magazyn lewicy katolickiej

Poza pa┼ästwem nie ma zbawienia

Pa┼ästwo silne mo┼╝e by─ç pa┼ästwem wspieraj─ůcym wsp├│lnoty lokalne czy inicjatywy oddolne, cz─Östo gwarantuj─ůc ich rozw├│j ÔÇô chroni─ůc je cho─çby w starciu z wielkim biznesem. Jedna dobra decyzja w┼éadz publicznych ma bowiem wi─Ökszy wp┼éyw na rzeczywisto┼Ť─ç ni┼╝ szeroko zakrojone wysi┼éki oddolne.

ilustr.: Anna Libera

ilustr.: Anna Libera


Artyku┼é pochodzi z 30. numeru papierowego Magazynu┬áÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem┬áÔÇ×Dobra wsp├│lneÔÇŁ.
***
1.
Dzi┼Ť, gdy mo┼╝emy ÔÇô na forum innym ni┼╝ media niszowe i radykalne ÔÇô po latach ciel─Öcego zachwytu neoliberalizmem, wolnym rynkiem, ekonomi─ů neoklasyczn─ů, zn├│w rozmawia─ç o pe┼énym katalogu problem├│w wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata, jasne jest, ┼╝e stoj─ů przed nami ogromne wyzwania. Czy b─Öd─ů to olbrzymie nier├│wno┼Ťci spo┼éeczne wewn─ůtrz kraj├│w i w skali globu, czy wyczerpywanie si─Ö surowc├│w i zagro┼╝enia ekologiczne, czy obni┼╝anie standard├│w zatrudnienia i swoisty ÔÇ×wy┼Ťcig na dnoÔÇŁ w kwestii zmniejszania pensji i ÔÇ×koszt├│w pracyÔÇŁ, czy jedna z wielu innych bol─ůczek ÔÇô s─ů to ju┼╝ elementy wiedzy powszechnej, przynajmniej w┼Ťr├│d os├│b cho─ç troch─Ö zainteresowanych ┼╝yciem publicznym.
Skala tych zjawisk, pieczo┼éowicie opisywana za pomoc─ů cyfr i przedstawiana zwykle w postaci komunikat├│w mniej lub bardziej katastroficznych, pozostawia nas zwykle w poczuciu bezradno┼Ťci. Co w┼éa┼Ťciwie mamy zrobi─ç, gdy czytamy, ┼╝e ten czy inny miliarder, grupa kapita┼éowa lub bankowa albo kt├│ra┼Ť z wielkich korporacji dysponuj─ů maj─ůtkiem wi─Ökszym ni┼╝ stan posiadania milion├│w ludzi czy bud┼╝ety poszczeg├│lnych pa┼ästw, niekoniecznie tych najbiedniejszych i najmniejszych? W┼éa┼Ťciwie nic. Mo┼╝emy bezradnie roz┼éo┼╝y─ç r─Öce.
Mo┼╝emy te┼╝ uzna─ç, ┼╝e ÔÇ×ma┼ée jest pi─ÖkneÔÇŁ, ÔÇ×nie zmieniaj ┼Ťwiata ÔÇô zacznij od siebieÔÇŁ, wi─Öc nale┼╝y zaanga┼╝owa─ç si─Ö w aktywno┼Ť─ç ÔÇ×lokaln─ůÔÇŁ i/lub ÔÇ×oddoln─ůÔÇŁ. Mo┼╝emy wreszcie marzy─ç o zmianie globalnej, gdy za spraw─ů jakiego┼Ť przewrotu umys┼éowego, rewolucji, masowej mobilizacji spo┼éecznej lub aktywno┼Ťci ponadnarodowych organizacji oblicze ziemi odmieni si─Ö na lepsze.
Co ciekawe, w narracji i aktywno┼Ťci wielu ┼Ťrodowisk prospo┼éecznych postawy te ÔÇô ÔÇ×lokalnaÔÇŁ i ÔÇ×globalnaÔÇŁ ÔÇô nie tylko si─Ö nie wykluczaj─ů, lecz zwykle stanowi─ů swoje dope┼énienie. Z setek i tysi─Öcy lokalnych inicjatyw, postaw i wybor├│w pojedynczych os├│b (cho─çby decyzji konsumenckich), powsta─ç ma zmiana o charakterze globalnym i systemowym. Lokalna r├│┼╝norodno┼Ť─ç, oryginalno┼Ť─ç, niepowtarzalno┼Ť─ç ÔÇô cechy modne i cenione we wspomnianych ┼Ťrodowiskach ÔÇô maj─ů w jaki┼Ť tajemniczy spos├│b stopi─ç si─Ö w masowy, jednolity proces ponad granicami, podzia┼éami, zr├│┼╝nicowaniem.
W tym wszystkim niewiele jest miejsca na formu┼é─Ö po┼Ťredni─ů, a przecie┼╝ dobrze znan─ů i wielokrotnie sprawdzon─ů ÔÇô polityk─Ö demokratycznego pa┼ästwa.
2.
Pa┼ästwo nie ma dzi┼Ť dobrej prasy w ┼Ťrodowiskach szeroko poj─Ötej lewicy. Koszmar komunizmu i faszyzmu (oraz autorytaryzm├│w b─Öd─ůcych wersjami soft tamtych re┼╝im├│w czy ustroj├│w) skompromitowa┼é na wiele lat i dekad siln─ů w┼éadz─Ö. W dodatku, gdy m├│wimy ÔÇ×pa┼ästwoÔÇŁ, chc─ůc nie chc─ůc, my┼Ťlimy ÔÇ×narodoweÔÇŁ, bo tylko takie pa┼ästwa s─ů rzeczywisto┼Ťci─ů (nawet przy za┼éo┼╝eniu, ┼╝e inaczej rozumiemy nar├│d w Polsce, inaczej we Francji, a jeszcze inaczej w krajach na przyk┼éad Ameryki ┼üaci┼äskiej). Nar├│d za┼Ť, po epoce czystek etnicznych oraz w obliczu powracaj─ůcej fali etnocentryzmu i ksenofobii, te┼╝ nie ma dobrej prasy.
W epoce neoliberalnej nie by┼éo lepiej. Pa┼ästwo ÔÇ×nie mia┼éoÔÇŁ na zasi┼éki dla bezrobotnych, lecz mia┼éo na wspieranie koncern├│w albo bank├│w ÔÇ×zbyt-wielkich-by-upa┼Ť─çÔÇŁ. ÔÇ×NierentowneÔÇŁ by┼éy w nim publiczna s┼éu┼╝ba zdrowia czy system edukacyjny, ale nigdy nie brak┼éo na militarystyczne awantury, aparat represji czy inwigilacji. Jak tu zatem nie uwierzy─ç w tez─Ö z ÔÇ×Manifestu komunistycznegoÔÇŁ, kt├│ra g┼éosi┼éa, i┼╝ ÔÇ×Wsp├│┼éczesna w┼éadza pa┼ästwowa jest jedynie komitetem zarz─ůdzaj─ůcym wsp├│lnymi interesami ca┼éej klasy bur┼╝uazyjnejÔÇŁ? Przy czym skrz─Ötnie przeocza si─Ö dzisiaj fakt, i┼╝ ÔÇ×wsp├│┼éczesnaÔÇŁ w tym stwierdzeniu odnosi┼éo si─Ö do rzeczywisto┼Ťci po┼éowy XIX wieku, gdy pa┼ästwo ludowe, czyli demokratyczne, by┼éo niezbyt realnym idea┼éem, nie rzeczywisto┼Ťci─ů.
Spo┼Ťr├│d propa┼ästwowych lewicowych nurt├│w skompromitowa┼é si─Ö nie tylko komunizm, ale tak┼╝e socjaldemokracja. W─Ödruje ona w ostatnich dekadach po bezdro┼╝ach ÔÇ×trzecich dr├│gÔÇŁ, za sloganami o modernizacji doktryny w obliczu przemian rzeczywisto┼Ťci skrz─Ötnie kryj─ůc porzucanie ideowych aksjomat├│w oraz ochocze wspieranie projekt├│w neoliberalnych.
I zn├│w natrafiamy na paradoks. Oto rozmaite ÔÇ×lewice antyautorytarneÔÇŁ sytuuj─ů si─Ö w opozycji wobec ÔÇ×trzeciodrogowejÔÇŁ socjaldemokracji, oskar┼╝aj─ůc j─ů o zdrad─Ö idea┼é├│w. Nie widz─ů lub widzie─ç nie chc─ů, ┼╝e ho┼éduj─ů tym samym co ona postawom i diagnozom ÔÇô by─ç mo┼╝e w ich mniej pragmatycznej wersji ÔÇô i w konsekwencji pope┼éniaj─ů te same b┼é─Ödy.
Socjaldemokracja spod znaku Blaira i Schroedera nie ufa pa┼ästwu ÔÇô jest ÔÇ×wolno┼ŤciowaÔÇŁ, sceptyczna wobec ÔÇ×silnej w┼éadzyÔÇŁ i jej ÔÇ×ingerencjiÔÇŁ, ceni bowiem indywidualizm i r├│┼╝norodno┼Ť─ç, a nad pa┼ästwo przedk┼éada ÔÇ×spo┼éecze┼ästwo obywatelskieÔÇŁ. Zamiast niemodnych to┼╝samo┼Ťci i interes├│w klasowych woli m├│wi─ç o stylu ┼╝ycia, nowych ruchach spo┼éecznych czy tak nieokre┼Ťlonych zbiorowo┼Ťciach, jak na przyk┼éad kobiety (tak jakby co┼Ť istotnego ┼é─ůczy┼éo w XXI wieku Gra┼╝yn─Ö Kulczyk i sprz─ůtaczk─Ö zatrudnion─ů za grosze na umowie o dzie┼éo).
Zar├│wno lewice antyautorytarne, jak i socjaldemokracja spod znaku ÔÇ×trzeciej drogiÔÇŁ ÔÇô mimo wielu dziel─ůcych je r├│┼╝nic ÔÇô podzielaj─ů niech─Ö─ç wobec pa┼ästwa i jego instytucji. Zachowuj─ů te┼╝ dystans wobec przekonania, ┼╝e polityka pa┼ästwowa mo┼╝e by─ç odpowiedzi─ů na problemy kluczowe z punktu widzenia lewicy. Jedni w imi─Ö tego prywatyzuj─ů i ÔÇ×uelastyczniaj─ůÔÇŁ, drudzy s─ů ÔÇ×oddolniÔÇŁ i ÔÇ×antyautorytarniÔÇŁ, ale wsp├│lnie tworz─ů klimat ideowy, w kt├│rym trudno o lokowanie w pa┼ästwie nadziei na pozytywne przeobra┼╝enia spo┼éeczne.
3.
Dzisiejsza lewica jest w znacznej mierze ideowym dzieckiem rewolty roku 1968. Trudno powiedzie─ç, czy mog┼éo by─ç inaczej. Postindustrialna gospodarka, odchodz─ůca na bogatej P├│┼énocy od masowych i jednolitych proces├│w wytw├│rczych, gigantyczny rozw├│j medi├│w i mobilno┼Ťci, zr├│┼╝nicowanie kulturowe i podzia┼é spo┼éecze┼ästwa na ÔÇ×plemionaÔÇŁ zorganizowane ju┼╝ nie wok├│┼é pracy czy miejsca zamieszkania, lecz w odniesieniu do postaw, hobby czy wybor├│w konsumenckich ÔÇô wszystko to musia┼éo zmieni─ç tak┼╝e sam─ů lewic─Ö, jej to┼╝samo┼Ť─ç czy punkty odniesienia. Jednym ze skutk├│w dziedzictwa ÔÇÖ68 jest znaczny wzrost niech─Öci lewicy wobec pa┼ästwa i jego struktur. Jego ÔÇ×skostnia┼éo┼ŤciÔÇŁ, ÔÇ×biurokratyzmowiÔÇŁ, ÔÇ×przymusowiÔÇŁ, ÔÇ×odg├│rno┼ŤciÔÇŁ przeciwstawia si─Ö ÔÇ×spontaniczno┼Ť─çÔÇŁ, ÔÇ×antyautorytaryzmÔÇŁ, ÔÇ×oddolno┼Ť─çÔÇŁ, utrzymuj─ůc dystans wobec polityki systemowej i instytucjonalnej.
Nie dziwi to, gdy znamy dorobek teoretyczny czo┼éowych ideolog├│w ÔÇÖ68. Nie dziwi, gdy wiemy, ┼╝e ├│wczesna rewolta, szczeg├│lnie w USA, by┼éa mocno nasycona w─ůtkami nie tylko lewicowymi, ale tak┼╝e libertaria┼äskimi, o czym dzisiaj nie chce si─Ö pami─Öta─ç ani po lewej, ani po prawej stronie sceny politycznej. Tony Judt w ÔÇ×┼╣le ma si─Ö krajÔÇŁ tak portretowa┼é m┼éodzie┼╝ow─ů rewolt─Ö ÔÇÖ68 na tle zbli┼╝aj─ůcej si─Ö ofensywy neoliberalnej: ÔÇ×Niepisany konsensus lat powojennych p─Öka┼é; wy┼éania┼éo si─Ö nowe, zdecydowanie nienaturalne porozumienie skoncentrowane wok├│┼é prywatnego interesu. M┼éodzi radyka┼éowie [lewicowi ÔÇô przyp. aut.] nigdy nie okre┼Ťliliby swych cel├│w w ten spos├│b, ale najsilniejsze emocje budzi┼éo w nich w┼éa┼Ťnie rozr├│┼╝nianie pomi─Ödzy chwalebn─ů wolno┼Ťci─ů prywatn─ů a dra┼╝ni─ůcymi ograniczeniami publicznymi. Ironia polega┼éa na tym, ┼╝e dok┼éadnie to samo rozr├│┼╝nienie sta┼éo si─Ö fundamentem wy┼éaniaj─ůcej si─Ö nowej prawicyÔÇŁ.
4.
Oczywi┼Ťcie nurty sceptyczne wobec pa┼ästwa istnia┼éy na lewicy ÔÇ×od zawszeÔÇŁ. Po pierwsze jednak, powsta┼éy one w zupe┼énie innych realiach ustrojowych ÔÇô w pa┼ästwach, kt├│rych struktura, spos├│b kooptacji elit czy systemy wyborcze (albo ich brak) rzeczywi┼Ťcie wspiera┼éy polityk─Ö elitarn─ů i warstwy posiadaj─ůce, a lewic─Ö zwykle czynnie zwalcza┼éy oraz przeciwdzia┼éa┼éy realizacji jej postulat├│w. Po drugie, nurty te, jak na przyk┼éad anarchizm, rozwija┼éy si─Ö w├│wczas w sytuacji mobilizacji politycznej w ┼éonie ruch├│w masowych, w wielkich spo┼éeczno┼Ťciach robotniczych. Spo┼éeczno┼Ťci te by┼éy zreszt─ů nierzadko w sensie strukturalnym bardzo tradycyjne ÔÇô realia ruchu robotniczego z XIX i pocz─ůtk├│w XX wieku to, gdy mowa o zwyk┼éych uczestnikach, zazwyczaj ┼Ťrodowisko patriarchalnej rodziny, kontroli ┼Ťrodowiskowej i schematycznego stylu ┼╝ycia podzielanego z tysi─ůcami podobnych rodzin. Sama struktura gospodarki przemys┼éowej pozwala┼éa wierzy─ç, ┼╝e mo┼╝liwy jest ┼Ťwiat, w kt├│rym masy spo┼éeczne zorganizuj─ů si─Ö oddolnie, przejm─ů kontrol─Ö nad ┼Ťrodkami produkcji i obejd─ů si─Ö bez tyra┼äskiego pa┼ästwa pozostaj─ůcego na us┼éugach posiadaczy, elit i prawicy.
Dzi┼Ť natomiast mamy po jednej stronie ob├│z Kapita┼éu, silny i wp┼éywowy jak nigdy dot─ůd, po drugiej natomiast zatomizowane, ÔÇ×zdecentralizowaneÔÇŁ w kwestii udzia┼éu w rynku pracy (mikrofirmy, cz─Öste zmiany pracy, r├│┼╝norodno┼Ť─ç form kontraktu z pracodawc─ů), podzielone na setki ÔÇ×sektÔÇŁ kulturowych indywidualistyczno-egoistyczne spo┼éecze┼ästwo. Nawet je┼Ťli mobilizuje si─Ö ono we wsp├│lnej sprawie, to na chwil─Ö, zadaniowo, w spos├│b nietrwa┼éy, bo silnego spoiwa coraz bardziej brakuje. Resztki dawnego ┼Ťwiata, jak cho─çby spo┼éeczno┼Ťci lokalne, mog─ů oczywi┼Ťcie temu┼╝ Kapita┼éowi stawia─ç op├│r w poszczeg├│lnych sprawach, ale w uj─Öciu ca┼éo┼Ťciowym przypomina to zapasy mr├│wki ze s┼éoniem. A wiele wskazuje na to, ┼╝e dysproporcja si┼é b─Ödzie si─Ö raczej pog┼é─Öbia─ç.
5.
Masy ludowe wiele zawdzi─Öczaj─ů samym sobie, w┼éasnej walce, ofiarom, odwadze, pomys┼éowo┼Ťci i umiej─Ötno┼Ťciom mobilizacji. By┼éoby jednak historycznym fa┼észem przemilczanie faktu, ┼╝e wiele zawdzi─Öczaj─ů tak┼╝e pa┼ästwu, jego instytucjom, decyzjom rz─ůd├│w i poczynaniom aparatu biurokratycznego. Powszechna o┼Ťwiata, opieka medyczna i profilaktyka, pomoc socjalna, ochrona konsument├│w, stworzenie czy wsparcie rozbudowy infrastruktury (od tak podstawowej jak wodoci─ůgi i kanalizacja po Internet) ÔÇô to wszystko i wiele innych zdobyczy cywilizacyjnych nie by┼éoby mo┼╝liwe w og├│le lub na tak du┼╝─ů skal─Ö bez pa┼ästwa i jego agend. Mitem jest przekonanie podzielane pospo┼éu przez libera┼é├│w i lewic─Ö ÔÇ×oddoln─ůÔÇŁ, ┼╝e skoro to wszystko stworzono ÔÇ×za nasze pieni─ůdzeÔÇŁ i w imi─Ö potrzeb spo┼éecznych, zatem powsta┼éoby i bez pa┼ästwa. Nie powsta┼éoby w og├│le, w takim zakresie, tak szybko lub tak niewielkim kosztem, bo dopiero masowy zakres przedsi─Öwzi─Öcia i jego ponadlokalna koordynacja daj─ů to, co ekonomi┼Ťci nazywaj─ů ÔÇ×efektem skaliÔÇŁ. Z tych samych wzgl─Öd├│w ma┼éy lokalny sklepik zwykle nie jest w stanie zaoferowa─ç tak niskich cen jak supermarket wielkiej sieci handlowej.
Nie spos├│b te┼╝ pomin─ů─ç roli odg├│rnego i powszechnego prawodawstwa. Oddolnie nie jest mo┼╝liwa nie tylko taka skala akceptacji i przestrzegania przyj─Ötych rozwi─ůza┼ä, ale tak┼╝e ich neutralno┼Ť─ç i niezale┼╝no┼Ť─ç od lokalnych uwarunkowa┼ä kulturowych i od nierzadko dusznego klimatu uk┼éad├│w, nagiej si┼éy, sobiepa┼ästwa czy ugruntowanego obyczaju. Jakkolwiek pa┼ästwo mo┼╝e czyni─ç z┼éo, to zarazem jedna dobra decyzja w┼éadz publicznych b─Ödzie mia┼éa wi─Ökszy wp┼éyw na rzeczywisto┼Ť─ç ni┼╝ ogromne i szeroko zakrojone wysi┼éki oddolne. We┼║my cho─çby tak popularne obecnie inicjatywy spod znaku ÔÇ×wybor├│w konsumenckichÔÇŁ ÔÇô prosty zakaz stosowania oleju palmowego w produkcji spo┼╝ywczej czy wysokie opodatkowanie jednorazowych opakowa┼ä mia┼éyby niepor├│wnanie wi─Ökszy wp┼éyw na sytuacj─Ö ekologiczn─ů ni┼╝ pozostawianie tych spraw w r─Ökach obywateli.
Zr─Öby naszej cywilizacji w sferze jej najlepszych zdobyczy prospo┼éecznych to efekt decyzji i poczyna┼ä pa┼ästwa. Czasami wymuszonych przez oddolny nacisk spo┼éeczny, czasami wprowadzonych odg├│rnie, przez ÔÇ×biurokrat├│wÔÇŁ i ÔÇ×ekspert├│wÔÇŁ w trosce o interes publiczny i obywateli.
Warto w tym miejscu powiedzie─ç kilka s┼é├│w o do┼Ť─ç popularnym micie pokutuj─ůcym w┼Ťr├│d lewicy. Wedle niego g┼é├│wnym motorem nap─Ödowym zmian prospo┼éecznych w krajach Zachodu by┼éa ideowopolityczna i militarna konkurencja ze strony ZSRR. Masom ludowym ust─Öpowano tylko dlatego, ┼╝e elity w┼éadzy i pieni─ůdza kraj├│w kapitalistycznych czu┼éy na karku sowiecki oddech. Analiza najwi─Ökszych reform spo┼éecznych XX wieku ka┼╝e w to mocno pow─ůtpiewa─ç.
Zanim jeszcze powsta┼é ZSRR, w krajach Zachodu ju┼╝ przeprowadzano reformy socjalne, poczynaj─ůc od skr├│cenia czasu pracy i polepszenia jej warunk├│w, przez wprowadzenie powszechnych system├│w emerytalnych czy rozw├│j praw obywatelskich, a ko┼äcz─ůc na pierwszych inicjatywach w rodzaju publicznych program├│w mieszkaniowych czy o┼Ťwiatowych. Zanim ZSRR sta┼éo si─Ö wa┼╝nym graczem polityki globalnej, by┼éo prowincjonalnym, zap├│┼║nionym krajem. Tymczasem daleko posuni─Öte reformy socjalne i propracownicze przypadaj─ů na przyk┼éad w Skandynawii na pocz─ůtek lat 20., w tej samej dekadzie zapocz─ůtkowano brytyjski program masowego budownictwa mieszkaniowego. Wielki Kryzys gospodarczy pocz─ůtku lat 30. przyni├│s┼é New Deal w tradycyjnie wolnorynkowych Stanach Zjednoczonych i analogiczne programy w krajach europejskich (mi─Ödzy innymi w Belgii i Francji).
ZSRR nie by┼é w├│wczas postrzegany jako zagro┼╝enie tak realne i namacalne dla Zachodu, ┼╝eby w jego imi─Ö dokona─ç posuni─Ö─ç obci─ů┼╝aj─ůcych kieszenie elit, a s┼éu┼╝─ůcych warstwom ludowym. Szeroko zakrojony system reform socjalnych w Wielkiej Brytanii, znany jak Plan BeveridgeÔÇÖa (jego autor by┼é umiarkowanym libera┼éem), zacz─Öto tworzy─ç w momencie, gdy sowiecka Rosja resztkami si┼é broni┼éa si─Ö przed docieraj─ůcymi pod Moskw─Ö wojskami Hitlera i to na pewno nie ona odegra┼éa tu rol─Ö straszaka. Podobnie by┼éo z pierwszymi powojennymi reformami spo┼éecznymi, kt├│re w Wielkiej Brytanii przybra┼éy ogromn─ů skal─Ö. Jakkolwiek ÔÇ×czerwone niebezpiecze┼ästwoÔÇŁ brano pod uwag─Ö w czasach zimnej wojny, to kluczow─ů przes┼éank─ů dokonywanych zmian by┼éa refleksja le┼╝─ůca ju┼╝ u podstaw wspomnianego planu BeveridgeÔÇÖa i do┼Ť─ç powszechna w krajach alianckich. By┼éo ni─ů przekonanie, ┼╝e hekatomba II wojny ┼Ťwiatowej zosta┼éa ufundowana na gruncie niesprawiedliwych stosunk├│w spo┼éecznych oraz niedostatk├│w materialnych szerokich mas. ÔÇ×Nigdy wi─Öcej wojnyÔÇŁ by┼éo w tej narracji to┼╝same z przekonaniem, ┼╝e ÔÇ×Nigdy wi─Öcej z┼éych warunk├│w socjalnychÔÇŁ, kt├│re zaowocowa┼éy faszyzmem i militarnym szale┼ästwem.
Gdy m├│wimy o nowoczesnych pa┼ästwach demokratycznych, trudno znale┼║─ç w dziejach jak─ůkolwiek struktur─Ö, formu┼é─Ö czy inicjatyw─Ö, kt├│rym tak wielu zawdzi─Öcza┼éoby tak wiele.
ilustr.: Anna Libera

ilustr.: Anna Libera


6.
Pa┼ästwo stanowi w tak du┼╝ej skali jedyn─ů realn─ů i trwa┼é─ů wsp├│lnot─Ö zar├│wno j─Özyka i kultury, jak i ÔÇô przynajmniej potencjalnie ÔÇô solidarno┼Ťci, troski i wzajemnej odpowiedzialno┼Ťci. Czy to si─Ö nam podoba, czy nie, identyfikacja z ojczyzn─ů, z jej etosem, ze wsp├│┼éobywatelami, z towarzysz─ůc─ů temu organizacj─ů pa┼ästwow─ů i jej instytucjami jest w┼éa┼Ťciwie jedynym trwa┼éym punktem odniesienia mas ludowych ponad rozmaitymi podzia┼éami. Co wi─Öcej, ÔÇ×ten krajÔÇŁ i jego struktura organizacyjna s─ů dla nich zazwyczaj znacznie bli┼╝sz─ů, bardziej namacaln─ů rzeczywisto┼Ťci─ů ni┼╝ dla elit. Sytuacja ekonomiczna i zwi─ůzana z ni─ů mniejsza mobilno┼Ť─ç spo┼éeczna, kulturowa czy przestrzenna sprawiaj─ů, ┼╝e patriotyzm czy identyfikacja narodowo-pa┼ästwowa s─ů w kr─Ögach masowych bardziej powszechne ni┼╝ w innych warstwach.
Nale┼╝y te┼╝ podkre┼Ťli─ç, ┼╝e pa┼ästwo narodowe to wci─ů┼╝ najwi─Öksza i najszerzej zakrojona instytucja demokratyczna. Nawet w epoce rozmaitych niedostatk├│w partycypacji spo┼éecznej wci─ů┼╝ o wiele bardziej podlega ona wp┼éywowi obywateli ni┼╝ ponadnarodowe ÔÇô kontynentalne czy globalne ÔÇô podmioty, organizacje i rozwi─ůzania. Nie jest przypadkiem, ┼╝e najszerzej zakrojone i najbardziej trwa┼ée inicjatywy alternatywne wobec istniej─ůcego porz─ůdku przybieraj─ů posta─ç quasi-pa┼ästwa, jak cho─çby w przypadku oddolnej i wolno┼Ťciowej rewolty Zapatyst├│w w meksyka┼äskim stanie Chiapas. Wsp├│┼éczesne pa┼ästwa demokratyczne nie przesta┼éy w wielu aspektach swego funkcjonowania s┼éu┼╝y─ç interesom klasowym warstw posiadaj─ůcych. Wci─ů┼╝ mo┼╝liwa jest jednak zmiana takiego stanu rzeczy ÔÇô znakomitym przyk┼éadem daleko posuni─Ötych przeobra┼╝e┼ä w tej kwestii, ju┼╝ przynosz─ůcych ogromne zmiany na lepsze w ┼╝yciu milion├│w ludzi, jest lewicowa fala w Ameryce Po┼éudniowej w ci─ůgu ostatniej dekady czy p├│┼étora.
Oczywi┼Ťcie, orientacja na pa┼ästwo nie przekre┼Ťla sensu jednoczesnych orientacji ani ÔÇ×w g├│r─ÖÔÇŁ (instytucje ponadnarodowe, rozwi─ůzania globalne i tym podobne), ani ÔÇ×w d├│┼éÔÇŁ (spo┼éeczno┼Ťci lokalne, ruchy spo┼éeczne i tak dalej), gdy mog─ů one lepiej rozwi─ůzywa─ç rozmaite problemy czy wspiera─ç po┼╝─ůdany kierunek zmian.
7.
Pa┼ästwo silne nie oznacza i oznacza─ç nie powinno pa┼ästwa omnipotentnego. Pa┼ästwo silne mo┼╝e by─ç pa┼ästwem obywatelskim i wspieraj─ůcym wsp├│lnoty lokalne czy inicjatywy oddolne, jak dzieje si─Ö cho─çby w krajach ÔÇ×socjaldemokratycznejÔÇŁ P├│┼énocy. W Skandynawii silne pa┼ästwo, anga┼╝uj─ůce si─Ö w wiele sfer ┼╝ycia obywateli, nie sprawia, ┼╝e mniejsze jest ich zaanga┼╝owanie w aktywno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů ÔÇô czy to b─Ödzie udzia┼é w ┼╝yciu wsp├│lnot lokalnych, czy w dzia┼éaniach organizacji pozarz─ůdowych, czy w r├│┼╝nych inicjatywach nieformalnych. Ba, nierzadko to w┼éa┼Ťnie silne pa┼ästwo gwarantuje trwanie i rozw├│j takich podmiot├│w i poczyna┼ä. Po pierwsze, zdejmuje z bark├│w mn├│stwo trosk codziennego ┼╝ycia, pozostawiaj─ůc wi─Öcej czasu i energii na wszystko to, co czyni ludzi aktywnymi obywatelami. Po drugie, r├│┼╝ne instytucje i rozwi─ůzania publiczne chroni─ů jednostki i przejawy ich zbiorowej aktywno┼Ťci w starciu na przyk┼éad z wielkim biznesem czy przed r├│┼╝nymi formami sitwiarstwa (w Polsce znanego cho─çby z dzia┼éalno┼Ťci Henryka Stok┼éosy, kt├│ry lokaln─ů spo┼éeczno┼Ť─ç tak przekupi┼é i zastraszy┼é, ┼╝e przez d┼éugie lata bezkarnie eksploatowa┼é region z poparciem spo┼éecznym).
Pa┼ästwo chroni te┼╝ inicjatywy oddolne przed samoczynn─ů degeneracj─ů ÔÇô kto cho─ç otar┼é si─Ö o ruchy spo┼éeczne czy organizacje pozarz─ůdowe w Polsce, musia┼é widzie─ç, jak w cieniu zakl─Ö─ç o szlachetnych celach, demokracji czy r├│wno┼Ťci rozkwitaj─ů prywatne fortunki czy ksi─Östwa udzielne lider├│w popieranych przez ÔÇ×swoich ludziÔÇŁ w zamian za rozmaite profity. O realnej demokracji czy r├│wno┼Ťci w sprawie na przyk┼éad warunk├│w zatrudnienia nie ma mowy. Zwolennicy oddolno┼Ťci lubi─ů zapomina─ç, ┼╝e opr├│cz jawnej dyktatury szpady istnieje niejawna i niepoddaj─ůca si─Ö kontroli dyktatura sztyletu, kt├│rej trwa┼éo┼Ť─ç i dotkliwo┼Ť─ç dla ofiar nie musi by─ç mniejsza i opiera─ç si─Ö na odg├│rnym przymusie, lecz na przyk┼éad na rozmaitych metodach manipulacji czy braku jasnych i egzekwowalnych regu┼é.
Chc─ůc mie─ç legitymizacj─Ö spo┼éeczn─ů, pa┼ästwo musi realnie s┼éu┼╝y─ç obywatelom, by─ç nie tylko demokratyczne, praworz─ůdne i szanuj─ůce autonomi─Ö jednostek i grup, ale tak┼╝e mie─ç wymiar socjalny, czyli oferowa─ç realne wsparcie szerokim rzeszom obywateli. Pa┼ästwa faktycznie silnego nie buduje si─Ö frazesami, propagand─ů czy pokazowymi inicjatywami. Nie przypadkiem pot─Ö┼╝ne re┼╝imy, totalitarne czy autorytarne, zazwyczaj rozsypywa┼éy si─Ö jak domki z kart, gdy nie starcza┼éo ju┼╝ im si┼éy na represje i przymus wobec w┼éasnych obywateli.
8.
Lewica antyautorytarna ma du┼╝e zas┼éugi we wskazywaniu degeneracji pa┼ästwa, jego rozrostu dla samego rozrostu. Wielokrotnie pi─Ötnowa┼éa ona niepotrzebne wtr─ůcanie si─Ö w ┼╝ycie obywateli, kr─Öpowanie ich wysi┼ék├│w, marnowanie ┼Ťrodk├│w, a tak┼╝e odchodzenie instytucji publicznych od s┼éu┼╝enia dobru og├│lnemu na rzecz realizowania interes├│w wp┼éywowych i silnych grup. Owszem, cz─Ö┼Ť─ç antypa┼ästwowej i ÔÇ×wolno┼ŤciowejÔÇŁ agendy wiedzie na manowce mrzonek utopijnych czy b─Öd─ůcych na r─Ök─Ö liberalno-biznesowym przeciwnikom pa┼ästwa i dobra wsp├│lnego. Krytyczna analiza poczyna┼ä pa┼ästwa, formu┼éowana z pozycji prospo┼éecznych i egalitarnych, stanowi jednak swego rodzaju bezpiecznik. Silne pa┼ästwo nie tylko mo┼╝e, ale i powinno akceptowa─ç patrzenie mu na r─Öce ÔÇô prawdziwa cnota krytyk si─Ö boi.
9.
Ostatnie s┼éowo niech powie kto┼Ť inny. Richard Rorty w ÔÇ×Spe┼énianiu obietnicy naszego krajuÔÇŁ, jednej z najlepszych diagnoz kondycji wsp├│┼éczesnej lewicy i jej s┼éabo┼Ťci, pisa┼é w kontrze do dzisiejszych tendencji: ÔÇ×Kulturowa lewica wydaje si─Ö cz─Östo przekonana, ┼╝e pa┼ästwo narodowe jest czym┼Ť, co wysz┼éo z u┼╝ycia, i dlatego nie ma sensu pobudzanie polityki narodowej. K┼éopot z tym twierdzeniem polega na tym, ┼╝e rz─ůd naszego pa┼ästwa narodowego b─Ödzie w przewidywalnej przysz┼éo┼Ťci jedynym podmiotem zdolnym do zmiany zakresu egoizmu i sadyzmu, kt├│re dotykaj─ů Amerykan├│w. (ÔÇŽ) pozostaje ono [pa┼ästwo narodowe] bytem, kt├│ry podejmuje decyzje co do spo┼éecznych korzy┼Ťci, a tym samym co do spo┼éecznej sprawiedliwo┼Ťci. Dzisiejszy zwyczaj lewicy wychodzenia poza to, co narodowe, i brania pod uwag─Ö [tylko] polityki globalnej jest tak samo bezu┼╝yteczny jak kiedy┼Ť wiara w Marksowsk─ů filozofi─Ö historii, kt├│rej sta┼éo si─Ö to substytutem. I jedno, i drugie jest tak samo pozbawione znaczenia w odniesieniu do kwestii zapobiegania ponownemu pojawieniu si─Ö kast dziedzicznych czy te┼╝ ponownemu wykorzystaniu resentymentu spo┼éecznego przez prawicowych populist├│wÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś