dokonanego przez aktork臋, kt贸ra j膮 gra na scenie, a czyn gracza w grze od czynu cz艂owieka, kt贸ry opr贸cz tego, 偶e co艣 zrobi艂, bywa te偶 graczem. Je偶eli powiemy wi臋c graczowi: 鈥瀘d teraz masz bezlito艣nie d膮偶y膰 do bankructwa twoich konkurent贸w鈥, b臋dzie to z jego punktu widzenia zadanie, kt贸re mu wyznaczono w grze, ale nie w 偶yciu. Dotyczy ono jego wewn膮trzgrowej persony, z kt贸r膮 si臋 uto偶samia na czas rozgrywki, jednocze艣nie rozumiej膮c, 偶e ni膮 nie jest. Dlatego poza gr膮 jej regu艂y nie maj膮 偶adnej si艂y. A im bardziej jawnie je formu艂ujemy, tym bardziej jasne staje si臋, 偶e s膮 tylko cz臋艣ci膮 rozgrywki, nie elementem zaczerpni臋tym z rzeczywisto艣ci.

Gdy raz na rok czytamy w internecie, 偶e jeden gracz zrobi艂 drugiemu krzywd臋 z powodu zniewagi odniesionej we wsp贸lnej rozgrywce, to nie dlatego, 偶e gra podyktowa艂a im takie zachowanie, lecz w艂a艣nie dlatego, 偶e 偶adnych regu艂 tutaj nie mia艂a. W luk臋 wkroczy艂y zasady lepiej lub gorzej poj臋tego kole偶e艅stwa, zapo偶yczone ze 艣wiata rzeczywistego. Gdyby autorzy gry przewidzieli tak膮 sytuacj臋 i wprowadzili zasad臋, 偶e za zniewag臋 nale偶y si臋 sto punkt贸w karnych b膮d藕 rundka wok贸艂 boiska, gracze pos艂u偶yliby si臋 ni膮 i prawdopodobnie uznali spraw臋 za rozstrzygni臋t膮. Ale autorzy na to nie wpadli i 偶adnej regu艂y nie przygotowali, a gracze spotkali si臋 z sytuacj膮, w kt贸rej gra nie powiedzia艂a im, co maj膮 zrobi膰. Dopowiedzieli wi臋c od siebie co艣, co pochodzi艂o z ich w艂asnego do艣wiadczenia. Regu艂y gry wymiesza艂y si臋 z regu艂ami 艣wiata.

W tym przyk艂adzie przenikanie mi臋dzy prawd膮 a fikcj膮 nast膮pi艂o z powodu niedopatrzenia, ale autorzy gier mog膮 r贸wnie偶 rozmy艣lnie ukrywa膰 ich regu艂y przed odbiorcami, tak aby graczom wydawa艂o si臋, 偶e sami na co艣 wpadli, podczas gdy w rzeczywisto艣ci gra ich do tego sprowokowa艂a. Najcz臋stsz膮 motywacj膮 dla takich szarad jest wygoda i satysfakcja samego odbiorcy. T艂umaczenie po kolei wszystkich zale偶no艣ci wyst臋puj膮cych w danej grze jest odpowiednikiem obja艣niania dowcip贸w w skeczu.

Wiele przekona艅 ekonomicznych, kt贸rym dajemy wyraz w grach, przynosimy z zewn膮trz. Same gry cz臋sto nie narzucaj膮 nam interpretacji swoich regu艂. Na przyk艂ad typowo growym rozwi膮zaniem jest wyposa偶enie bohatera w 鈥瀙unkty 偶ycia鈥, kt贸re traci si臋 w wyniku pomy艂ek, a odzyskuje na skutek wymiany zasob贸w, takich jak 鈥瀗apoje lecznicze鈥 i 鈥瀦estawy pierwszej pomocy鈥. Skoro wymieniamy zasoby, to mechanizm utraty i odzyskiwania zdrowia przez bohatera kreuje pewn膮 ekonomi臋. Naturaln膮 konsekwencj膮 s膮 ekonomiczne zachowania ze strony graczy, takie jak oszcz臋dzanie napoj贸w leczniczych na czarn膮 godzin臋. Gra niekoniecznie jest zbilansowana tak, 偶eby zach臋ca膰 do oszcz臋dzania, a jednak gracze oszcz臋dzaj膮, bo tak ich wychowano.

呕eby wyeliminowa膰 to zachowanie, autorzy gier cz臋sto odchodz膮 od na艣ladowania rzeczywisto艣ci i umawiaj膮 si臋 z graczami, 偶e utrata zdrowia jest tymczasowa. Na przyk艂ad przemija, gdy si臋 stanie na chwil臋 w bezruchu. Zauwa偶my, 偶e nie wyrabia to w graczach fa艂szywego przekonania o nie艣miertelno艣ci, poniewa偶 ich intuicyjne zrozumienie w艂asnego cia艂a jest dostatecznie silne, by rozpozna膰 mechanizm z gry jako fikcj臋.

Nie znaczy to jednak, 偶e na grach, podobnie jak na innych mediach, nie spoczywa odpowiedzialno艣膰 za wpajanie ludziom okre艣lonych przekona艅. Zw艂aszcza w zakresie ekonomii wi臋kszo艣膰 odbiorc贸w ma bardzo z艂e wykszta艂cenie i jest podatna na nieporozumienia. Tworz膮c gr臋, kt贸ra przedstawia pewn膮 ekonomi臋, mo偶emy z g贸ry za艂o偶y膰, 偶e nasze niedopowiedzenia i uproszczenia b臋d膮 interpretowane w okre艣lony, na og贸艂 b艂臋dny spos贸b i 偶e w tym sensie nasza gra b臋dzie si臋 przyczynia膰 do propagowania okre艣lonych postaw.

A mo偶e gry s膮 socjalistyczne?

W potocznym my艣leniu o ekonomii przewija si臋 anegdota o lemoniadzie. Idzie to tak: kupi臋 za dziesi臋膰 z艂otych cytryny i cukier, zrobi臋 z nich lemoniad臋 i sprzedam j膮 za dwadzie艣cia z艂otych. Za dwa razy wi臋ksze pieni膮dze kupi臋 dwa razy wi臋cej sk艂adnik贸w, przyrz膮dz臋 dwa razy wi臋cej lemoniady, zarobi臋 dwa razy wi臋cej pieni臋dzy i tak oto wnet si臋 dorobi臋. Anegdota jest bzdurna, bo nie uwzgl臋dnia chocia偶by popytu i poda偶y. W prawdziwym 偶yciu szybko odkry艂bym, 偶e nie mog臋 ju偶 sprzeda膰 wi臋cej lemoniady, poniewa偶 nie ma na ni膮 wi臋cej ch臋tnych.

Co innego w grze. Rozrywkowa symulacja ekonomii zak艂ada zwykle niesko艅czenie du偶y rynek, na kt贸rym mamy symboliczn膮 lub wr臋cz 偶adn膮 konkurencj臋. W 艣wiecie gry mieszka by膰 mo偶e pi臋膰 postaci na krzy偶, ale i tak kupi膮 od nas ka偶d膮 ilo艣膰 lemoniady i dostarcz膮 dowoln膮 liczb臋 cytryn. Ma艂o tego: wi臋kszo艣膰 gier osadza gracza w rynku 艣ci艣le uregulowanym, w kt贸rym zadane z g贸ry (cho膰 niekoniecznie sta艂e) s膮 albo ceny produkt贸w, albo ich dost臋pno艣膰. W absolutnie ka偶dej grze wieloosobowej, nawet takiej jak 鈥濫ve Online鈥, kt贸rej autorzy rozmy艣lnie kreuj膮 wizj臋 wszech艣wiata niemal ca艂kowicie pozbawionego regulacji prawnych, wszystkie parametry ekonomiczne poddane s膮 ich kontroli. To autorzy decyduj膮, 偶e w asteroidach b臋dzie troch臋 wi臋cej lub mniej surowc贸w kopalnych, a z wrak贸w zestrzelonych okr臋t贸w pirackich troch臋 cz臋艣ciej lub rzadziej b臋dzie mo偶na wydoby膰 warto艣ciowe podzespo艂y. Gracze mog膮 stara膰 si臋 stworzy膰 niezale偶ny czarny rynek, ale tw贸rcom nietrudno聽b臋dzie dopilnowa膰, by nie osi膮gn膮艂 on wi臋kszych rozmiar贸w.

To uproszczenie jest autorom potrzebne, poniewa偶 ekonomia w grze nie s艂u偶y do tego, 偶eby wiernie ilustrowa膰 rzeczywisto艣膰, lecz do tego, 偶eby gracz dobrze si臋 bawi艂. Bezradno艣膰 wobec inflacji lub niedobor贸w jest ma艂o zabawna, podobnie jak rzeczywiste skutki postrza艂贸w i ran ci臋tych. Kluczowym elementem prze偶ycia zwi膮zanego z graniem w prawie ka偶d膮 gr臋 jest poczucie sprawczo艣ci, wi臋c autorzy rozmy艣lnie ustawiaj膮 regu艂y tak, by gracz wyni贸s艂 z rozgrywki wra偶enie, 偶e co艣 od niego zale偶y. Na przyk艂ad kiedy wprowadzaj膮 do gry nowy rekwizyt, zani偶aj膮 jego koszt, by gracze 鈥瀞ami z siebie鈥 po niego si臋gali, uznawszy, 偶e to si臋 鈥瀘p艂aca鈥. Gdy rekwizyt si臋 rozpowszechni, a gracze naucz膮 si臋 z niego korzysta膰, promocja si臋 ko艅czy, ale w taki spos贸b, by wygl膮da艂o to na spontaniczne zachowanie 鈥瀝ynku鈥, a nie centralne sterowanie dost臋pno艣ci膮 zasob贸w, kt贸rym jest w rzeczywisto艣ci.

Dlatego nie dziwi臋 si臋, chocia偶 bardzo si臋 martwi臋, 偶e gracze potem m贸wi膮: 鈥瀏dybym mia艂 biznes, toby jego sukces zale偶a艂 g艂贸wnie ode mnie鈥, albo: 鈥瀏dybym by艂 偶o艂nierzem, tobym tyle trenowa艂, 偶e potem bym wszystkich wrog贸w ojczyzny powystrzela艂鈥.

To, 偶e ludzie nie zachowuj膮 zdolno艣ci do walki po dwudziestokrotnym trafieniu pociskami z broni palnej, jest wiedz膮 powszechn膮. Uczy nas o tym szko艂a, dom, a nawet popkultura. Dlatego cho膰 gry cz臋sto wci膮gaj膮 nas w absurdalne fantazje o heroicznych wyczynach, zachowujemy 艣wiadomo艣膰, 偶e to tylko fantazje. Natomiast fakt, 偶e sprzedanie komu艣 szklanki lemoniady wp艂ywa na to, czy ten kto艣 zechce wypi膰 nast臋pn膮 szklank臋, wymyka si臋 intuicji (mimo 偶e staje si臋 oczywisty, gdy si臋 o nim powie na g艂os). W rezultacie gracz, kt贸ry w danej grze dzia艂a w ekonomii centralnie planowanej, mo偶e by膰 艣wi臋cie przekonany, 偶e w艂a艣nie si艂uje si臋 z niewidzialn膮 r臋k膮 rynku. Po prostu nie ma wyrobionej spostrzegawczo艣ci i nie zauwa偶a otaczaj膮cych go regulacji. Gdyby jednak cz臋艣ci膮 szkolnego wychowania by艂 trening w zwracaniu uwagi na takie mechanizmy, by膰 mo偶e m贸wiliby艣my, 偶e gry robi膮 z ludzi socjalist贸w, poniewa偶 odrzucaj膮 podstawowe regu艂y konkurencji rynkowej.

Nowe gry, nowe opowie艣ci

Wsp贸艂czesne gry s膮 wi臋c najcz臋艣ciej nie tyle narz臋dziami propagandy, ile wzmacniaczami trend贸w. Nie jest to przypad艂o艣膰 w艂a艣ciwa tylko temu medium. Saga o wied藕minie, jeden z najbardziej znacz膮cych cykli powie艣ciowych prze艂omu wiek贸w, to do艣膰 wyra藕na tyrada na rasizm, zabobon i korupcj臋 w艂adzy. Jednak bez trudu trafimy w internecie na jej m艂odszych odbiorc贸w, kt贸rzy zrozumieli z niej g艂贸wnie tyle, 偶e lud jest ciemny, elfy sprzedajne, kobiety to wied藕my, a Geralt to kozak. Bycie fanami Sapkowskiego nie przeszkadza im w z艂oszczeniu si臋 na autor贸w adaptacji serialowej za ich pomys艂, by g艂贸wn膮 bohaterk臋 zagra艂a aktorka o nies艂owia艅skiej urodzie.

Niedopatrzenie b膮d藕 zaniedbanie autor贸w polega na og贸艂 na tym, 偶e kiedy bohater ich utworu pasuje do rozpowszechnionego szablonu, takiego jak pogromca potwor贸w czy drobny przedsi臋biorca, to b臋dzie szablonowo nadinterpretowany. Mo偶emy wyposa偶y膰 go w rozterki moralne i prospo艂eczn膮 wra偶liwo艣膰, kt贸re zostan膮 rado艣nie zignorowane, poniewa偶 nie mieszcz膮 si臋 w tym, jak takie postacie zwyk艂o si臋 rozumie膰. Je偶eli chcemy wej艣膰 w polemik臋 ze zjawiskiem takim jak kapitalizm, musimy zademonstrowa膰 odbiorcy, 偶e dany szablon nie dzia艂a.

W 鈥濻unless Sea鈥, jednej z moich ulubionych wariacji na temat 鈥瀌zielnego kapitana podr贸偶uj膮cego od wyspy do wyspy z 艂adowni膮 pe艂n膮 skarb贸w鈥, zaanga偶owanie si臋 w t臋 w艂a艣nie czynno艣膰 prowadzi do niewyp艂acalno艣ci. Podstaw膮 utrzymania s膮 zlecenia od pa艅stwa, kt贸re p艂aci nam przyzwoite pieni膮dze za dostarczanie raport贸w z poszczeg贸lnych port贸w 鈥 inaczej m贸wi膮c, za szpiegostwo. Przy okazji mo偶na dorobi膰 na boku drobnym handlem. Ciekawym smaczkiem wydaje mi si臋 to, 偶e zanim gra sk艂oni nas do podj臋cia pa艅stwowych zlece艅, ju偶 zd膮偶y nam owo pa艅stwo nieco obrzydzi膰 jako dekadenck膮, skorumpowan膮 biurokracj臋. Trudniej nam zignorowa膰 fakt, 偶e wyl膮dowali艣my na pa艅stwowym garnuszku, skoro najpierw musieli艣my si臋 do niego przem贸c.

Na opowiedzenie czekaj膮 te偶 role, kt贸re po prostu kojarz膮 si臋 lewicowo. Mamy ju偶 bardzo wiele gier, w kt贸rych gracz zaczyna艂by jako inwestor w bezpiecznej sytuacji materialnej i d膮偶y艂 do jeszcze wi臋kszego bogactwa, a bardzo ma艂o takich, w kt贸rych gracz 偶y艂by w slumsie, jego celem za艣 by艂oby zbudowanie lokalnej spo艂eczno艣ci. Nie jest trudno opracowa膰 pomys艂 gry osadzonej w p贸藕nym kapitalizmie, w kt贸rej zapewnialiby艣my graczowi poczucie sprawczo艣ci, daj膮c mu mo偶liwo艣膰 obycia si臋 bez pieni臋dzy. Trudniej znale藕膰 kogo艣, kto wy艂o偶y na produkcj臋 takiej gry przynajmniej sto czy dwie艣cie tysi臋cy z艂otych.

Si艂膮 rzeczy gracze nie s膮 w graniu 鈥瀕ewicowych鈥 r贸l wytrenowani. Podobnie autorzy, wychowani na opowie艣ciach o 鈥瀞amosiach鈥, kt贸re same, jedynie prac膮 w艂asnych r膮k, pokonuj膮 wszelkie przeciwno艣ci i podejmuj膮 wielkie przedsi臋wzi臋cia. Maj膮 oni cz臋sto (cho膰 coraz rzadziej!) trudno艣ci z przestawieniem si臋 na nowe sposoby my艣lenia o swoich postaciach i 艣wiatach. Nie jest wcale 艂atwo zagra膰 w gr臋, kt贸ra dzia艂a inaczej, ni偶 to si臋 przyj臋艂o! W艂a艣nie to, a nie jakiekolwiek sprowadzanie graczy na manowce, jest prawdziw膮 bol膮czk膮 tego medium.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij