Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Przypadek ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ. Czy wszystko, co na scenie, jest fikcj─ů?

W rozmowie z Mikiem Urbaniakiem dla portalu Gazeta.pl Pawe┼é Sztabowski, wicedyrektor Teatru Powszechnego, m├│wi: ÔÇ×Teatr nie obra┼╝a niczyich uczu─ç religijnych. To absurdÔÇŁ. Jak to si─Ö dzieje, ┼╝e gdy cz─Ö┼Ť─ç os├│b czuje si─Ö obra┼╝ona, inne zupe┼énie nie rozumiej─ů, w czym tkwi problem?
Przypadek ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ. Czy wszystko, co na scenie, jest fikcj─ů?
ilustr.: Dominika Hoyle

Temat ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ w Teatrze Powszechnym od lutego rozr├│s┼é si─Ö w prasie i na ulicy, a ko┼äca nie wida─ç. Organizowane s─ů coraz to nowe┬ámanifestacje. Wydaje si─Ö jednak, ┼╝e przeczucia zwi─ůzane z debat─ů publiczn─ů wywo┼éan─ů spektaklem si─Ö potwierdzi┼éy. Tak jak si─Ö tego spodziewali┼Ťmy, ugruntowuje si─Ö┬á podzia┼é na entuzjast├│w i tych, kt├│rym sprawiaj─ů przykro┼Ť─ç blu┼║niercze w ich odczuciu gesty, a mi─Ödzy dwiema grupami stoi kordon policji. W ten spos├│b skandal sta┼é si─Ö stymulantem kolejnego rozdzia┼éu wojny politycznej. Bole┼Ťnie jasno przekonujemy si─Ö, ┼╝e przedstawienie nie doprowadzi┼éo i chyba ju┼╝ nie doprowadzi do debaty publicznej na tematy pedofilii w Ko┼Ťciele czy hipokryzji polskiego spo┼éecze┼ästwa.

Problemem najlepiej s┼éyszanym, nad czym ubolewa w oficjalnym o┼Ťwiadczeniu Dyrekcja Teatru Powszechnego, sta┼éa si─Ö formalna strona spektaklu. R├│wnie┼╝ Klub Inteligencji Katolickiej wyda┼é o┼Ťwiadczenie w tej sprawie, reprezentuj─ůc widz├│w, w kt├│rych religijno┼Ť─ç uderzaj─ů drastyczne ┼Ťrodki wyrazu. Na zarzut obrazy uczu─ç religijnych w rozmowie z Mikiem Urbaniakiem dla portalu Gazeta.pl Pawe┼é Sztabowski, wicedyrektor Teatru Powszechnego, odpowiada: ÔÇ×Teatr nie obra┼╝a niczyich uczu─ç religijnych. To jest absurdÔÇŁ. ÔÇ×Wszystko, co dzieje si─Ö na scenie, jest fikcj─ůÔÇŁ ÔÇô┬áprzypominaj─ů aktorzy ze sceny, za nimi powtarzaj─ů to przedstawiciele w┼éadz teatru i wielu krytyk├│w. Jak to si─Ö dzieje, ┼╝e gdy cz─Ö┼Ť─ç os├│b czuje si─Ö obra┼╝ona, inni zupe┼énie nie rozumiej─ů, w czym tkwi problem?

Ks. prof. Andrzej Dragu┼éa podejmuje pr├│b─Ö wyja┼Ťnienia tej rozbie┼╝no┼Ťci w artykule na temat ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ, opublikowanym w Tygodniku Powszechnym. Nieporozumienie mo┼╝e wynika─ç ze zmieszania dw├│ch porz─ůdk├│w: sakralnego i artystycznego. Nie wolno zapomina─ç, ┼╝e zar├│wno j─Özyk sztuki, jak i j─Özyk liturgiczny budowane s─ů poprzez symbole, lecz w zupe┼énie r├│┼╝ny spos├│b. Dla cz┼éowieka wierz─ůcego ca┼éowanie krzy┼╝a staje si─Ö rzeczywistym gestem uwielbienia Boga. W teatrze gest pozostaje symbolem odnosz─ůcym si─Ö do semantycznych powi─ůza┼ä, aktywuj─ůcych skojarzenia i emocje widza. Mamy wi─Öc do czynienia z dwiema zupe┼énie r├│┼╝nymi wra┼╝liwo┼Ťciami, kt├│re Hans Betling definiuje poprzez terminy ÔÇ×ery obrazuÔÇŁ ÔÇô┬ákiedy obraz by┼é przedmiotem kultu ÔÇô┬ái ÔÇ×ery sztukiÔÇŁ ÔÇô┬ákult zosta┼é zast─ůpiony przez kategorie estetyczno-artystyczne.

Problem ze zrozumieniem ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ w Powszechnym bierze si─Ö cz─Östo z tego, ┼╝e widz swoj─ů wra┼╝liwo┼Ťci─ů odbiorcz─ů pozostaje w erze obrazu. Podczas gdy dla re┼╝ysera scena ┼Ťci─Öcia krzy┼╝a pi┼é─ů mechaniczn─ů oznacza, upraszczaj─ůc, rozdzia┼é pa┼ästwa od Ko┼Ťcio┼éa, dla widza sprzed ery sztuki pozostaje podniesieniem r─Öki na krzy┼╝-symbol ┼Ťwi─Öty. Wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b, widz─ůc wiadom─ů papiesk─ů statu─Ö i wiadom─ů scen─Ö seksu oralnego ma w sobie du┼╝o niezgody na takie dzia┼éanie ÔÇô czu─ç to w ciszy panuj─ůcej na widowni. Jej przyczyn─ů nie jest mo┼╝e tylko wieloletnie tabu dotycz─ůce m├│wienia o Ko┼Ťciele, jak proponuj─ů niekt├│rzy krytycy, ale w┼éa┼Ťnie fakt, ┼╝e ka┼╝dy uczestniczy┼é cho─ç raz w theatrum sacrum, a w jego pami─Öci pozostaj─ů Bo┼╝y szale┼äcy, kt├│rzy umierali, nie chc─ůc zdepta─ç ikony (jak na przyk┼éad w obrazie filmowym Martina Scorsesego, ÔÇ×Milczenie). Cho─ç dobrze si─Ö ju┼╝ zadomowili┼Ťmy w erze sztuki, to w ka┼╝dym z widz├│w pozostaj─ů ukryte echa ÔÇ×nienowoczesnegoÔÇŁ my┼Ťlenia. Taki punkt widzenia wydaje si─Ö wykorzystywa─ç Olivier Frlji─ç, a wraz z kolejnymi scenami klaruj─ů si─Ö niewygodne pytania: czy wszystko, co na scenie, jest fikcj─ů? Czy przygl─ůdali┼Ťmy si─Ö tylko symbolom? I wreszcie pytanie o to, w kt├│rej epoce jeste┼Ťmy jako widzowie.

Czy taka prowokacja to cel sam w sobie? Artysta w wywiadzie opublikowanym na stronie portalu Dwutygodnik.com podkre┼Ťla, ┼╝e forma jest dla niego sposobem przekazania tre┼Ťci i w┼éa┼Ťnie dlatego tak wa┼╝na i wymagaj─ůca bezustannego redefiniowania. Sko┼äczy┼é si─Ö czas tragedii, kt├│ra przy zachowaniu zasad trzech jedno┼Ťci i dekorum wzbudza uczucia lito┼Ťci i trwogi. Co wi─Öcej, prowokacja jest elementem niezast─ůpionym, poniewa┼╝ to w┼éa┼Ťnie ona nie tylko zmusza widza do my┼Ťlenia, ale umo┼╝liwia dotarcie do sfery emocjonalno-duchowej. Wykorzystana w spos├│b ┼Ťwiadomy, uaktywnia katartycznego, dionizyjskiego ducha tragedii, to znaczy nie tylko wzbudza rozumow─ů refleksj─Ö, nie tylko mimowolne powoduje czucie czego┼Ť, ale mo┼╝e dotrze─ç a┼╝ do tego, co my katolicy nazywamy sumieniem, do duchowo┼Ťci.

Jak widzimy, sens spektaklu nie ogranicza si─Ö wi─Öc do wyzywaj─ůcych pyta┼ä o j─Özyk teatru, lecz ma w nieznosz─ůcy sprzeciwu ÔÇô┬ábo anga┼╝uj─ůcy na poziomie emocjonalnym, a nawet duchowym ÔÇô┬áspos├│b zwraca─ç uwag─Ö na choroby dotykaj─ůce polskie spo┼éecze┼ästwo niezmiennie od czas├│w Wyspia┼äskiego. Za przyk┼éad mo┼╝e pos┼éu┼╝y─ç ┬áscena, w kt├│rej zosta┼é bezpo┼Ťrednio zacytowany tekst Wyspia┼äskiego, dotycz─ůcy nieochrzczonych dzieci Dziewki z wioski. Czytaj─ůc dramat w jakim┼Ť bezpiecznym pokoju czy kawiarni, czytelnik nie wzrusza si─Ö do g┼é─Öbi (lub w og├│le si─Ö nie wzrusza) napi─Öciem powsta┼éym mi─Ödzy M┼éod─ů i Dziewk─ů, poetyckie s┼éowa nie uruchamiaj─ů dzi┼Ť silnych emocji. Kumuluj─ů si─Ö problemy, denerwuj─ůca sytuacja, ale nihil novi sub sole: kolejna strona, kolejny akt. Kiedy jednak ta sama niesprawiedliwo┼Ť─ç rozgrywa si─Ö na scenie, spot─Ögowana groteskow─ů form─ů, emocje a┼╝ czu─ç w powietrzu: na scenie krzyki, rechoty ÔÇô widownia milczy.

Nie do┼Ť─ç, ┼╝e fragmenty tekstu bez problemu aktywuj─ů w g┼éowie widza ca┼é─ů histori─Ö zawart─ů w dramacie, to jeszcze konfrontuje si─Ö je z poprzednimi poruszanymi problemami, jak na przyk┼éad nadu┼╝ywaniem w┼éadzy przez ksi─Ö┼╝y, faryzeizm wiernych, to, ┼╝e zamiast skupi─ç si─Ö na s┼éowach Jana Paw┼éa II, czy w og├│le na d─ů┼╝eniu do wzrastania w mi┼éo┼Ťci (bo o tym jest fragment homilii ods┼éuchiwany podczas wjazdu figury papie┼╝a na scen─Ö), wci─ů┼╝ jako spo┼éecze┼ästwo zast─Öpujemy ten wysi┼éek stawianiem pomnik├│w. Rzecz nie dzieje si─Ö ju┼╝ tylko w zapomnianej wsi Gr─Öbosz├│w na prze┼éomie XIX i XX wieku, lecz tu i teraz: w Warszawie, Piwnicznej czy Sosnowcu. Strategia dramaturgiczna ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ pozwala na lepsz─ů s┼éyszalno┼Ť─ç tekstu Wyspia┼äskiego przy jednoczesnym wpisaniu jego dynamiki w refleksj─Ö o wsp├│┼éczesno┼Ťci i sobie samych. Symboliczna gra znacze┼ä trafia nie tylko do mnie. Prof. Dariusz Kosi┼äski tak┼╝e przyznaje si─Ö do tego, ┼╝e ÔÇ×Kl─ůtwaÔÇŁ ruszy┼éa i jego sumienie, a ÔÇ×cholerny, coraz bardziej polski ChorwatÔÇŁ (jak go sam nazywa) nie do┼Ť─ç, ┼╝e ÔÇ×nie┼║le go przeora┼éÔÇŁ, to jeszcze pozosta┼é w g┼éowie na d┼éugo.

Telefon, Brecht, fellatio, Wyspia┼äski, pies, pistolet, krzy┼╝, ksi─ůdz, M┼éoda, feministka, matka, krzyk, ┼Ťmiech, ┼ézy, ┼Ťwiat┼éo, muzyka, blackout, krzyk. . Du┼╝o si─Ö dzieje. Zupe┼énie jak w ┼Ťwiecie, w kt├│rym ┼╝yjemy. Ale tym razem, przez chwil─Ö chocia┼╝, zajmujemy bezpieczne miejsca na widowni, jeste┼Ťmy tylko obserwatorami. Jak wykorzystamy t─Ö chwil─Ö wzi─Öcia w nawias naszego ┼╝ycia ÔÇô┬áto zale┼╝y jedynie od nas. Prof. Dariusz Kosi┼äski w recenzji opublikowanej przez ÔÇ×Tygodnik PowszechnyÔÇŁ polemizuje z tez─ů wypowiadan─ů przeciwko ÔÇ×Kl─ůtwieÔÇŁ, wed┼éug kt├│rej: ÔÇ×spektakl nikogo nie czyni odrobin─Ö lepszymÔÇŁ, przeciwstawiaj─ůc jej sw├│j w┼éasny odbi├│r. T┼éumaczy te┼╝, ┼╝e kluczowym dla odbioru spektaklu jest zrozumienie, ┼╝e kiedy na scenie k┼éaniaj─ů si─Ö aktorzy, praca widza si─Ö nie ko┼äczy, a wr─Öcz dopiero zaczyna. Jako odbiorca warto jest my┼Ťle─ç o sztuce jak o lustrze przechadzaj─ůcym si─Ö po go┼Ťci┼äcu, a to, co dzieje si─Ö w teatrze, odnosi─ç do konkretnej realno┼Ťci.

Bulwersuje to, ┼╝e krzy┼╝ jest zniewa┼╝any na scenie? Warto zada─ç sobie pytanie, kiedy my w naszym ┼╝yciu dopuszczam si─Ö zniewagi. Czy┼╝ codziennie krzy┼╝ nie jest bezczeszczony przez katolick─ů podw├│jn─ů moralno┼Ť─ç, rozwi─ůz┼éo┼Ť─ç lub chciwo┼Ť─ç? Czy nigdy nie zdarza si─Ö go wykorzystywa─ç, by innych oceni─ç, pot─Öpi─ç? Tylko je┼Ťli jako widzowie zdob─Ödziemy si─Ö na pokor─Ö i przyznamy, ┼╝e spektakl nas dotyczy, b─Ödziemy mieli okazj─Ö przeprowadzi─ç rachunek sumienia i dopu┼Ťci─ç do siebie ┼╝al, kt├│ry pod katartycznym wp┼éywem spektaklu mo┼╝e sta─ç si─Ö zdrow─ů skruch─ů i determinacj─ů do rzeczywistego dzia┼éania w celu walki ze z┼éem i wyst─Öpkiem. Pog┼é─Öbiaj─ůc namys┼é nad tak zwanym podejrzanym performanceÔÇÖem, mo┼╝na dotrze─ç a┼╝ do fundamentalnych pyta┼ä o przyczyny istnienia z┼éa w ┼Ťwiecie, jednak tylko od nas zale┼╝y, czy tego typu pog┼é─Öbiona refleksja zaistnieje. A to tylko jeden z wielu temat├│w, kt├│re s─ů na scenie potr─ůcane jak kolejne komplety domina (kostka jednej sceny prowadzi do kolejnej, aktywuj─ůcej inny powi─ůzany aspekt i tak dalej).

Ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e siebie mog─Ö dopisa─ç do listy os├│b, kt├│re wysz┼éy z teatru wzbogacone o co┼Ť wi─Öcej ni┼╝ opinia na temat skandalizuj─ůcej ÔÇ×Kl─ůtwyÔÇŁ. Tak z drugiej strony jest mi przykro z powodu wszystkich tych, kt├│rzy poczuli si─Ö opluci spektaklem. Nie mo┼╝emy jednak obra┼╝a─ç si─Ö na to, ┼╝e powstaj─ůce obecnie spektakle odwo┼éuj─ů si─Ö do wra┼╝liwo┼Ťci ÔÇ×ery sztukiÔÇŁ, w kt├│rej symbole dawno wyswobodzi┼éy si─Ö ze swojego jedynie sakralnego znaczenia.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś